Pencere: Hayata Bakmak, Hayatın Dışında Kalmak ve Yeniden İçine Dönmek

Yannis Ritsos’un Pencere şiiri, insanın hayatla arasına koyduğu mesafeyi, kendisini başkalarından ve kendisinden korumak için kurduğu sınırları, bu sınırların ardında biriktirdiği korkuları ve nihayet bütün bunlarla birlikte yaşamanın imkânını anlatır. Şiirin merkezindeki pencere, ilk bakışta dış dünyayı seyretmeye yarayan sıradan bir nesne gibi görünür. Oysa şiir ilerledikçe pencerenin yalnızca bir bakış noktası olmadığı anlaşılır. Pencere, insanın hayatla kurduğu ilişkinin biçimidir: Hem dünyaya açılır hem insanı içeride tutar; hem görünmesini sağlar hem gizler; hem özgürlük verir hem de güvenli bir sınırın gerisinde kalmaya zorlar.

Şiirin başında, deniz kıyısındaki bir odada oturan iki arkadaşla karşılaşırız. Bahar akşamı yavaşça inerken limandaki gemiler, evler, halatlar ve direkler suya yansımaktadır. Manzaranın dinginliği, birazdan anlatılacakların karanlığıyla belirgin bir karşıtlık oluşturur. Bu iki insanın uzun zamandır birbirlerini görmemiş olmaları, şiirin sonundaki karşılaşmayı da hazırlayan bir ayrıntıdır. Fakat asıl dikkat çekici olan, şiirin bir tiyatro sahnesini andıran bu girişten sonra uzun bir iç konuşmaya dönüşmesidir. Pencerenin önünde oturan kişi, dışarıdaki dünyayı anlatırken giderek kendi zihninin derinliklerine iner. Liman, sokaklar, fotoğraflar, insanlar ve karanlıkta beliren görüntüler, onun iç dünyasını açığa çıkaran birer anlatı unsuruna dönüşür.

Pencerenin gerisindeki insan

Şiirin anlatıcısı kendisini, gelip geçenlere bakan ve onların gözlerinde kendi görüntüsünü arayan biri olarak tanıtır. Ardından bu görüntüyü bir fotoğrafla özdeşleştirir:

“Eski çerçevesi içinde sessiz bir fotoğraf olarak düşünüyorum kendimi”

Bu dizelerde insanın kendisini doğrudan değil, başkalarının bakışlarından ve kendisine ait görüntülerden hareketle tanımaya çalışması söz konusudur. Anlatıcı yalnızca dünyayı seyretmez; seyredilen bir nesneye dönüştüğünü de bilir. Kendi hayatına katılan biri olmaktan çok, hayatın içinde sergilenen bir görüntü gibi durur. Fotoğrafın sessizliği, insanın kendisini anlatma ve değiştirme imkânından yoksun kalışını düşündürür. Fotoğraf vardır ama konuşmaz; görünür ama müdahale edemez; bir hayatın izini taşır ama o hayatın devamına katılamaz.

Üstelik bu fotoğraf, evin içinde değil, dışarıya bakan duvara asılmıştır. Böylece insanın hem içeride hem dışarıda bulunma hâli belirir. Anlatıcı, yaşadığı yerden ayrılmadan dışarıya yönelmiştir; fakat bu yöneliş, dünyaya bütünüyle katıldığı anlamına gelmez. Pencerenin önünde oturmak, hayatın karşısında bulunmakla hayatın içinde bulunmak arasındaki farkı görünür kılar.

Burada şiirin önemli sorularından biri ortaya çıkar: İnsan, hayatı gözlemleyerek onu anlayabilir mi, yoksa bazı gerçekler ancak hayatın içine girildiğinde mi anlaşılır? Anlatıcı, gördüklerini yorumlayabilecek kadar dışarıdadır; fakat gördüklerinin bir parçası olamayacak kadar da içeride kalmıştır.

Camın sağladığı özgürlük ve gizlediği tutsaklık

Pencerenin camı, anlatıcının hem korunmasını hem görünmez olmasını sağlar. Güneşin veya ayın ışığı camda parladığında kendi yüzü kaybolur; dışarıyı kendisi görünmeden seyredebilir. Bu durum ona bir özgürlük duygusu verir. Başkalarını görebilir, onların hayatlarına tanıklık edebilir, fakat kendi varlığını onların bakışlarından saklayabilir.

Ne var ki bu özgürlük, bir tür tutsaklıkla birlikte gelir. Anlatıcı, arkasındaki duvarla önündeki cam arasında sıkışmış olduğunu söyler. Camı kırmaktan, bir yere dokunmaktan, elini oynatmaktan bile korkar. Dışarıyla arasında yalnızca ince bir cam vardır; buna rağmen o cam, aşılması güç bir sınıra dönüşmüştür.

