Cem Sultan’ın Dört Hüznü: Vatan, Gurbet, Evlat Acısı ve Felekle Hesaplaşma

Cem Sultan’ın hikâyesi, Osmanlı tarihinin en hüzünlü hikâyelerinden biridir. Fakat onu yalnızca taht mücadelesini kaybetmiş bir şehzade olarak anlatmak, başına gelenlerin asıl ağırlığını eksiltir. Çünkü Cem’in kaybı yalnızca bir tahtın kaybı değildir. Önce vatanından kopar, sonra gurbet onun hayatının kendisine dönüşür; yıllarca kendi iradesi dışında Avrupa siyasetinin içinde dolaştırılır, oğlunun ölümünü uzaktan yaşar ve sonunda bütün bu felaketlerin ortasında kendi hayatına dönüp bakarak kendi payını da görebilir.

Fatih Sultan Mehmed’in oğullarından olan Cem, iyi yetişmiş bir şehzadeydi. Arapça ve Farsça biliyor, şiir yazıyor, şair ve sanatkârları çevresinde topluyordu. Konya sancak beyliği sırasında yalnızca devlet idaresi bakımından değil, kültür ve edebiyat bakımından da kendisini gösterdi. 1481’de Fatih’in ölümünün ardından başlayan taht mücadelesinde ağabeyi Bayezid’e karşı padişahlık iddiasında bulundu. Bursa’da adına hutbe okutuldu, para bastırıldı; fakat Yenişehir’de yenilmesinin ardından Anadolu’dan ayrılmak zorunda kaldı. Bundan sonra Mısır, Anadolu, Rodos, Fransa ve Roma arasında geçen uzun bir gurbet başladı. 1495’te Napoli’de öldüğünde vatanından ayrılalı yaklaşık on dört yıl olmuştu.

On dört yıl, insan ömründe kısa bir zaman değildir. Hele bu on dört yıl, kendi ülkesinden uzakta, her an yeniden siyasî hesapların konusu olabilecek bir şehzadenin hayatında geçiyorsa. Cem, bir zamanlar adına hutbe okutulan ve kendi ülkesinde hüküm süren bir hükümdar adayıyken, kısa zamanda başkalarının elindeki siyasî bir koza dönüşmüştü. Rodos şövalyeleri ve Avrupa’daki güçler onun varlığını Osmanlı Devleti üzerinde baskı kurmak için kullanıyorlardı. Böylece Cem, kendi hayatının merkezinden giderek uzaklaştırıldı. Bir zamanlar tarihin öznesiyken, başkalarının hesaplarında kullanılan bir isim hâline geldi.

Fakat tarih kitaplarının anlatamadığı bir şey vardır: İnsan bütün bunları yaşarken içinde ne olur?

Cem Sultan’ın şiirleri tam da bu sorunun cevabını verir. Onun şiirlerinde tarih, kuru bir bilgi olmaktan çıkar; özleme, hastalığa, yas ve öfkeye dönüşür. Bu yüzden burada dört şiiri yan yana getirmek, yalnızca Cem’in şairliğinden örnekler sunmak değildir. Bu dört şiir, bir insanın hayatındaki dört büyük yarığın izini sürer: vatan, gurbet, evlat ve felek.

İlkinde Cem’in yüzü hâlâ vatanına dönüktür.

Vatan Redifli Gazel

Cân dimâğına irüp bûy-ı vatan
Dil diler kim görine rûy-ı vatan

Çeşme-i Hayvândan iy dil hoş durur
Ben garîb üftâdeye cûy-ı vatan

N’ola cândan istesem çün yeg durur
Bâğ-ı cennetden bana kûy-ı vatan

Gönlüm eyler dâ’imâ anı taleb
Bend olaldan bana gîsû-yı vatan

Hürrem olup cân-ı Cem irdi safâ
Dil sabâdan alalı bûy-ı vatan

Şiirin ilk kelimelerinde bile Cem’in bütün dünyası vatanın etrafında toplanır:

Cân dimâğına irüp bûy-ı vatan

Vatanın kokusu canına ulaşmıştır.

