Ziyâ Paşa’nın Terkîb-i Bend’i ilk bakışta klasik şiirin alışılmış dünyasına açılır. Şarap, sâkî, rindler, aşk, felek ve dünyanın geçiciliği vardır. İlk bendin “Sâkî getir ol bâdeyi kim mâye-i cândır” diye başlaması, okuru rindâne bir meclise davet eder. Fakat bu davet yalnızca içkiye, eğlenceye ve dünya zevkinden el çekmeye çağrı değildir. Şairin burada aradığı şey, dünyanın aklını bozan düzenine karşı başka bir idrak biçimidir.

Çünkü Ziyâ Paşa’nın gözünde dünya akılla kavranabilir, güvenilebilir, düzenli ve adil bir yer değildir. Felek “çep-endâz”dır; görünüşü güzel, fakat özü yamandır. Dünya bir gösteri, bir hayal feneri gibidir. Görüntüler sürekli değişir; insan ise değişmeyen bir hakikat arar. Daha ilk bentte böylece şiirin temel meselesi ortaya çıkar: İnsan, görünüş ile hakikat arasındaki uçurumda yaşamaktadır.

Şarap burada biraz da bu sahte düzenin karşısına konulan bir semboldür. Sâkîden istenen bâde, “saykal-ı dil”dir; yani kalbin pasını gideren bir ciladır. Bu yüzden Ziyâ Paşa’nın rindliği basit bir hazcılık değildir. Şair, toplumun resmî doğrularına, vaizlerin hazır cevaplarına, makam sahiplerinin gösterişli ahlâkına karşı tecrübenin, aşkın ve hakikati doğrudan kavramanın tarafında durur.

Nitekim bendin sonunda söylediği:

“İç bâde güzel sev var ise akl ü şuurun
Dünyâ var imiş yâ ki yok olmuş ne umurun”

sözleri, şiirin bütününe anahtar olacak niteliktedir.

Buradaki “dünya varmış yahut yokmuş, ne umurun” sözü dünyadan kaçış değildir yalnızca. Daha derinde, insanın dünyaya verdiği aşırı değerin reddidir. Çünkü insan dünyayı mutlaklaştırdığında onun makamlarına, servetine, itibarına ve geçici güçlerine teslim olur. Ziyâ Paşa’nın ilerleyen bentlerde saldıracağı bütün kötülükler aslında burada hazırlanır.

Dünya neden bu kadar kötüdür?

İkinci bentte rindane hava birden genişler ve şiirin ölçeği değişir. Artık mesele şairin kendi gönlü değildir; “âlem”dir.

Dünya büyük bir okul gibidir:

“Bin ders-i maârif okunur her varakında
Yâ Rab ne güzel mekteb olur mekteb-i âlem”

Fakat bu okulun öğrettiği ders, insanın istediği türden bir ders değildir. Dünyanın her sayfasında yükseliş ve düşüş, servet ve yoksulluk, ikbal ve idbar, iktidar ve çöküş vardır.

Süleyman’ın tahtı bile sonunda yok olur. Zâlimin kurduğu düzen yıkılır. Büyük görünenlerin hepsi toprağa döner.

Böylece Ziyâ Paşa’nın dünya görüşü belirginleşir: Dünya kalıcı bir mülk değil, insanın karakterini açığa çıkaran geçici bir imtihan sahasıdır.

Bu nedenle servet de makam da iktidar da kendi başlarına değer taşımaz. Onların değeri, insanın elindeyken neye dönüştükleriyle ölçülür.

Buradan itibaren şiirin asıl sertliği başlar.

Çünkü şair üçüncü bentte doğrudan Allah’a yönelirken bile dünyanın adalet problemini ortadan kaldırmaz. Tam tersine, çok daha zor bir soruyu ortaya atar:

“Zâlimlerin adlin ne zaman hâk edecektir
Mazlumların çıkmadadır göklere âhı”

Bu artık rindâne bir şarap meclisinin dili değildir.

Bu, zulmün neden bu kadar uzun sürdüğünü soran insanın sesidir.