Bu karşıtlık, şiirin insan anlayışının temelini oluşturur. İnsan bazen kendisini korumak için kurduğu sınırların içinde yaşamaya başlar. Başlangıçta tehlikelerden uzak durmasını sağlayan bu sınırlar, zamanla hareket etmesini engeller. Özgürlük, böylece yalnızca dışarıda bulunmakla değil, insanın kendi güvenlik ihtiyacını ne ölçüde aşabildiğiyle ilgili bir mesele hâline gelir.

Anlatıcının camı kırmaktan korkması da yalnızca fiziksel bir kazadan çekinmesi değildir. Cam kırılırsa dışarıyla arasındaki sınır ortadan kalkacaktır. Yağmur, bakışlar ve dış dünyanın bütün belirsizlikleri içeri girebilecektir. Camın sağlamlığı, onun alıştığı hayat düzeninin devamını sağlar. Bu düzen daraltıcıdır ama tanıdıktır; insanı korur ama aynı zamanda hareketsiz bırakır.

Şairin burada gösterdiği çelişki oldukça insani bir çelişkidir: İnsan bazen özgür olmak ister, fakat özgürlüğün gerektirdiği açıklıktan korkar. Hayata yaklaşmak ister, fakat yaklaşmanın kendisini yaralayabileceğini düşünür. Değişmek ister, fakat değişmenin beraberinde getireceği belirsizliği göze alamaz.

Sessizliğin ardındaki çığlıklar

Anlatıcı, pencerenin arkasındaki sessizliği bir noktada ikiyüzlülük olarak nitelendirir. Çünkü o dikey, saydam camın gerisinde çarmıha gerilmiş çığlıkların ve diz çöküşlerin bulunduğunu söyler. Böylece pencere, yalnızca bireysel bir korunma aracı olmaktan çıkar; insanın acıyla kurduğu ilişkinin de simgesine dönüşür.

Dışarıdan bakıldığında sakin, hatta güzel görünen bir hayatın içinde görünmeyen acılar bulunabilir. Sessizlik, her zaman huzurun işareti değildir. Bazen söylenemeyenlerin, bastırılanların ve başkalarına gösterilmeyen yaraların biçimidir.

Anlatıcının kendisini fotoğrafla özdeşleştirmesi de bu bakımdan önemlidir. Fotoğrafın yüzünde bir ifade bulunabilir; fakat o ifade, fotoğrafın çekildiği andan sonra değişmez. Oysa insanın iç dünyası sürekli değişir. Bir gülümsemenin ardında korku, bir sessizliğin içinde öfke, sakin bir yüzün arkasında büyük bir çalkantı bulunabilir. Görünen, görünmeyenin yalnızca küçük bir bölümüdür.

Şiir böylece okuru, başkalarının hayatlarına dışarıdan bakmanın sınırları üzerine düşünmeye çağırır. Bir insanın yüzünü görmek, onun yaşadıklarını bilmek değildir. Sessizliğini duymak, acısını anlamak değildir. İnsanların birbirlerine bakabildikleri hâlde birbirlerinden ne kadar uzak kalabildiklerini gösteren pencere, bu uzaklığın somut biçimidir.

Fotoğraflar, zaman ve ölüm korkusu

Şiirin fotoğraf üzerine kurulan bölümü, insanın zamanı durdurma arzusunu ele alır. Fotoğraflar, hayatın içinden seçilmiş bir anı sabitler. İnsan bir poz verir; yüzüne belli belirsiz bir gülümseme yerleşir, elleri uygun bir biçimde durur, yakasına solmayan bir çiçek iliştirilir. Her şey, o anın güzel ve kalıcı görünmesi için düzenlenmiştir.

Fakat fotoğrafın sabitlediği güzellik, zamanın durduğu anlamına gelmez. Tam tersine, fotoğrafın karşısında duran insan, o görüntünün artık geçmişte kaldığını bilir. Gençlik, güzellik, gurur ve masumiyet, fotoğrafın içinde korunuyor gibi görünürken hayatın dışında kalmıştır. Fotoğraf yaşlanmaz; fotoğraftaki insanın kendisi ise yaşlanır, değişir ve ölür.

Ritsos, fotoğraflardaki insanların yalnızca güzel görünmek istemediklerini, aynı zamanda o güzel anın kendilerine ait kalmasını arzuladıklarını düşündürür. Bu arzu, insanın zamana karşı duyduğu korkuyla iç içedir. İnsan bir anın güzelliğini korumak ister, fakat o anı korumak için onu hareketsizleştirdiğinde hayatın kendisini de dışarıda bırakır.

Buradaki çelişki, fotoğrafın bütün güzelliğine rağmen bir ölüm görüntüsünü andırmasıdır. Fotoğraftaki kişi canlıdır ama hareket etmez; bakar ama karşılık vermez; gülümser ama gülümsemesini değiştiremez. Hayatın bir anı korunmuştur, fakat hayatın devamı o çerçevenin dışında kalmıştır.

Şiirin şu düşüncesi bu yüzden önemlidir: Zaman, insanın güzel anlarının önünde ve ötesinde pusuya yatmıştır. Geçmişi saklama isteği, geleceğin kaçınılmazlığını ortadan kaldırmaz. İnsan, kendisini zamandan koruyacak bir görüntü yaratabilir; fakat bu görüntünün içine sığınarak zamanı durduramaz.