Bu mısra, vatan özlemini anlatmanın belki de en insani yollarından biridir. Çünkü insan uzak kaldığı bir memleketi her zaman sınırlarıyla, şehirleriyle, dağlarıyla hatırlamaz. Bazen bir koku yeter. Bir toprağın kokusu, yağmurdan sonraki hava, bahar rüzgârı, bir ağacın yaprağı, uzaklarda kalmış bir evin kokusu... İnsan bazen bir memleketi haritasıyla değil, hafızasında kalan kokusuyla taşır.

Cem’in vatanı da artık böyledir. Ulaşamadığı için hafızasına dönüşmüştür.

Ardından vatanı sevgilinin yüzüne benzetir:

Dil diler kim görine rûy-ı vatan

Gönlü vatanın yüzünü görmek ister.

Buradaki dil tesadüf değildir. Cem, vatan hasretini anlatırken klasik aşk şiirinin dilini kullanır. Vatanın kokusu vardır, yüzü vardır, sokağı vardır, saçları vardır. Böylece vatan bir coğrafya olmaktan çıkar; özlenen bir sevgiliye dönüşür.

Sonra şiirin en çarpıcı beyitlerinden biri gelir:

Bâğ-ı cennetden bana kûy-ı vatan

Vatanın bir sokağı, onun için cennet bahçesinden daha değerlidir.

Bu mısra tek başına okunduğunda klasik şiirin güzel bir mübalağası gibi görülebilir. Fakat Cem’in hayatını bildiğimizde kelimeler ağırlaşır. Çünkü burada konuşan, kendi ülkesine dönme imkânından uzaklaştırılmış bir adamdır. Vatan artık onun için üzerinde yürüdüğü toprak değil, ulaşamadığı bir cennet olmuştur.

İnsanın elinden alınan şey bazen sahip olduğu zamankinden daha büyük görünür. Cem’in vatanı da uzaklaştıkça büyür. Bir sokak, bir cennet bahçesine dönüşür. Bir koku, bütün bir ülkenin yerine geçer.

Şiirin sonunda ise çok güzel bir dönüş vardır:

Hürrem olup cân-ı Cem irdi safâ
Dil sabâdan alalı bûy-ı vatan

Cem’in gönlü, sabah rüzgârından vatanın kokusunu alınca ferahlar.

Fakat bu ferahlığın içinde derin bir hüzün saklıdır. Çünkü vatanın kendisi artık Cem’e yetmemekte, onun kokusu bile bir mutluluk sebebi olmaktadır. Uzaklık, gerçeğin yerini hatıraya bırakmıştır.

Bu gazelde Cem’i henüz tamamen çökmüş hâlde görmeyiz. Hâlâ vatanına yönelen, onun kokusuyla sevinen, bir gün yeniden görebileceğine dair içindeki bağı koruyan bir adam vardır.

Fakat şiirin ardındaki hayat uzadıkça bu özlem başka bir şeye dönüşecektir.

Vatanın dışında geçen yıllar çoğaldıkça, özlemek artık yalnızca bir duygu olmaktan çıkıp bir hastalık hâline gelecektir.

Bu Gurbet Câna Gâyet Kâr Kıldı

Bu gurbet câna gâyet kâr kıldı
Ki âlemden beni bî-zâr kıldı

Ne kılam gerdiş-i eyyâm beni
Belâ vü derd ile bîmâr kıldı

Ne nahs olur aceb bu tâli’im kim
Beni âlem içinde zâr kıldı

Gülistân yerine ni‘me’l-bedeldir
Felek yerimi şimdi hâr kıldı

Görün gerdûn-ı dûnun himmetini
Bu gurbette Cem’i bîmâr kıldı

İlk şiirde vatanın kokusu cana ferahlık veriyordu. Burada aynı canın üzerine gurbet çökmüştür:

Bu gurbet câna gâyet kâr kıldı
Ki âlemden beni bî-zâr kıldı

Gurbet canına işlemiştir. Cem artık yalnızca vatanını özleyen biri değildir; dünyadan bezmiş biridir.