Ziyâ Paşa’nın asıl öfkesi: Zulüm neden görünürde kazanıyor?

Terkîb-i Bend’in merkezindeki gerilimlerden biri budur.

Şair dünyaya bakar ve adaletin her zaman hemen tecelli etmediğini görür. Zâlim makamındadır. Haksızlık yapan zenginleşmiştir. Haklı olan ezilmiştir. İnsanlar görünüşlerine göre değerlendirilmekte, gerçek karakterleri gizlenebilmektedir.

“Zâlimlerin adlin ne zaman hâk edecektir
Mazlumların çıkmadadır göklere âhı”

Bu artık rindâne bir şarap meclisinin dili değildir. Bu, zulmün neden bu kadar uzun sürdüğünü soran insanın sesidir.

Ziyâ Paşa’nın dünyaya bakışında asıl rahatsız edici olan, kötülüğün varlığı kadar, kötülüğün zaman zaman kazanıyor görünmesidir. Zâlim güçlüdür, mazlum çaresizdir; haksızlık eden yükselirken haklı olanın sesi göğe ulaşmaktadır. Dünyanın adalet duygusu ile fiilî düzeni arasında bir yarık vardır.

Fakat şair bu noktada yalnızca dünyadan şikâyet etmekle kalmaz. Üçüncü bendin sonunda Allah’ın kudreti ve insanın idrak sınırları üzerine düşünürken, insanın karşı karşıya bulunduğu daha büyük gerçeğe yaklaşır: Dünya zaten insanın huzur içinde yaşayacağı kusursuz bir düzen değildir. İnsan, daha doğduğu anda bu dünyanın bütün belirsizliklerine ve darbelerine açılmıştır.

Hayatın meydanına çıkan insan

“Âsûde olam dersen eğer gelme cihâna
Meydâna düşen kurtulamaz seng-i kazadan”

Terkîb-i Bend’in en sevdiğim beyitlerinden biri olduğu kadar, Ziyâ Paşa’nın dünya görüşünü en kısa ve en çarpıcı biçimde ortaya koyan beyitlerden de biridir. İlk mısra neredeyse acımasız bir sadelik taşır: “Rahat ve huzurlu olmak istiyorsan dünyaya gelme.” Şair burada dünyayı insanın sığınacağı güvenli bir yer olarak değil, insanın içine girdiği andan itibaren imtihanlarla karşılaşacağı bir meydan olarak görür.

İkinci mısradaki “meydâna düşen” ifadesi özellikle önemlidir. İnsan dünyaya geldiği anda meydana çıkmış olur. Meydan ise seyirlik bir yer değil, hayatın bütün darbelerinin yaşandığı yerdir. İnsan yaşamak, sevmek, çalışmak, kazanmak, mücadele etmek, bir şey istemek ve bir şey olmak istiyorsa bu meydana çıkmak zorundadır. Fakat meydana çıkanın üzerine mutlaka bir şey düşecektir: “seng-i kazâ”, yani hayatın kaçınılmaz taşları.

Buradaki “kaza”yı yalnızca başa gelen felaketler yahut ilâhî takdir anlamında daraltmamak gerekir. Ziyâ Paşa’nın şiirin bütünü boyunca anlattığı dünya düşünüldüğünde bu taşların içinde ölüm, ayrılık, hastalık, kayıp ve talihsizlik kadar insanın insana ettiği zulüm de vardır. Dünyanın taşları bazen felekten gelir, bazen de başka bir insanın elinden atılır.

Beytin asıl gücü de buradadır. Ziyâ Paşa “hayat zordur” demekle yetinmez; huzursuzluğu hayatın istisnası değil, hayatın bedeli olarak görür. Dertsiz bir hayat arayan insan, aslında hayatın kendisinden kaçmak zorundadır. Çünkü dünyaya gelmek meydana çıkmaktır; meydana çıkmak ise darbeyi göze almaktır.

