Hz. Muhammed’in ekonomik ahlâkı ve aile hayatına dair ölçüleriyle

İslâm ahlâk düşüncesinde aile yalnızca insanın geçimini sağlamakla yükümlü olduğu kişilerden meydana gelen bir topluluk değildir. Aile aynı zamanda insanın ahlâkını sınayan, onu bazen iyiliğe bazen de kötülüğe sürükleyebilen bir çevredir. Eş, çocuk ve mal insan için nimet olabilir; fakat bunlar insanı Allah'ın koyduğu sınırların dışına çıkmaya sevk etmeye başladığında aynı nimetler ağır bir imtihana dönüşebilir.

Ebû Hâmid el-Gazzâlî'nin İhyâu Ulûmi'd-Dîn'de nikâhın âfetlerini ele aldığı bölüm, bu bakımdan son derece çarpıcıdır. Gazzâlî evliliği yalnızca sevgi, huzur ve neslin devamı üzerinden değerlendirmez; evliliğin insanı daha fazla kazanmaya, daha fazla tüketmeye ve sonunda haram kazanca sürükleyebilecek bir tarafının da bulunduğunu açıkça söyler.

Üstelik onun meselesi yalnızca erkeğin zaafı değildir. Gazzâlî, eşin taleplerinin de bu sürecin bir parçası olabileceğini belirtir. Böylece aile geçimi, ahlâkî bir sorumluluk olmaktan çıkıp insanı âhiretini dünyaya satmaya götüren bir baskıya dönüşebilir.

Fakat burada önemli bir dengeyi baştan kurmak gerekir. İslâm'ın söylediği şey, “Kadın ister, erkek harama düşer” gibi basit bir denklem değildir. Ailenin geçimini sağlamak erkeğin sorumluluğudur; ailesini ihmal etmek de ahlâkî bir kusur ve günahtır. Fakat bu sorumluluk, ailenin sınırsız taleplerini karşılamak için haram kazanmaya dönüşmez. Aynı şekilde aile fertlerinin de erkeği haram kazanca zorlayacak bir talep düzeni kurmamaları gerekir.

Bu nedenle mesele kadın ile erkek arasında bir suçlu aramak değildir. Mesele, nafaka sorumluluğunun nerede başlayıp nerede haram kazanç sınırına dayandığını bilmektir.

Bu düşüncenin anlaşılabilmesi için önce Hz. Muhammed'in ekonomik yaklaşımına bakmak gerekir. Çünkü İslâm'ın ilk kaynağında fakirlik başlı başına bir ideal olarak sunulmaz. Hz. Muhammed fakirlikten Allah'a sığınmış, ailesi için “yetecek kadar” rızık istemiş; aynı zamanda malın insanı imtihan eden bir güç olduğunu söylemiştir.

Dolayısıyla İslâm'ın ekonomik ahlâkında mesele ne “ne kadar fakirsen o kadar makbulsün” anlayışıdır ne de “ne kadar zenginsen o kadar başarılısın” anlayışıdır.

Asıl mesele, mal karşısında insanın ahlâkıdır.

Nikâhın en büyük âfeti: Helâl kazanmaktan âciz kalmak

Gazzâlî, nikâhın âfetlerini saymaya başladığında ilk olarak geçim meselesini ele alır. Onun ifadesiyle nikâhın ilk ve en büyük âfeti, helâl kazanç elde etmekten âciz kalmaktır.

Gazzâlî bunu şöyle açıklar:

“Birincisi ve bunların en şiddetlisi, helâl kazanç elde etmekten âciz kalmaktır. Çünkü bu, herkes için kolay değildir; özellikle geçim şartlarının bozulduğu böyle zamanlarda. Böylece evlilik, daha fazla kazanç aramaya ve haramdan yedirmeye sebep olabilir. Bunda kişinin de ailesinin de helâki vardır.”

Gazzâlî'nin burada kullandığı “kişinin de ailesinin de helâki vardır” ifadesi özellikle dikkat çekicidir.

Çünkü mesele yalnızca erkeğin kendi günahı değildir. İnsan ailesini geçindirmek için harama yöneldiğinde, ailesini haram kazancın içine çekmiş olur.

Bu noktada Gazzâlî'nin düşüncesi son derece serttir. İnsan, “Ben bunu ailem için yaptım” diyerek haram kazancı meşrulaştıramaz.