Fotoğrafın çerçevesi ile pencerenin çerçevesi arasındaki benzerlik de burada anlam kazanır. İkisi de dünyayı sınırlandırır. Fotoğraf, hayatın geçmişte kalmış bir parçasını çerçeveler; pencere ise hayatın devam eden akışını belirli bir açıdan görmemizi sağlar. Birinde zamanın geçmişteki izi, diğerinde şimdiki zamanın seyredilen yüzü vardır. Fakat ikisi de bütünü göstermez.

Denizin derinliği ve insanın dayanma sınırı

Şiirde deniz, yalnızca bir manzara unsuru değildir. O, insanın karşısında durduğu sınırsızlığı, bilinmezliği ve derinliği temsil eder. Anlatıcı, küçük balıkların suyun yüzeyine çıkışını, suyun ışığının kırılışını ve denizin saydamlığını anlatırken dışarıdaki manzarayı neredeyse baş döndürücü bir güzelliğe dönüştürür.

Ne var ki bu güzellikte bir tehdit de vardır. İnsan, sınırsız ve tekinsiz bir manzaraya durmaksızın bakamaz. Suyun ağırlığı altında, derinliğin sessizliği içinde uzun süre kalmak nefes kesici bir deneyime dönüşür. Güzellik, bir noktadan sonra dayanılması güç bir yoğunluk kazanır.

Burada denizin derinliğiyle pencerenin camı arasında anlamlı bir ilişki kurulur. Camın ardındaki dünya, anlatıcıya hem açıklık hem güvenlik sağlar. Deniz ise bu açıklığın gerisinde uzanan, bütünüyle kavranamayan hayatı temsil eder. İnsan o hayatı görmek ister; fakat gördüğü şeyin sınırsızlığı karşısında kendisini koruyacak bir mesafeye de ihtiyaç duyar.

Şairin anlatmak istediği, insanın hakikat karşısında sürekli güçlü kalamayacağıdır. Bazı gerçekler güzellikleriyle, bazıları acılarıyla, bazıları da taşıdıkları belirsizlikle insanı zorlar. Bu yüzden insan bazen başını kaldırır, nefes almak ister, pencereyi açar veya dışarı çıkar. Bu hareket, yalnızca bir kaçış değil, insanın kendi dayanma sınırını tanımasıdır.

Karanlık sandık: İnsanın kendisinden sakladığı gerçek

Şiirin en sarsıcı bölümlerinden biri, iki denizcinin karanlıkta büyük bir sandığı taşıdığı hayalî sahnedir. Anlatıcı, yüzleri örtülü iki kişinin birbirine güvenmeyen, kinci ve anlaşamayan insanlar olduğunu düşünür. Sandığın içinde ise parçalanmış genç bir insanın cesedi vardır. Üstelik ceset, bu iki kişiden birine aittir; onu öldürenler ve gömenler de kendileridir.

Bu sahne, şiirin önceki bölümlerinde biriken korkunun ve içsel çatışmanın somut bir görüntüye dönüşmesidir. Sandık, dışarıdan bakıldığında sıradan, dört köşeli, kapalı bir nesnedir. Fakat içinde taşınan şey, görünüşün gizlediği korkunç bir gerçektir. Bu bakımdan sandık, pencere ve fotoğrafla aynı simgesel dünyaya aittir. Üçü de bir şeyi çerçeveler, saklar veya dışarıdan bakıldığında anlaşılmasını güçleştirir.

Sandığın içindeki cesedin genç ve sevilmiş birine ait olması, sahnenin yalnızca suç ve ölüm üzerine kurulmadığını gösterir. Burada insanın kendi içinde öldürdüğü, parçalayarak geride bırakmaya çalıştığı bir şey de düşünülebilir. Kişinin geçmişteki benliği, kaybettiği masumiyeti, bastırdığı arzuları veya yüzleşmekten kaçındığı gerçekler bu görüntünün çağrışım alanına girer.

Cesedin iki kişi tarafından taşınması özellikle anlamlıdır. Bu iki kişi birbirlerini tanımayan yabancılar gibi davranırlar; oysa ikisi de aynı suça dâhildir. Aralarındaki düşmanlık, ortak sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. İnsan kendi içinde birbirine karşıt taraflar taşıyabilir; bir yanı bir şeyi isterken öteki yanı onu reddedebilir, bir yanı geçmişini gömmeye çalışırken öteki yanı o geçmişin ağırlığını taşımayı sürdürebilir.

Sandığın kapalı kalması, geçmişin gerçekten ortadan kalktığı anlamına gelmez. Gizlenen şey varlığını sürdürür. İnsan onu görmemek için ne kadar uğraşırsa uğraşsın, bir noktada onunla karşılaşmak zorunda kalabilir.