Fakat bu söz Ziyâ Paşa’yı pasif bir kaderciliğe götürmez. Tam tersine, Terkîb-i Bend ilerledikçe şairin meselesi değişir. Önce dünyanın insanı yaralayan tabiatından söz eder; ardından insanın insana attığı taşları göstermeye başlar. Vefasızlık, kıskançlık, rüşvet, zulüm, makam hırsı, liyakatsizlik ve servet uğruna haysiyetin satılması, artık yalnızca “kaderin taşı” olmaktan çıkar; insanın kendi eliyle attığı taşlara dönüşür.

Bu nedenle beyit, şiirin ilerleyen bölümlerindeki adalet arayışının da gizli başlangıçlarından biridir. İnsan hayatın kendisinden gelecek darbeleri bütünüyle engelleyemez; fakat başkasının hayatını daha da ağırlaştırmamak kendi elindedir. Kaderin taşından kaçamayan insan, hiç değilse başkasına taş atmamalıdır.

Ziyâ Paşa’nın dünya görüşündeki sertlik tam burada belirginleşir: Dünya zaten acımasızdır; insanın görevi onu daha da acımasız hâle getirmek değildir. Hayatın kaçınılmaz sıkıntıları vardır; fakat zulüm, rüşvet, haksızlık ve ihanet kaçınılmaz değildir. Onlar insanın tercihidir.

Bu yüzden “seng-i kazâ” ile insanın attığı taş arasında şiirin bütünü boyunca sessiz bir karşıtlık kurulabilir. İlki insanın kaçamayacağı yazgıdır; ikincisi ise insanın başkasına yaşattığı kötülüktür. Ziyâ Paşa’nın adalet çağrısı, aslında bu ikinci taşı ortadan kaldırma çabasıdır.

Beytin ilk mısrası bu yüzden bir karamsarlık cümlesinden daha fazlasıdır. Hayatın garantisiz olduğunu kabul eder; fakat insanın ahlâkî sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Dünyaya geldiysen meydana çıkacaksın, meydana çıktıysan taş yiyeceksin. Fakat eline taş geçtiğinde onu kime atacağını hâlâ sen seçersin.

Buradan 4. bendin devamındaki ahlâkî öğüde geçilir:

“Sâbit-kadem ol menkez-i me’mûn-ı rızâda
Vareste olup dâire-i havf u recâdan”

Ziyâ Paşa artık insanın kaçınılmaz sıkıntılar karşısında nasıl durması gerektiğini düşünmektedir. Dünya güvenli değildir; öyleyse insanın güvenliği dünyayı kusursuzlaştırmakta değil, kendi ahlâkî merkezini kaybetmemektedir. Kaderin taşları karşısında savrulmamak, korku ile beklenti arasında sürekli yön değiştirmemek ve kendi ölçüsünü korumak gerekir.

Böylece Terkîb-i Bend’de dünya eleştirisi yavaş yavaş insanın kendisini nasıl konumlandıracağı sorusuna dönüşür. Şairin sonraki bentlerde servet, makam, devlet ve adalet meselelerine yönelmesinin zemini de burada hazırlanır: İnsan dünyayı değiştiremese bile, dünyanın kötülüğüne ortak olup olmamayı seçebilir.

Devletin bozulması insanın bozulmasından başlar

Beşinci bentte Ziyâ Paşa servet ve iktidarın geçiciliğini yeniden hatırlatır:

“Dehrin ne safâ var acaba sîm ü zerinde
İnsan bırakır hepsini hîn-i seferinde”

İnsan bütün servetini bırakıp gidecektir.

Fakat Ziyâ Paşa burada “servet kötüdür” gibi basit bir hüküm kurmaz. Asıl mesele, servetin insan üzerindeki hükmüdür.

Bunun hemen ardından çok önemli bir ahlâk ilkesi gelir:

“Âyînesi iştir kişinin lâfa bakılmaz
Şahsın görünür rütbe-i aklı eserinde”

Bu beyit Terkîb-i Bend’in belki de en modern cümlelerinden biridir.

İnsan kendisini anlattığı kişi değildir.

İnsan, yaptığı iştir.

Söyledikleri, unvanı, kıyafeti, makamı, çevresi, kendisi hakkında oluşturduğu imaj ikinci derecededir. Hakikati ortaya çıkaran şey eseridir.