Çünkü ailesini geçindirmek bir sorumluluktur; fakat bu sorumluluğun yerine getirilmesi için haram kazanca başvurmak diye bir ruhsat yoktur.

İnsan ailesini doyurmak zorundadır; fakat ailesini doyurmak için haram yemek zorunda değildir.

Evli insanın sınavı

Gazzâlî bunun hemen ardından evli insan ile bekâr insan arasındaki farkı ortaya koyar:

“Bekâr olan kimse bundan daha emindir; çünkü kendisini buna zorlayacak bir aile yükü arkasında yoktur. Evli kimse ise çoğu zaman kötülük yollarına girer; karısının arzusunun peşinden gider ve âhiretini dünyası karşılığında satar.”

Burada Gazzâlî'nin asıl hedef aldığı şey evlilik değildir. Hedef aldığı şey, ailenin arzusunu karşılamak uğruna ahlâkî sınırların terk edilmesidir.

Özellikle “karısının arzusunun peşinden gider” ifadesi önemlidir.

Gazzâlî'nin açıklamasında bunun yalnızca duygusal bir mesele olmadığı görülür. Karısının giyim, yiyecek ve benzeri konularda ihtiyaç ve ölçünün ötesindeki taleplerine uymak söz konusudur.

Bunu şöyle açıklar:

“Onun kendisinden giyim ve yiyecek konusunda sınırı aşan biçimde talep ettiği her şeyde...”

Mesele burada artık “aileyi geçindirmek” değildir.

Mesele, ailenin ölçüsüz taleplerinin erkeğin kazanç sınırlarını aşmasıdır.

Gazzâlî'nin cümlesindeki sertlik tam da buradan gelir. İnsan ailesinin taleplerini karşılayabilmek için daha fazla kazanmaya çalışabilir. Fakat helâl kazanç yetmediğinde önünde ahlâkî bir sınır vardır.

Ya talepler sınırlandırılacaktır ya da kazancın helâl olup olmadığı önemsenmemeye başlanacaktır.

İkinci yolun sonu ise Gazzâlî'ye göre açıktır:

“Âhiretini dünyası karşılığında satar.”

Bu, aile ekonomisi hakkında söylenmiş sıradan bir tavsiye değildir. Gazzâlî burada ekonomik baskı ile ahlâkî çöküş arasındaki ilişkiyi kurmaktadır.

Aile için haram kazananın ailesi de tehlikededir

Gazzâlî bu düşünceyi daha da ileri götürerek aile fertlerinin kıyamet gününde babalarına veya aileyi geçindirmekle sorumlu kişiye karşı şahitlik edeceğini anlatan bir rivayet nakleder.

Bu rivayette aile fertlerinin şöyle diyeceği aktarılır:

“Ey Rabbimiz! Ondan hakkımızı al. Bize bilmediğimizi öğretmedi; bize haram yedirdi, biz ise bilmiyorduk.”

Bu rivayetin Gazzâlî'nin düşüncesindeki yeri önemlidir.

Çünkü burada aile, yalnızca erkeğin haram kazanmasına sebep olan bir gerekçe olarak değil, haram kazancın sonuçlarından zarar görebilecek bir topluluk olarak ortaya çıkar.

Bir baba ailesini geçindirmek için harama başvurabilir.

Fakat ailesi bu haram kazancın kaynağını bilmiyorsa bile, ortaya çıkan sonuç ortadan kalkmaz.

Gazzâlî'nin mantığında insanın ailesine karşı sorumluluğu yalnızca “onların karnını doyurmak” değildir.

Onlara ne yedirdiği de sorumluluğunun parçasıdır.

Bu nedenle “ailem için kazandım” sözü, ahlâkî hesabı ortadan kaldırmaz.

Hatta tam tersine, aile için harama girildiğinde insanın karşısına iki ayrı sorumluluk çıkar:

Kendisinin yaptığı haram.

Bir de ailesini o haram kazancın içine sokmuş olması.

Burada Kur'an'ın son derece güçlü bir ilkesi devreye girer:

“Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi, yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun.”
(Tahrîm, 66/6)

Bu ayetin aile ekonomisi açısından taşıdığı anlam son derece açıktır.

Aileyi korumak yalnızca onların karnını doyurmak değildir.

Aileyi korumak, onları haramdan da korumaktır.