Bu nedenle sandığın pencereye benzetilmesi rastlantı değildir. Pencerenin ardındaki insan kendisini dış dünyadan korumaya çalışırken sandığın içindeki ceset de görünür olmaktan uzak tutulur. Birinde insan kendisini dünyadan gizler, diğerinde sakladığı gerçeği dünyadan gizler. Fakat her iki durumda da görünüşün arkasında başka bir hayat vardır.

Parçalanmak ve kendini yeniden tanımak

Anlatıcı, bir noktada ceset görüntüsünden hareketle şu düşünceye ulaşır: İnsan bazen ancak parçalanırken sapasağlam kalabileceğine inanabilir; yeter ki bunun bilincinde olsun. Bu ifade, şiirin karanlık bölümlerinden birinde beliren önemli bir düşünsel dönüm noktasıdır.

İlk bakışta çelişkili görünen bu düşünce, insanın kendisini ancak kırılmalarından sonra daha iyi tanıyabileceği anlamına gelir. İnsan, kendisi hakkında kurduğu bütünlüklü ve güvenli anlatıya bağlı kaldığı sürece bazı gerçekleri göremeyebilir. Hayatın sarsıntıları, kayıplar ve yüzleşmeler bu anlatıyı parçalar. Fakat parçalanan şey yalnızca insanın kendisi değildir; kendisi hakkında sahip olduğu yanılsamalar da parçalanır.

Burada acıyı yüceltmekten çok, acının insanın kendisiyle ilişkisini değiştirebileceği düşüncesi öne çıkar. İnsan her zaman yaşadıklarından güçlenerek çıkmaz; bazı yaralar kalıcıdır. Ancak insanın kendi kırılganlığını tanıması, kendisini kusursuz ve değişmez bir varlık olarak görmeyi bırakması, yeni bir anlayışın başlangıcı olabilir.

Anlatıcının vurguladığı bilinç, bu yüzden belirleyicidir. İnsan yalnızca parçalanmakla kendisini tanımaz; parçalanmasına yol açan şeyleri anlaması, onları neden reddettiğini görmesi ve kendi içindeki karşıtlıklarla yüzleşmesi gerekir. Kendini bilmek, yalnızca güçlü yanlarını kabul etmek değil, insanın kendi içindeki karanlıkla da karşılaşabilmesidir.

Şiirin başındaki pencere önünde hareketsiz oturan insanla bu bölümdeki düşünce arasında bir karşıtlık vardır. Başlangıçta anlatıcı, kendisini korumak için hareket etmekten çekinir. İlerleyen bölümlerde ise korunmanın her zaman kurtuluş anlamına gelmediğini kavramaya başlar. Kendisini hayattan uzak tutan sınırlar, aynı zamanda kendisini tanımasını da engelleyebilir.

Limanın arka sokakları: Hayatın saklanmayan yüzü

Anlatıcı daha sonra bizi limanın arka sokaklarına götürür. Burada şiirin dili değişir; pencerenin önündeki dinginlik, yerini yoğun kokulara, gürültülere, kirli eşyalara, yoksulluğa, cinselliğe, pazarlığa ve şiddete bırakır. Eskiciler, balıkçılar, kasaplar, genelevler, yalınayak çocuklar, sokakta işeyen satıcılar ve hayatını sürdürmeye çalışan insanlar aynı manzaranın içinde yer alır.

Bu bölümün gücü, hayatı soyut düşüncelerle açıklamak yerine ayrıntılarıyla göstermesinden gelir. Balıkların kana bulanmış bıçaklar gibi parlaması, çürümüş limon kabuklarının küçük güneşlere benzemesi, eski eşyaların ve kullanılmış nesnelerin sokaklara yığılması, limanın dünyasını duyularımızın içine taşır. İnsan yalnızca görmez; koklar, işitir, dokunur gibi olur.

Burada hayatın güzelliği, temiz ve kusursuz olanla sınırlı değildir. Çürüme, yoksulluk ve sefalet de yaşamın içindedir. Şair, bunları görmezden gelerek kurulmuş bir güzellik anlayışını sorgular. İnsanların gerçek hayatı, yalnızca aydınlık odalarda, düzenli evlerde ve güzel fotoğraflarda yaşanmaz. Hayat, en çok da kimsenin görmek istemediği yerlerde kendisini ele verir.

Bununla birlikte anlatıcı, bu sokakları yalnızca karanlık bir sefalet tablosu olarak çizmez. Bütün bu yoksulluğun ve kirin içinde, hayatın devam ettiğini gösteren ayrıntılara da yer verir. Genç kızın vapur düdüğüne gülümsemesi, bir arının havada çizdiği halkalar, denizin aydınlığında görünen beyaz dişler, yoksulluğun içinden geçen bir canlılık duygusu yaratır.

Bu karşıtlık, şiirin ahlaki bakışını belirler. Hayatın değeri, yalnızca koşulların iyiliğiyle ölçülemez. İnsan, aşağılanmış ve yoksul koşullarda bile yaşama tutunabilir; gündelik bir gülümsemede, bir hareketin zarafetinde veya bir bakışta kendi varlığını sürdürebilir.