Bu nedenle Ziyâ Paşa’nın düşüncesinde liyakat de buradan çıkar.

Bir insanın gerçekten değerli olup olmadığını onun söylediği değil, ortaya koyduğu iş gösterir.

Bu ilke, birkaç bent sonra devlet yönetimine uygulanacaktır.

Altıncı bent: Şiir birden mahkeme salonuna giriyor

Altıncı bentte Terkîb-i Bend artık açıkça siyasî ve idarî bir şiirdir.

“Gadr ede reâyasına vâlî-i eyâlet
Dünyâda vü ukbâda ne zillet ne rezâlet”

Bir yöneticinin halka zulmetmesi, yalnızca siyasî bir hata değildir; ahlâkî ve uhrevî bir rezalettir.

Ardından Ziyâ Paşa çok daha ağır bir tablo çizer:

“Kâdî ola da‘vâcı vü muhzır dahi şâhid
Ol mahkemenin hükmüne derler mi adalet”

İşte burada mesele artık tek tek kötü insanlardan çıkar ve kurumların bozulmasına dönüşür.

Mahkemede hâkim, davacı ve şahit aynı düzenin parçası olmuşsa orada hukuk biçimsel olarak hâlâ vardır; fakat adalet yoktur.

Bu ayrım son derece önemlidir.

Ziyâ Paşa, adaletsizliği yalnızca “kötü hâkim” problemi olarak görmez. Bir sistemin bütün unsurları aynı haksızlığın içinde birleştiğinde, hukukun görüntüsü korunarak adalet ortadan kaldırılabilir.

Bu, şiirin en sert siyasî tespitlerinden biridir.

Makamın hırsızlık kapısına dönüşmesi

Sonra şair doğrudan mürtekibe döner:

“Ey mürtekib-i har bu ne zillet ki çekersin
Birkaç kuruşa müddet-i ömrünce hacâlet”

Burada rüşvet yalnızca para meselesi değildir.

Ziyâ Paşa için asıl korkunç olan, insanın birkaç kuruş için kendi haysiyetini satmasıdır.

Daha sonra çıtayı yükseltir:

“Lânet ola ol mâla ki tahsiline anın
Yâ dîn ola yâ ırz u ya nâmûs olan âlet”

Bir servet, elde edilme biçimi yüzünden lanetli hâle gelebilir.

Bu nokta birkaç gündür üzerinde durduğumuz makam-servet ilişkisi açısından özellikle önemli: Ziyâ Paşa servetin kendisini değil, servete ulaşmak için insanın hangi değeri feda ettiğini sorguluyor.

Dîn mi?

Irz mı?

Namus mu?

İnsanlık mı?

Bunlardan herhangi biri para kazanmanın aracı hâline gelmişse o servet artık başarı değildir. Ahlâkî iflastır.

İnsanlığın ölçüsü: Başkasının acısını hissedebilmek

Altıncı bendin en önemli taraflarından biri de budur:

“Âdem ana derler ki ede kalb-i rakîki
Âlâm-ı benî-nev‘i ile kesb-i melâlet”

İnsan olmanın ölçüsü, başkasının acısından rahatsız olabilmektir.

Bu çok önemli bir Ziyâ Paşa ölçüsüdür.

Çünkü toplumun çöküşü yalnızca hırsızlıkla başlamaz. İnsanların başkasının uğradığı haksızlığa karşı duyarsızlaşmasıyla başlar.

Bir başkasının acısı seni ilgilendirmiyorsa, zulüm sana dokunmuyorsa, hatta zulümden sen kazanıyorsan, artık mesele yalnızca “kötü insan” olmak değildir.

Ahlâkî topluluğun dışına çıkmışsındır.

Ve hemen ardından:

“Adem ana derler ki garazdan ola sâlim
Nefsinde dahi eyleye icrâ-yı adâlet”

İnsan önce kendi nefsinde adaleti uygulamalıdır.

Devlet adamından önce insanın kendi içindeki mahkeme vardır.

Bu yüzden şiirde devlet meselesi aslında karakter meselesidir.