“Bî-zâr” kelimesinin hüznü burada önemlidir. İnsan bir yerden uzak kaldığında önce o yeri özler. Sonra uzaklık uzarsa, özlediği yerin dışında kalan her şey yabancılaşmaya başlar. Cem’in şiirinde de böyle bir dönüşüm hissedilir. Dünya genişledikçe onun hayatı daralmaktadır.

Ardından:

Ne kılam gerdiş-i eyyâm beni
Belâ vü derd ile bîmâr kıldı

Zaman geçtikçe Cem iyileşmemiştir; hastalanmıştır.

Burada “bîmâr” kelimesi yalnızca bedensel bir hastalığı değil, gurbetin ruh üzerinde bıraktığı tahribatı anlatır. Yıllar geçmektedir, fakat zaman onun yarasını kapatmak yerine derinleştirmektedir.

İlk şiirde sabah rüzgârıyla gelen vatan kokusu vardı. Şimdi zamanın kendisi bir yük hâline gelmiştir.

Ne nahs olur aceb bu tâli’im kim
Beni âlem içinde zâr kıldı

Cem artık talihine bakmaktadır. Dünyanın ortasında ağlayan, kendi kaderine mahkûm olmuş bir adamdır.

Bir zamanlar Osmanlı ülkesinde bir şehzade olan Cem’in “âlem içinde zâr” hâline gelmesi, şiirin dışındaki hayat düşünüldüğünde daha da acı vericidir. Çünkü onun düşüşü sıradan bir insanın düşüşü değildir. O, bir zamanlar kendisine ait olması beklenen bir hayatın dışına itilmiştir.

Ve sonra iki kelimeyle bütün hayatını özetler:

Gülistân yerine... hâr kıldı.

Gülistan gitmiş, diken gelmiştir.

Gülistan; gençliktir, vatanın kendisidir, saraydır, şehzadeliktir, ihtimallerdir. Hâr ise gurbetin dikenidir. Rodos’un taşları, yabancı şehirler, beklemek, siyasî pazarlıkların konusu olmak, bir yere ait olamamak...

Cem’in hayatındaki değişim, bazen bir insanın çocukluğundan ihtiyarlığına kadar geçirdiği değişimden daha serttir. Gülistandan dikene geçmiştir.

Son beyitte kendi adını söyler:

Bu gurbette Cem’i bîmâr kıldı.

Bu kez şiirin merkezinde yalnızca gurbet yoktur.

Cem vardır.

Gurbetin soyut bir kavram olmaktan çıkıp bir insanın üzerine çöktüğü andır bu.

İlk şiirde vatanın kokusunu alan adamla bu şiirde gurbette hastalanan adam aynı kişidir. Aralarında geçen zaman, yalnızca takvimde geçen yıllar değildir. Cem’in içindeki dönüşümdür.

Vatanın kokusu artık uzaktan gelen bir sevinçtir; gurbet ise içeriden büyüyen bir hastalık.

Ve Cem’in hayatı henüz en ağır acısıyla karşılaşmamıştır.

Çünkü insan memleketinden ayrı yaşayabilir.

Fakat bir evladın ölümünden sonra artık hiçbir yere dönülemez.

Oğuz Han Mersiyesi

İy vefâsuz hâin ü bî-emn ü bî-âmân felek
V’ey hatâ-perver belâ-bahş u kazâ-gerdân felek

Husrev-i sâhib-zamânlar kanın içen zulm ile
Pür-sitem pür-mihnet ü pür-derd ü pür-efgân felek

Mülk-i Yunan’a serâser hükm iderken âh kim
Eyledün mesken bize şimdi Frengistân felek

Yakamı yırtup elünden nicesi âh itmeyem
Cânumı odlara attı derd-i Oğuz Hân felek

Ağlamaktan ol ciger-gûşem firâkından müdâm
Kara kara kanlara boyandı bahristân felek

Bir kılına virseler virmezdüm Oğuz Hânumun
Genc-i Kârûn ile bin bin milket-i Osmân felek

Sînemi çâk eyle cânum hâk ü gönlüm derd-nâk
Çünki Oğuz Hânum oldu hâk ile yeksân felek

Âh ü vâveylâ dirîg ü hasret ü sad-derd ü âh
Kim Oğuz Hânum dahı görmege yok imkân felek

Burada Cem Sultan’ın şiirindeki ses birden değişir.