Anlatıcının, genç kızların başlarında taşıdıkları testiyi düşürmemek için alınlarını dimdik tutarak yürümelerini anlatması özellikle dikkat çekicidir. Bu görüntü, çevresindeki yoksulluk ve bayağılıkla karşılaştırıldığında sessiz bir asalet taşır. Buradaki asalet toplumsal bir ayrıcalıktan değil, insanın kendi bedeninde ve hareketlerinde koruyabildiği dengeden doğar.

Şiir böylece insanın değerini dış görünüş, toplumsal konum veya maddi imkânlarla ölçen anlayışın dışına çıkar. Bir insanın onuru, yaşadığı çevrenin kusursuzluğuna bağlı değildir. Bazen en zor koşullarda bile korunabilen küçük bir incelikte ortaya çıkar.

Kirli dünyanın içindeki güzellik

Ritsos'un liman tasvirinde güzellik, kirliliğin karşısına yerleştirilmiş ayrı ve temiz bir alan değildir. Güzellik, kirin ve çürümenin içinde belirir. Çürümüş limon kabuklarının küçük güneşlere benzemesi, eski bir perdenin kıvrımının sevilen bir kitabın sayfasını hatırlatması, gündelik hayatın en sıradan nesnelerinin bile başka bir anlam kazanabileceğini gösterir.

Burada şairin bakışı belirleyicidir. Aynı sokakta yalnızca pislik gören biriyle, o pisliğin içinde hayatın izlerini fark eden biri aynı dünyaya bakıyor olsa da aynı şeyi görmez. Şairin bakışı, değersiz sayılan nesneleri estetik bir dikkatin konusu hâline getirir. Fakat bu, yoksulluğu güzelleştirerek önemsizleştirmek anlamına gelmez. Daha çok, hayatın bütün kusurlarına rağmen kendisini sürdürme biçimlerini fark etmektir.

Anlatıcının “aşağılanma yok hayatın sürüp gittiği” düşüncesi bu bağlamda okunmalıdır. Bu söz, insanın yaşadığı her şeyin kabul edilebilir olduğu veya yoksulluğun sorun teşkil etmediği anlamına gelmez. Daha derinde, hayatın kendisini sürdürebildiği yerde insan varlığının bütünüyle aşağılanmış sayılamayacağına ilişkin bir sezgi vardır.

İnsanların çalışması, yürümesi, alışveriş yapması, sevdikleriyle buluşması, yorulması ve uyuması; bütün bunlar, dışarıdan bakıldığında sıradan görünen hareketlerdir. Oysa hayatın devamı bu hareketlerin içinde gerçekleşir. Şair, dünyayı büyük ve görkemli olaylardan ibaret saymaz. Bir kadının omzuna düşen akşam gölgesinde, bir çocuğun oyuncağında, bir geminin ışığında ve bir sokağın kokusunda da insan varlığının izlerini bulur.

Böylece şiirin başındaki pencere yeniden anlam kazanır. Pencerenin önünde duran kişi, başlangıçta dünyayı dışarıdan seyrederek kendisini korumaya çalışıyordu. Fakat dışarıdaki hayatın ayrıntılarını gördükçe, seyretmenin yalnızca bir kaçış olmadığını da fark eder. Dış dünya, onun kendisini anlamasını sağlayan bir aynaya dönüşür.

Satılamayan pencere ve insanın vazgeçemediği geçmişi

Anlatıcı, bir ara sokağa çıkıp pencereyi ve sandığı satmayı düşündüğünü söyler. Bunu, onların bakımından kurtulmak ve hayatın alışverişine katılmak için istediğini belirtir. Fakat hemen ardından satacak bir şeyi olmadığını anlar. Üstelik pencereyi satma düşüncesinin arkasında başka bir neden vardır: Camları olmasa bile yine o pencereden bakacağını kanıtlamak istemektedir.

Bu bölüm, şiirin en kişisel itiraflarından birini içerir. Anlatıcı artık yalnızca pencerenin kendisini sınırladığını söylemez; ona ihtiyaç duyduğunu da kabul eder. Pencere, bütün çelişkilerine rağmen onun dünyayla kurduğu ilişkinin bir parçasıdır. Ondan kurtulmak istemesi, aslında kendisinden kurtulma arzusuna benzer. Fakat insan, kendisini oluşturan deneyimlerden ve bakış biçimlerinden bir nesneyi satar gibi kolayca vazgeçemez.

Anlatıcının para edecek bir şeyi olmadığını söylemesi de yalnızca maddi bir yoksunluk değildir. Başkalarının değer biçtiği şeylerle kendi hayatında vazgeçilmez olan şeyler arasındaki farkı ortaya koyar. Fotoğraflar, başkaları için değersiz olabilir; çerçeveleri som altından olsa bile bu durum değişmeyebilir. Fakat anlatıcı için onlar gereklidir.

Burada geçmişin insan hayatındaki yeri belirginleşir. Fotoğraflar, yalnızca geçmişte kalmış görüntüler değildir; anlatıcının kendisini tanımasına, düşüncelerini sınamasına ve yaşadıklarını anlamlandırmasına yardımcı olan izlerdir. Başkaları için önemsiz görünen bir hatıra, insanın kendi hayatını bir arada tutmasını sağlayabilir.