En tehlikeli insan: Görünüşüyle güven veren insan

Altıncı bent şu iki mısrayla insan karakterinin en korkunç problemine ulaşır:

“Sâdık görünür kisvede erbâb-ı hıyânet
Mürşid sanılır vehlede ashâb-ı dalâlet”

İşte Terkîb-i Bend burada yalnızca yolsuzluk şiiri olmaktan çıkar.

Ziyâ Paşa’nın asıl korktuğu şey kötülüğün görünür olması değildir.

Asıl korkunç olan, kötülüğün iyilik kıyafeti giymesidir.

Hain sadık görünür.

Dalâlet ehli mürşid sanılır.

Riyakâr dindar görünür.

Yetersiz insan makam sahibi olur.

Hırsız itibarlı bir adam hâline gelir.

Ve bunun sonucunda toplumda yalnızca kötülük çoğalmaz; iyinin ne olduğu konusundaki ölçü de bozulur.

Şiirin sonraki bentlerini anlamak için burası çok önemli.

Yedinci bent: Tarih, zalimlerin isimlerini unutmaz

Ziyâ Paşa bu kez tarihe bakar:

“Tezkîr olunur la‘n ile Haccâc ile Cengiz
Tebcîl edilir Nûşirevân ile Süleymân”

İktidar geçer; fakat iktidarın nasıl kullanıldığı kalır.

Bir hükümdarın büyüklüğü sahip olduğu güçle değil, o güçle ne yaptığıyla ölçülür.

Dahası, Ziyâ Paşa burada insanlığın ortak bir adalet ölçüsünü savunur:

“Bir hâkden inşâ olunur deyr ile mescîd
Birdir nazar-ı Hak’da mecûs ile müselmân”

Buradaki vurgu, insanın mezhebî veya siyasî kimliğinden önce Hak karşısındaki insan oluşuna yönelir.

Bu, şiirin adalet anlayışını genişletir.

Adalet yalnızca “bizden olan” için değildir.

Hakikat, taraf tutularak değiştirilemez.

Sekizinci bent: İnsanları tanımak için yüzlerine bakma

Sekizinci bentte Ziyâ Paşa tekrar insan karakterine döner:

“Her şahsı harîm-i Hak’a mahrem mi sanırsın
Her tâc giyen çulsuzu Edhem mi sanırsın”

Bu iki mısra aslında bütün bir toplum eleştirisidir.

Taç giymek insanı değerli yapmaz.

Derviş kıyafeti giymek insanı veli yapmaz.

Makam insanı büyük yapmaz.

Servet insanı üstün yapmaz.

Görünüş, hakikatin kanıtı değildir.

Şair sonra daha da derine iner:

“Çok mukbili gördüm ki güler içi kan ağlar
Handan görünen herkesi hurrem mi sanırsın”

Demek ki insan yalnızca başkalarını değil, kendisini de yanlış okuyabilir.

Zengin görünen mutsuz olabilir.

Güçlü görünen korkak olabilir.

Gülen insan içeriden kanıyor olabilir.

Bu nedenle Ziyâ Paşa’nın insan tasavvuru son derece karmaşıktır. İnsan tek görüntüden ibaret değildir.

Makam sarhoşluğu

Sonra doğrudan iktidar sahiplerine seslenir:

“Kibre ne sebeb yoksa vezîrim deyü gerçek
Sen kendini düstûr-ı mükerrem mi sanırsın”

Bu, makamın insan psikolojisini nasıl bozduğuna dair müthiş bir tespittir.

İnsan önce bir makama gelir.

Sonra makamın kendisi olduğunu sanmaya başlar.

En sonunda kendisine gösterilen itibarı kendi şahsî değeri zanneder.

Ziyâ Paşa bunun geçici olduğunu hatırlatır:

“Ey müftehir-i devlet-i yek-rûze dünyâ
Dünyâ sana mahsûs u müsellem mi sanırsın”

Bir günlük dünya saltanatına güvenme.

Bu, yalnızca ölüm hatırlatması değildir.