Artık karşımızda yalnızca vatanını özleyen bir şehzade veya gurbette hastalanmış bir sürgün yoktur.

Bir baba vardır.

Mersiye ilk kelimelerinden itibaren feleğe saldırır:

İy vefâsuz hâin ü bî-emn ü bî-âmân felek

Felek artık sadece kötü talihin adı değildir. Hain, vefasız, amansızdır. Cem’in öfkesi büyümüştür. Çünkü insanın kendi başına gelenlere katlanması başka, sevdiği birinin ölümüne katlanması başkadır.

Oğuz Han’ın ölümü, Cem’in gurbetini başka bir gurbet hâline getirir.

Artık yalnızca vatanından uzaktır.

Bir de oğlundan uzaktır.

Ve ölüm bu uzaklığı sonsuz kılmıştır.

Cem’in şiirdeki en dokunaklı cümlelerinden biri şudur:

Bir kılına virseler virmezdüm Oğuz Hânumun
Genc-i Kârûn ile bin bin milket-i Osmân felek

Karun’un hazineleri, binlerce Osmanlı ülkesi...

Hiçbiri Oğuz Han’ın bir tek kılına değmez.

Bu beyitte Cem Sultan’ın hayatının büyük çelişkisi bir anda görünür. Onun hayatı boyunca büyük meselelerden biri mülk-i Osmandır. Taht mücadelesi bunun etrafında şekillenmiştir. Bir zamanlar Osmanlı tahtı için mücadele eden şehzade, şimdi bütün Osmanlı mülkünün değerini bir evladın tek kılı karşısında yok saymaktadır.

Çünkü ölüm insana değerlerin sırasını yeniden öğretir.

Saltanatın büyüklüğü bir anda küçülür.

Hazine anlamını kaybeder.

Ülke küçülür.

Bir evladın bir tek kılı, hepsinden daha kıymetli hâle gelir.

Burada Cem Sultan’ın şehzadeliği geri çekilir; babalığı öne çıkar.

Şiirin ilerleyen beyitlerinde acı bütün kâinata yayılır. Güneş kanlara boyanır, ay sinesine şerha çeker. Cem’in acısı artık yalnızca kendi göğsüne sığmamaktadır. Gökyüzü bile onun yasına katılır.

Fakat mersiyenin sonunda bütün bu büyük görüntülerden daha sade ve daha korkunç bir gerçek kalır:

Kim Oğuz Hânum dahı görmege yok imkân felek

Artık imkân yoktur.

İlk şiirde vatan için özlem vardır; insan bir gün kavuşmayı düşünebilir. İkinci şiirde gurbet vardır; insan yine de dönüş ihtimalini içinde taşıyabilir. Fakat ölümün karşısında hiçbir ihtimal kalmaz.

Oğuz Han için dönüş yoktur.

Cem’in hüznü burada bu yüzden derinleşir. Çünkü gurbetin acısına bir gün kavuşma ihtimali eşlik ederken, ölümün acısında böyle bir teselli yoktur.

Ve Cem’in kendi hayatına bakışı da bundan sonra değişecektir.

Çünkü insan büyük acıların içinden geçtikçe yalnızca başına gelenleri düşünmez. Bir noktada kendi kararlarını, kendi kusurlarını, kendi payını da düşünmeye başlar.

Cem’in şiirlerinde bu dönüşün en çarpıcı örneği, feleğe hitap eden şu gazeldir.