Onlara ev vermek, yiyecek vermek, giyecek vermek ve rahat ettirmek önemlidir. Fakat bunların kaynağı Allah'ın yasakladığı bir kazanç ise insan ailesini bütünüyle korumuş sayılmaz.

Çünkü insanın ailesini ateşten koruma sorumluluğu, yalnızca maddî ihtiyaçların karşılanmasıyla bitmez.

Eş ve çocuk da bir imtihandır

Kur'an'ın bir başka ayeti bu meseleyi daha da açık biçimde ortaya koyar:

“Ey iman edenler! Eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olanlar vardır; onlardan sakının. Ama affeder, hoş görür ve bağışlarsanız şüphesiz Allah çok bağışlayandır. Mallarınız ve çocuklarınız ancak birer imtihandır. Büyük mükâfat ise Allah katındadır.”
(Tegābün, 64/14-15)

Burada eş ve çocukların “düşman” olarak nitelendirilmesi, onların tabiatları gereği düşman olduğu anlamına gelmez.

Mesele, insanın onlara duyduğu sevginin ve onlar için taşıdığı sorumluluğun kendisini Allah'ın sınırlarını aşmaya sürükleyebilmesidir.

Klasik müfessirlerden Ebû Hayyân da bu noktayı sert biçimde ele alır. Eş ve çocuk, kişiyi kendileri için haram kazanmaya sevk ediyorsa, bunun zararı yalnızca dünyadaki mal kaybıyla sınırlı kalmaz; insanın onlar uğruna harama düşmesi âhiret bakımından da bir sorumluluk doğurur.

Böylece Kur'an'ın ortaya koyduğu çerçeve ile Gazzâlî'nin düşüncesi birbirine yaklaşır.

Eş nimettir.

Çocuk nimettir.

Aile nimettir.

Fakat nimet, insanı Allah'ın sınırlarını çiğnemeye götürdüğü anda imtihanın kendisine dönüşür.

Aileyi ihmal etmek de günahtır

Fakat burada diğer tarafı da mutlaka görmek gerekir.

Çünkü aileyi haram kazançtan korumak, aileyi geçindirme sorumluluğundan kaçmak anlamına gelmez.

Hz. Muhammed'in bu konudaki ölçüsü son derece açıktır:

“Kişiye, geçimini sağlamakla yükümlü olduğu kimseleri ihmal etmesi günah olarak yeter.”

Bu hadis, konunun dengesini kuran en önemli ölçülerden biridir.

Çünkü yalnızca Gazzâlî'nin “aile talepleri insanı harama sürükleyebilir” sözünü öne çıkarırsak, erkek ailesinin ihtiyaçlarını önemsemeyen ve bunu “kanaat” adı altında meşrulaştıran bir anlayışa kapı açabiliriz.

Bu doğru değildir.

İslâm'da nafaka vardır.

Aileyi geçindirmek sorumluluğu vardır.

Eşin ve çocukların temel ihtiyaçlarını karşılamak gerekir.

Aileyi bile bile yoksun bırakmak, sonra da “Ben harama girmiyorum” demek insanın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Dolayısıyla iki ayrı yanlışın birbirinden ayrılması gerekir:

Aileyi ihmal etmek yanlıştır.

Aileyi bahane ederek harama girmek de yanlıştır.

İslâm ahlâkı bu iki yanlışın arasında bir denge kurar.

Nafaka vardır; fakat sınırsız tüketim talebi yoktur

Burada nafaka ile tüketim arzusunu birbirinden ayırmak gerekir.

Ailenin geçimini sağlamak zorunludur.

Fakat nafaka, ailenin her arzusunun gerçekleştirilmesi anlamına gelmez.

İhtiyaç ile arzu aynı şey değildir.

Bir insanın yiyeceğe, giyeceğe, barınmaya ve temel hayat ihtiyaçlarına hakkı vardır. Fakat ihtiyaç sınırının ötesindeki her arzu, aile geçimi adı altında erkeğin sırtına yüklenemez.

Klasik fıkıh çerçevesinde de nafaka yükümlülüğü esas olmakla birlikte, tüketimde ölçü gözetilir. İnsanın ne temel ihtiyaçları karşılamayacak kadar cimri davranması ne de imkânlarını aşacak ölçüsüz bir tüketim düzenine girmesi makbul görülür.

Bu nokta Gazzâlî'nin düşüncesiyle birleşir.

Gazzâlî'nin korktuğu şey, ihtiyaç ile arzu arasındaki sınırın ortadan kalkmasıdır.