Aynı zamanda iktidar sahibinin kendisini dünyanın sahibi zannetmesine karşı bir uyarıdır.

Dokuzuncu bent: Artık öfke doğrudan topluma yöneliyor

Dokuzuncu bent, Terkîb-i Bend’in en acımasız bölümlerinden biridir.

“Bed-asla necâbet mi verir hiç üniforma
Zer-dûz palan ursan eşek yine eşektir”

Bu beyit bugün bile insanı rahatsız edecek kadar doğrudandır.

Üniforma karakter kazandırmaz.

Pahalı kıyafet karakter kazandırmaz.

Makam karakter kazandırmaz.

Süs karakter kazandırmaz.

Kötü mayayı dış görünüş değiştiremez.

Burada Ziyâ Paşa'nın liyakat meselesi iyice belirginleşir. Bir insanın üzerine devletin üniformasını geçirmek, onu devlet adamı yapmaz. Bir makam vermek, ona hikmet kazandırmaz.

Çünkü makam insanı büyütmez; insan makamı büyütür.

Ve bu düşünce, bugün “liyakat” dediğimiz şeyin klasik şiirdeki çok sert karşılıklarından biridir.

“Milyonla çalan” beyiti: Şiirin en ağır darbelerinden biri

Dokuzuncu bendin sonlarına doğru Ziyâ Paşa bir toplumun ahlâkî ölçülerinin nasıl tersine döndüğünü tek beyitte özetler:

“Milyonla çalan mesned-i izzette ser-efrâz
Birkaç kuruşu mürtekibin câyı kürektir”

Burada mesele artık yalnızca hırsızlık değildir.

Asıl mesele ölçünün bozulmasıdır.

Birkaç kuruş çalan hapse giriyor.

Milyonlar çalan baş tacı ediliyor.

Böyle bir toplumda insanlar yalnızca suç işlemeyi öğrenmez. Daha kötüsü, suç ile başarı arasındaki sınırı kaybeder.

Hırsızlık cezalandırılmak yerine ödüllendiriliyorsa, problem birkaç hırsız değildir.

Toplumun ahlâkî terazisi kırılmıştır.

Ve hemen ardından gelen beyit daha da serttir:

“Îmân ile din akçadır erbâb-ı gınâda
Nâmûs u hamiyyet sözü kaldı fukarâda”

İşte burada Ziyâ Paşa sınıfsal bir ahlâk eleştirisine geçer.

Servet sahiplerinin imanı ve dini bile parayla ölçülür hâle gelmiştir; namus ve hamiyet ise fakirin ağzında kalmıştır.

Şair burada yoksulluğu övmüyor.

Tam tersine, zenginliğin ahlâkı satın alabilecek bir güç hâline gelmesini eleştiriyor.

Bu, şiirin servet konusundaki en önemli ayrımlarından biridir.

Onuncu bent: Çürüme artık istisna değil, sistem

Ve sonra şiirin belki de en korkunç bölümü gelir.

“İkbâl için ahbabı siâyet yeni çıktı
Bilmez idik evvel bu dirâyet yeni çıktı”

İnsan yükselmek için arkadaşını ihbar etmektedir.

Bu, bireysel ahlâksızlığın ötesindedir.

Çünkü sistem insanları birbirine düşman ederek yükselmeye teşvik etmektedir.

Ardından:

“Sirkat çoğalıp lafz-ı sadâkat modalandı
Nâmûs tamâm oldu hamiyyet yeni çıktı”

Hırsızlık çoğalmış, fakat “sadakat” sözü moda olmuştur.

İşte riyakârlığın tam tanımı budur:

Gerçek kaybolurken kelimeler çoğalır.

Sadakat hakkında daha çok konuşulur çünkü sadakat azalmıştır.

Namus hakkında daha çok konuşulur çünkü namus zedelenmiştir.

Hamiyet hakkında daha çok konuşulur çünkü hamiyet kaybolmuştur.

Ziyâ Paşa burada son derece modern bir toplumsal mekanizma yakalar:

Bir toplumda ahlâkî kavramların yüksek sesle tekrarlanması, o kavramların hayatta güçlü olduğunu göstermez. Bazen tam tersine, artık yalnızca slogan olarak kaldıklarını gösterir.