Kıldun Beni Bu Âlem İçinde Zebûn Felek

Kıldun beni bu ‘âlem içinde zebûn felek
Görem ki dâ’imâ olasın ser-nigûn felek

Oldum esîr kâfire nâ-gâh bî-günâh
Kendü elimle ayağuma balta urdum âh

Demdür ki çâk idem bu zemân sabr cübbesin
Yiri durur ki yire çalam dâ’imâ külâh

Kendüyü kanlara boyadı âftâb-ı çarh
Bu hâli gördi sînesine şerha çekdi mâh

Ger taş degülse yüregüñ iy bî-vefâ felek
Bak hâlüme terahhüm idüb bâri gâh gâh

Bir lâhza hem-dem olmadı bu çarh-ı bî-vefâ
Yâr olmadı n’idem bana bu tâli‘-i siyâh

Bir dem ki derdümi añup efgâna başlayam
Yol bulur-ıdı sakf-ı semâvâta âh âh

Bu bendi kim bana sen idersin eyâ felek
Düşmenlerüme dahı anı virmesün İlâh

Gerçi ki dâ’im işümüz âh eyledin felek
Kendü yüzüni yine siyâh eyledin felek

Şiirin ilk mısrası, Cem’in bütün hayatına birden bakıyor gibidir:

Kıldun beni bu ‘âlem içinde zebûn felek

“Zebûn” yalnızca üzgün demek değildir. Gücü elinden alınmış, çaresiz bırakılmış, başkalarının iradesine mahkûm edilmiş insanı anlatır.

Cem’in hayatını düşündüğümüzde kelime bütün ağırlığıyla yerine oturur. Bir zamanlar Osmanlı tahtına talip olan şehzade, şimdi kendi kaderi üzerinde bile yeterince söz sahibi değildir.

Fakat asıl sarsıcı olan, hemen ardından gelen beyittir:

Oldum esîr kâfire nâ-gâh bî-günâh
Kendü elimle ayağuma balta urdum âh

İlk mısrada Cem kendisini esir edenlerden söz eder.

İkinci mısrada ise kendisine döner.

“Benim de payım vardı” demenin klasik şiirdeki belki en çıplak örneklerinden biridir bu.

Cem bütün yaşadıklarını başkalarının kötülüğüne bağlayabilirdi. Ağabeyiyle mücadele etmiş, yenilmiş, Avrupa’da siyasî bir koz hâline getirilmiş, yıllarca vatanından uzak tutulmuştu. Bunların her biri için başkalarını suçlayacak yeterince sebep vardı.

Ama o:

Kendü elimle ayağuma balta urdum

diyebiliyor.

Bu cümleyi önemli kılan şey, Cem’in kendisini bütün yaşananlardan sorumlu tutması değildir. Kendisini bütünüyle masum ilan etmemesidir.

İnsanların çoğu kendi felaketlerinin hikâyesini anlatırken kendilerine yalnızca mağdur rolü verirler. Cem ise feleğe öfkeyle bağırdığı bir şiirin ortasında bile kendi elini görür.

Bu yüzden bu mısrada öfkeden daha büyük bir şey vardır:

Pişmanlık.

Ardından sabrın elbisesi yırtılmaya başlar:

Demdür ki çâk idem bu zemân sabr cübbesin

Yıllarca beklemiş bir insanın sabrı da bir yerde tükenir. Külahını yere çalmak ister. Artık vakarını koruyarak susmak zorlaşmaktadır.

Gökyüzü bile onun acısına şahit tutulur. Güneş kanlara boyanır, ay sinesine şerha çeker. Fakat bütün bu büyük ve görkemli tasvirlerin arasında Cem’in en insani cümlesi yine sade kalır:

Ger taş degülse yüregüñ iy bî-vefâ felek
Bak hâlüme terahhüm idüb bâri gâh gâh

“Yüreğin taş değilse hâlime bak.”

Ne kadar yalnız bir cümledir bu.

Öfkelendiği felekten bile merhamet beklemektedir.

Çünkü insan, ne kadar kızgın olursa olsun, sonunda birilerinin kendi acısını görmesini ister.

Ama felek yine yâr olmaz:

Bir lâhza hem-dem olmadı bu çarh-ı bî-vefâ
Yâr olmadı n’idem bana bu tâli‘-i siyâh

Cem’in hayatındaki asıl yalnızlık burada belirir. Vatanından uzaktır. Oğlunu kaybetmiştir. Yabancıların arasında yaşamaktadır. Talihi onun yanında değildir.

Felek yâr olmamıştır.