Şiir, böylece insanın kendisine ait olanla dünyaya göstermek istediği şey arasındaki farkı da açığa çıkarır. Her şeyin bir fiyatının bulunduğu bir dünyada bazı şeyler satın alınamaz, satılamaz veya ölçülemez. İnsan için değerli olan, her zaman başkalarının da değerli bulduğu şey değildir.

Fotoğrafların çerçevelerinden inmesi

Şiirin en sıcak ve şaşırtıcı bölümlerinden biri, fotoğrafların akşam olduğunda çerçevelerinden inip mutfağa girmesi, lambayı yakması ve sofrayı kurmasıdır. Başlangıçta hareketsizliğin, zamanın durmasının ve ölüm korkusunun simgesi olan fotoğraflar, burada gündelik hayatın içine katılır.

Bu dönüşüm, şiirin önceki bölümlerini yeniden değerlendirmemizi sağlar. Fotoğraflar aslında bütünüyle ölü değildir; anlatıcının hayatıyla ilişkileri sürdüğü müddetçe anlam üretmeye devam ederler. Geçmiş, yalnızca geride bırakılmış bir zaman değildir. İnsan geçmişini hatırlayarak bugünkü düşüncelerini düzenler, eski deneyimleriyle şimdiki hayatı arasında bağ kurar ve kendi varlığının sürekliliğini hisseder.

Fotoğrafların mutfağa girmesi, şiirin soyut düşüncelerini evin en sıradan alanına taşır. Mutfak, yemek, tabak ve çatal sesi, insan hayatının devamını temsil eder. Fotoğraflar yalnızca duvarda asılı kalmaz; anlatıcının gündelik hayatına katılır, onunla birlikte düşünür ve yaşanmışlıklarını yeniden düzenler.

Bu görüntüde geçmişin idealize edilmesinden çok, geçmişle barışma çabası vardır. İnsan, hatıralarını yalnızca kendisini yaralayan veya bugünden uzaklaştıran şeyler olarak görmek zorunda değildir. Onlar, yaşanmış hayatın kanıtlarıdır. İnsan bazen geçmişiyle hesaplaşır, bazen ondan utanır, bazen de onun sayesinde kendisini yeniden tanır.

Fotoğrafların konuşmalara katılması, geçmişin bugünde nasıl yaşamaya devam ettiğini anlatır. İnsan, yalnızca o anda karşısında bulunan kişilerden oluşmaz; hatırladıkları, kaybettikleri, geride bıraktıkları ve kendisine dair koruduğu görüntüler de onun bugünkü varlığının içindedir.

Bu yüzden anlatıcı, pencerenin önünden ayrılamayacağını söyler. Pencere onun dünyaya açılan sınırıdır ama aynı zamanda geçmişiyle ilişki kurduğu yerdir. Onu terk etmek, yalnızca bir mekândan ayrılmak değil, kendisini anlamasını sağlayan bir bakış biçiminden de vazgeçmek olacaktır.

Pencerenin yeniden anlam kazanması

Şiirin sonlarına doğru anlatıcı, daha önce pencere hakkında söylediklerini bir ilkbahar abartısı olarak nitelendirir. Duvarla cam arasında sıkışmış olma duygusunu bütünüyle reddetmez; fakat bu duygunun tek gerçek olmadığını kabul eder. Pencere artık yalnızca bir engel değil, işe yarayan bir dinginlik ve saydamlık alanıdır.

Bu değişim, şiirin düşünsel gelişimini tamamlar. Başlangıçta pencere, insanın özgürlüğünü kısıtlayan bir sınır gibi görünüyordu. Sonunda ise dünyayı görebilmesini, ayrıntıları fark etmesini ve kendi hayatıyla ilişki kurmasını sağlayan bir imkâna dönüşür.

Pencerenin dış dünyayı olduğu gibi gösterdiği söylenemez. Cam, ışığı değiştirir; yansımalar yaratır; bazı görüntüleri örter, bazılarını belirginleştirir. Fakat anlatıcı artık bunun yalnızca bir eksiklik olmadığını kavramıştır. İnsan dünyayı hiçbir aracın, geçmişin veya kişisel deneyimin etkisi olmadan göremez. Her bakışın kendine ait bir sınırı vardır.

Önemli olan, bu sınırın varlığını kabul etmekle ona bütünüyle teslim olmak arasındaki farktır. Pencere insanı koruyabilir; fakat onun bütün hayatını belirlemek zorunda değildir. Camdan dışarı bakmak, bazen uzakta olanı anlamayı sağlar. Pencereyi açmak, dışarıdaki sesleri ve havayı içeri alır. Dışarı çıkmak ise insanın gözlemci konumundan ayrılıp hayatın içine katılmasını mümkün kılar.