Hırsızlara ikram, doğrulara tahkir

Onuncu bentte birkaç beyit art arda geldiğinde şiir adeta bir iddianameye dönüşür:

“Sâdıkları tahkîr ile red kaide oldu
Hırsızlara ikram u inayet yeni çıktı”

Artık sistem yalnızca kötüleri tolere etmiyor.

Kötüyü ödüllendiriyor.

Daha da önemlisi:

İyiyi cezalandırıyor.

İşte bir toplumun çöküşündeki kritik eşik budur.

Kötülerin bulunması toplumları hemen çökertmez. Kötü her zaman vardı.

Asıl tehlike, iyi davranışın bedelinin kötü davranıştan daha ağır hâle gelmesidir.

Doğruyu söyleyen kaybeder.

Hırsız kazanır.

Sadık insan aşağılanır.

İhanet eden yükselir.

Liyakat sahibi dışlanır.

Yaltaklanan makama gelir.

Böyle bir düzende zamanla insanlar yalnızca ahlâksızlaşmaz; ahlâklı olmanın aptallık olduğuna inanmaya başlar.

Ziyâ Paşa’nın şiirindeki gerçek felaket budur.

“İslâm imiş devlete pâ-bend-i terakkî”

Ve ardından o meşhur, tartışmayı hâlâ sürdüren beyit gelir:

“İslâm imiş devlete pâ-bend-i terakkî
Evvel yoğ idi işbu rivâyet yeni çıktı”

Ziyâ Paşa burada kendi döneminin siyasî söylemine saldırmaktadır. Fakat beyitin şiir içindeki işlevine dikkat etmek gerekir.

Bir toplum kendi başarısızlıklarının sorumluluğunu sürekli başka bir kimliğe, dine veya geçmişe yüklemeye başlıyorsa, kendi ahlâkî ve siyasî kusurlarını görmez hâle gelir.

Ziyâ Paşa'nın öfkesi yalnızca “Batı taklitçiliği” değildir.

Hemen sonraki beyit zaten bunu tamamlar:

“Milliyyet-i nisyân ederek her işimizde
Efkâr-ı Fireng’e tebaiyyet yeni çıktı”

Yani sorun yalnızca Batı değildir.

Sorun, kendi ölçüsünü kaybetmiş bir toplumun başka bir toplumun ölçüsünü sorgusuzca benimsemesidir.

Sonunda:

“Eyvah bu bâzîçede bizler yine yandık
Zîrâ ki ziyân ortada bilmem ne kazandık”

Bu, bütün şiirin belki de en acı cümlesidir.

Çünkü artık şairin sorusu şudur:

Bunca değişimden sonra gerçekten ne kazandık?

On birinci bent: Şair kendisini de suçluyor

Burada çok önemli bir kırılma var.

Ziyâ Paşa yalnızca başkalarını suçlamaz.

“Zâhirde görüp bizleri sanma ukalâyız
Biz bir sürü âkil sıfatında budalâyız”

der.

Bu öz-eleştiridir.

Toplumun dışında duran bir ahlâk hâkimi değildir.

O da bu toplumun içindedir.

Bu yüzden şiirin öfkesi daha inandırıcıdır.

“Onlar bozuldu, biz temiz kaldık” demez.

Biz de aynı çürümenin içindeyiz.

Biz de görünüşte akıllıyız ama budalayız.

Biz de makamdan, itibardan, aşktan, arzudan, dünyadan etkileniyoruz.

Dolayısıyla Terkîb-i Bend yalnızca bir siyasi hiciv değil, aynı zamanda bir itiraf metnidir.

Ve son bent: Çözüm yeniden adalete dönüyor

On ikinci bentte şair tekrar toplumsal ahlâka gelir:

“Her millet için bir düziye adlini âm et”

Burada şiirin bütün yolculuğu tamamlanır.

İlk bentte dünyanın çarpıklığı vardı.

Sonra insanın zaafları geldi.