Son beyitte Cem yeniden öfkesine döner:

Gerçi ki dâ’im işümüz âh eyledin felek
Kendü yüzüni yine siyâh eyledin felek

Şiirin başında Cem’i zebûn eden felek, sonunda kendi yüzü siyaha boyanmış bir felek hâline gelir.

Fakat bütün bu öfkenin içinde şiirin en uzun yankısı başka bir yerde kalır:

Kendü elimle ayağuma balta urdum âh.

İşte dört şiiri birbirine bağlayan yer burasıdır.

İlk şiirde vatanından ayrılmış bir Cem vardır. Vatanın kokusunu hatırlayarak yaşayan, bir sokağını cennet bahçesine tercih eden adam...

İkinci şiirde gurbette hastalanmış Cem vardır. Vatanın yerini dikenlerin aldığı, zamanın bile yarasına merhem olmadığı adam...

Üçüncü şiirde oğlunu kaybetmiş Cem vardır. Karun’un hazinelerini ve binlerce Osmanlı ülkesini bir evladın tek kılına değişmeyen baba...

Dördüncü şiirde ise bütün bu acıların ardından kendi hayatına dönüp bakan Cem vardır.

Bu dört şiirin birbirine eklenmesinde asıl kuvvet de burada ortaya çıkar. Çünkü Cem’in hikâyesi tek bir acıdan ibaret değildir. Acı katman katman büyür.

Önce toprak kaybedilir.

Sonra zaman kaybedilir.

Sonra evlat kaybedilir.

Ve en sonunda insan, geçmişine dönüp baktığında kendi payını da kayıplarının içine katmak zorunda kalır.

Bu nedenle Cem Sultan’ı yalnızca “talihsiz şehzade” diye okumak eksik kalır. O elbette mağdur edilmiştir; siyasî hesapların içinde kullanılmış, yıllarca vatanından uzak tutulmuş, hayatı başkalarının kararlarıyla şekillenmiştir. Fakat şiirleri onun kendisini yalnızca mağdur olarak görmediğini de gösterir.

Bu tarafı, Cem’in şahsiyetini daha insani ve daha trajik kılar.

Çünkü tamamen masum olduğunu söyleyen bir insanın acısı yalnızca başına gelenlerin acısıdır.

Kendi payını görebilen insanın acısı ise daha derindir.

Cem’in şiirlerinde vatan bir sevgili, gurbet bir hastalık, oğlunun ölümü dünyayı karartan bir felaket, felek ise bütün bunların karşısında hesap sorulan görünmez bir güç hâline gelir. Fakat bu büyük kelimelerin altında, giderek yalnızlaşan bir insanın sesi vardır.

Bir zamanlar ülkesinde hüküm sürmeyi isteyen bir şehzade...

Sonra ülkesini uzaktan özleyen bir gurbetçi...

Oğlunun tek bir kılını Osmanlı mülkünden üstün tutan bir baba...

Ve nihayet kendi ayağına vurduğu baltayı hatırlayan bir insan.

Belki Cem Sultan’ın hikâyesini asıl hüzünlü yapan da budur.

Çünkü onun hayatında uzun süre bir “belki” vardır.

Belki geri döner.

Belki yeniden mücadele eder.

Belki talihi değişir.

Belki vatanına kavuşur.

Fakat yıllar geçtikçe bu “belki”lerin biri birer söner.

Vatan artık bir kokudur.

Gurbet artık bir hastalıktır.

Oğuz Han artık yoktur.

Ve geriye, insanın kendi geçmişiyle baş başa kaldığı o ağır sessizlik kalır.

Cem Sultan’ın şiirlerinden geriye yalnızca bir şehzadenin yenilgisi kalmaz. Bir insanın yavaş yavaş bütün dönüş yollarını kaybetmesinin hüznü kalır.

Belki de bu yüzden, dört şiirin sonunda akılda en çok kalan mısra feleğe yöneltilen beddua değil, Cem’in kendisine yönelttiği o acı itiraftır:

Kendü elimle ayağuma balta urdum âh.

Bir şehzadenin yenilgisi değildir artık bu.

Kendi hayatına son kez dönüp bakan bir insanın “âh”ıdır.