Anlatıcı, bu üç imkânı birbirinin karşıtı olarak görmekten uzaklaşır. Bakmak, açmak ve çıkmak, insanın hayatla kurabileceği farklı ilişkilerdir. Her zaman dışarı çıkmak mümkün olmayabilir; her zaman içeride kalmak da insanı korumaz. Asıl mesele, hangi durumda bulunduğunu bilmek ve seçiminin sorumluluğunu üstlenebilmektir.

Pencerenin akşam karanlığında parlayarak sokağı aydınlatması da bu yeni bakışın bir parçasıdır. Cam artık yalnızca dışarıyı göstermez; ışığı dışarıya yansıtır, gelip geçenlerin yüzlerini ve hareketlerini görünür kılar. Bir zamanlar kendisini görünmez kılmak için yararlandığı yüzey, başkalarının görünmesine de yardımcı olur.

Bu ayrıntı, şiirin insan anlayışını incelikli biçimde özetler. İnsan, kendisini korumak için kullandığı şeyleri zamanla başkalarını anlamanın araçlarına dönüştürebilir. Kendi sınırlarının farkına varmak, başkalarının sınırlarını da anlamaya yardımcı olur. Kendi kırılganlığını kabul etmek, başkalarının görünmeyen yaralarına karşı daha dikkatli bir bakış kazandırabilir.

Denizin aynası ve son eşik

Şiirin son büyük düşünsel hareketi, denize balıkçı aynasıyla bakma imgesi etrafında gelişir. Denizin yüzeyindeki çırpıntının altında, derinliklerin sessiz ve kusursuz bir düzeni vardır. Bu görünüş, insana dinginlik ve hayranlık verir; fakat uzun süre böyle bakıldığında nefesini keser. İnsan sonunda başını kaldırmak, pencereyi açmak veya dışarı çıkmak zorunda kalır.

Denizin yüzeyiyle derinliği arasındaki fark, insanın dış görünüşüyle iç dünyası arasındaki farkı da hatırlatır. Yüzeyde hareket vardır; derinlikte ise ilk bakışta hareketsiz görünen başka bir düzen. Fakat derinlikteki dinginlik, değişimin bütünüyle ortadan kalktığı anlamına gelmez. Deniz, görünüşte sakin olsa bile kendi hareketini sürdürür.

İnsan da kendisini anlamaya çalışırken zaman zaman kendi içine yönelir. Geçmişine, korkularına, arzularına ve başkalarından sakladığı yanlarına bakar. Bu bakış, bir noktaya kadar aydınlatıcıdır. Fakat insanın sürekli kendi içine kapanması, hayatın kendisinden uzaklaşmasına yol açabilir. İç dünyayı anlamak, dış dünyaya yeniden dönebilmenin de bir yoludur.

Şiirin sonundaki özgürlük düşüncesi bu nedenle yalnızca sınırların ortadan kalkmasıyla ilgili değildir. İnsan, kendisini artık eğip büken, övünerek göstermeye zorlayan veya hayatını bir görüntüye dönüştüren şeylerin karşısında başka türlü durabilmelidir. Kendi hayatını anlamlandırırken ona ilişkin bütün kanıtları sergilemek, kendisini başkalarına ispatlamak veya geçmişini kusursuz bir anlatıya dönüştürmek zorunda değildir.

Son bölümdeki üçlü tekrar, bu özgürleşme duygusunu güçlendirir. Artık insanın hayatını ve gözlerini eğecek, övünçle gösterecek veya yüzünü güneşe çevirmesini engelleyecek hiçbir şey kalmadığı düşüncesi, şiirin başındaki hareketsizliğin karşısında durur. Başlangıçta anlatıcı, camı kırmaktan korktuğu için elini oynatamıyordu. Sonunda ise bakışını ve hayatını kısıtlayan şeylerden kurtulma imkânını düşünür.

Bu, geçmişin tamamen silinmesi veya bütün korkuların sona ermesi değildir. Şiir boyunca gördüğümüz gibi insan, fotoğraflarından, hatıralarından ve kendi içindeki karanlık sandıktan bütünüyle ayrılamaz. Özgürlük, bunların hiç var olmamış gibi davranmakta değil, onlarla kurduğu ilişkinin değişmesinde yatar.

Son sahne: Hayatın yeniden başlaması

Şiirin sonunda pencere kapatılır ve iki arkadaş sokağa çıkar. Gemilerin ışıkları yanmıştır. İki insan iskeleye doğru yürür, denize bakar, ıslak halatların üzerine oturur ve birer sigara yakarak kibritin alevinde birbirlerine bakarlar. Ardından bahar akşamının deniz kokusu, kızarmış balık, salata ve sirke kokusu birbirine karışır. Biraz sonra meyhaneye gideceklerdir; karınları acıkmıştır.

Bu son sahne, şiirin uzun ve karanlık iç konuşmasının ardından son derece sade görünür. Fakat tam da bu sadelik, anlatılanların anlamını tamamlar. Şiir boyunca insanın kendisiyle, geçmişiyle, korkularıyla ve hayatın acımasızlığıyla ilişkisi üzerinde durulmuştur. Sonunda ise iki insanın yan yana oturması, birbirine bakması, yemek yemeyi düşünmesi ve gündelik hayatın içine dönmesiyle karşılaşırız.