Sonra servet.

Sonra makam.

Sonra rüşvet.

Sonra mahkeme.

Sonra devlet.

Sonra liyakatsizlik.

Sonra riya.

Sonra hırsızların ödüllendirilmesi.

Sonra doğruların cezalandırılması.

Ve şimdi çözümün adı:

Adalet.

Şair ayrıca insanın kendisini kontrol etmesini ister:

“Bir kimseyi incitmemeğe hasr-ı merâm et”

Nefsine hâkim olmasını ister:

“Nefsin seni râm etmeye sen nefsim râm et”

İşini bilmesini ve bildiği işte devam etmesini ister:

“Her kangı işin ehli isen anda devam et”

Ve en önemlisi, başlamadan önce kendi eksikliğini bilmesini söyler:

“Noksanını bil bir işe yâ başlama evvel”

Burada tekrar liyakat meselesine dönüyoruz.

İnsan her işi yapamaz.

Her makam herkesin hakkı değildir.

Her insan yönetici olamaz.

Her insan âlim değildir.

Her insan sanatkâr değildir.

Kendi noksanını bilmek, ahlâkın başlangıcıdır.

Terkîb-i Bend’in asıl hikâyesi

Bu yüzden şiiri yalnızca “felekten şikâyet” diye özetlemek gerçekten yetersiz kalır.

Ziyâ Paşa'nın şiir boyunca yaptığı şey, ahlâkî bir çürümenin anatomisini çıkarmaktır.

Başlangıçta dünya güvenilmezdir.

Sonra insanın arzuları görünür.

Ardından servetin insanı nasıl sınadığı ortaya çıkar.

Servet makamla birleşir.

Makam sorumluluktan kopar.

Sorumluluktan kopan makam zulme dönüşür.

Zulüm hukuk görüntüsü altında korunur.

Sonra toplumda görünüş hakikatin yerine geçer.

Kıyafet karakterin, unvan liyakatin, servet itibarın, propaganda hakikatin yerine geçer.

Sonunda ise hırsızlık başarı, dürüstlük aptallık; ihanet zekâ, sadakat budalalık; liyakat engel, dalkavukluk meziyet gibi görünmeye başlar.

İşte o noktada toplum yalnızca ahlâkını kaybetmiş olmaz.

Ahlâkın kelimelerini koruyarak ahlâkın kendisini kaybetmiş olur.

Ziyâ Paşa'nın “yeni çıktı” diye tekrar tekrar alay ettiği şey tam da budur. Yeni olan kötülüğün kendisi değildir. Hırsızlık eskiden de vardır, ihanet eskiden de vardır, rüşvet eskiden de vardır, zulüm eskiden de vardır.

Yeni olan, bunların meşrulaştırılmasıdır.

Ve belki de şiirin en sert tarafı burada ortaya çıkar:

“Milyonla çalan mesned-i izzette ser-efrâz
Birkaç kuruşu mürtekibin câyı kürektir.”

Çünkü burada Ziyâ Paşa artık “kötü insanlar var” demiyor.

“Bizim terazimiz bozulmuş” diyor.

Terazi bozulduğunda yalnızca hırsızlar çoğalmaz.

Değerlerin kendisi yer değiştirir.

Ve değerler yer değiştirdiğinde, toplumdaki en tehlikeli insan artık hırsız değildir.

Hırsızlığı başarı olarak gösterebilen insandır.

İşte Terkîb-i Bend'i bugün hâlâ canlı tutan şey de budur. Ziyâ Paşa'nın öfkesi geçmişte kalmış bir devlet düzenine değil yalnızca; insanın kendi çıkarı uğruna adaletin ölçüsünü bozduğu her düzene yönelir.

Bu bakımdan şiirin merkezinde aslında felek değil, ölçü vardır.

İnsanların, makamların, servetlerin, devletlerin ve hatta kendilerinin ölçüsünü kaybetmeleri...

Ve şiirin sonundaki “adlini âm et” çağrısı, bütün bu karanlığın karşısına konulan tek gerçek cevaptır: Önce ölçüyü yeniden kurmak.