Anlatıcı, hayatı anlamak için bütün sorularını cevaplamak zorunda kalmamıştır. İnsanların neden acı çektiğini, neden kendilerini gizlediklerini, geçmişin neden peşlerini bırakmadığını veya özgürlüğün nasıl mümkün olacağını bütünüyle açıklayamamıştır. Fakat pencerenin önündeki yalnızlığı aşarak başka bir insanla aynı mekânı ve zamanı paylaşmaya başlamıştır.

Burada arkadaşlık, büyük sözlerden çok ortak bir varoluş hâli olarak belirir. İki insanın birbirlerine bakması, denizin karşısında oturması ve biraz sonra yiyecek bir şeyler düşünmesi, hayatın yalnızca düşünülerek değil, yaşanarak da anlam kazandığını hatırlatır.

Şiirin başındaki iki arkadaş ile sonundaki iki arkadaş arasındaki fark, onların kim olduklarından çok, hayatla kurdukları ilişkide ortaya çıkar. Başlangıçta bir odanın içinde, pencerenin gerisinde duruyorlardır. Sonunda ise denizin karşısında, açık havada ve birbirlerinin yanında bulunurlar. Dünya değişmemiştir; liman yine aynı limandır, deniz yine aynı denizdir. Fakat pencerenin ardında geçirilen zaman, dışarıdaki hayata başka bir gözle bakılmasını sağlamıştır.

Son sahnedeki mutluluk da bu nedenle önemlidir. Bu, bütün sorunların çözülmesinden doğan bir mutluluk değildir. Daha çok, hayatın açıklanması güç sürekliliğine duyulan bir yakınlıktır. Deniz kokusu, yiyeceklerin kokusu, sigara, kibrit alevi, dostun yüzü ve yaklaşan akşam, insanın varoluşunu yeniden somutlaştırır. Büyük düşüncelerin ardından hayat, küçük ayrıntılarıyla geri gelir.

Sonuç: Pencereyi açmak mı, dışarı çıkmak mı?

Yannis Ritsos'un Pencere şiiri, insanın hayat karşısında aldığı mesafeyi ve bu mesafenin zamanla nasıl bir varoluş biçimine dönüştüğünü anlatır. Pencere, insanın dünyayı görmesini sağlayan ama aynı zamanda onunla arasına sınır koyan bir nesnedir. Fotoğraf, geçmişin ve değişmez bir görüntünün simgesidir. Sandık, gizlenen ve insanın kendi içinden bütünüyle uzaklaştıramadığı gerçeği taşır. Deniz ise bütün bu sınırların ötesinde uzanan hayatın derinliğini ve sınırsızlığını hatırlatır.

Şiirin asıl başarısı, pencereyi yalnızca olumsuz bir simge olarak bırakmamasıdır. Başlangıçta insanı tutsak eden cam, sonunda onun dünyayı görebilmesini sağlayan bir imkâna dönüşür. Çünkü insanın ihtiyacı olan şey her zaman sınırlarını yok etmek değildir; bazen o sınırların ne işe yaradığını, kendisini nerede koruduğunu ve nerede engellediğini anlamaktır.

Hayatın bütün acılarını görmek insanı yorabilir. Başkalarının yaşadıklarını anlamaya çalışmak, insanın kendi korkularıyla yüzleşmesini gerektirebilir. Geçmişi hatırlamak, bazen insanın kendi içinde sakladığı sandığı yeniden açması demektir. Fakat bunların hiçbirinden habersiz yaşamak da gerçek bir özgürlük değildir. İnsan, kendisini korumak için dünyadan uzaklaştığında, zamanla kendi hayatının seyircisine dönüşebilir.

Ritsos'un şiiri, bu seyirci konumundan çıkmanın tek yolunun bütün pencereleri kırmak olduğunu söylemez. Bazen camın ardından bakmak, bazen pencereyi açmak, bazen de dışarı çıkmak gerekir. Önemli olan, insanın hangi durumda neden orada bulunduğunu bilmesidir. Korunmakla saklanmak, gözlemlemekle hayattan uzaklaşmak, geçmişi hatırlamakla geçmişe hapsolmak arasındaki farkı görebilmesidir.

Şiirin sonunda iki arkadaşın denizin karşısında oturması, bu farkın yaşantı içindeki karşılığıdır. İnsan, dünyanın bütün çelişkilerini çözdüğü için değil, onları düşünürken hayatın kendisinden kopmamayı başarabildiği için yeniden dışarı çıkabilir. Her şeyin anlamını bilmeden de bir dostun yanında oturabilir, denize bakabilir, acıkabilir ve yemeğe gidebilir.

Belki de Pencerenin en sahici düşüncesi burada saklıdır: Hayatı anlamak, onun karşısında sonsuza kadar durup bakmak değildir. Bazen bakmayı bırakıp hayatın içine dönmek, insanın anlayabileceği en önemli şeydir.