İnsan “Ailem istiyor” diyerek her talebi ihtiyaç hâline getirirse, gelirinin sınırı ile ailenin arzusunun sınırı arasındaki fark giderek büyür.

Ve bu farkın nasıl kapatılacağı sorusu ortaya çıkar.

İşte haram kazanç tehlikesi burada başlar.

Hz. Muhammed'in ekonomik ahlâkı: Fakirliği kutsamak değil, yeterliliği istemek

Gazzâlî'nin bu sert tespitlerini Hz. Muhammed'in ekonomik yaklaşımıyla birlikte okuduğumuzda tablo daha da berraklaşır.

Çünkü İslâm'ın ilk kaynağında fakirlik başlı başına bir ideal olarak sunulmaz.

Tam tersine, Hz. Muhammed'in yaptığı dualardan biri şöyledir:

“Allah'ım! Küfürden, fakirlikten ve kabir azabından Sana sığınırım.”

Bu rivayet Ebû Bekre'den nakledilmiş ve hadis kaynaklarında yer almıştır.

Burada son derece dikkatli olmak gerekir.

Bu dua, “her fakir imansızdır” veya “fakirlik insanı mutlaka küfre götürür” anlamına gelmez. Fakirlik ile küfür arasında doğrudan bir eşitlik kurmak doğru değildir.

Fakat hadis, ağır fakirliğin insanı zorlayabileceği gerçeğini açık biçimde gösterir.

İnsanın çaresizliği, zillet duygusu, başkasına muhtaçlık, geçim sıkıntısı ve temel ihtiyaçlarını karşılayamama hâli ciddi bir imtihandır.

Hz. Muhammed'in böyle bir durumdan Allah'a sığınması, yoksulluğu romantikleştiren bir din anlayışına karşı önemli bir ölçüdür.

Daha da önemlisi, Hz. Muhammed yalnızca fakirlikten sakınmayı değil, yeterli rızkı istemektedir:

“Allah'ım, Muhammed ailesinin rızkını yetecek kadar kıl.”

Sahih Müslim'de yer alan bu dua, ekonomik hayat bakımından son derece anlamlıdır.

Hz. Muhammed ailesi için sınırsız servet istememektedir.

Fakat yoksulluğu da istememektedir.

İstediği şey “kût”, yani insanın hayatını sürdürebileceği yeterli rızıktır.

Burada İslâm'ın ekonomik ölçüsünün önemli bir tarafı ortaya çıkar:

İhtiyaçtan fazlasını sürekli çoğaltmak bir ideal değildir; fakat ihtiyaç içinde yaşamayı da kutsallaştırmak gerekmez.

Yeterlilik vardır.

Kanaat vardır.

Helâl kazanç vardır.

Ailenin geçimi vardır.

Ve bütün bunların üzerinde bütün bu ekonomik hayatı sınırlayan bir ahlâk vardır.

“Hidayet, takva, iffet ve gınâ”

Hz. Muhammed'in ekonomik anlayışını gösteren bir başka dua daha vardır:

“Allah'ım! Senden hidayet, takva, iffet ve gınâ isterim.”

Sahih Müslim'de yer alan bu duada hidayet, takva, iffet ile birlikte gınâ da istenmektedir.

Buradaki “gınâ” yalnızca sınırsız servet anlamına gelmez. İnsanlara muhtaç olmamak, yeterlilik ve gönül zenginliği gibi anlamları da kapsar.

Fakat hangi anlamı öne çıkarırsak çıkaralım, şu gerçek değişmez:

Hz. Muhammed fakirliği hayatın ulaşılması gereken nihai mertebesi olarak istememektedir.

Hidayet istiyor.

Takva istiyor.

İffet istiyor.

Ve gınâ istiyor.

Dolayısıyla İslâm'ın ekonomik ideali, insanı yoksulluğa mahkûm etmek değildir. Asıl ideal, insanın malın kölesi olmadan yeterli bir hayat sürdürebilmesidir.

Bu nokta Gazzâlî'nin düşüncesiyle de birleşir.

Gazzâlî'nin “kanaat” dediği şey, Hz. Muhammed'in istediği “gınâ” ile birlikte düşünüldüğünde daha iyi anlaşılır:

Yeterli olanı bilmek ve daha fazlası için ahlâkî sınırları çiğnememek.

Mal nimet değil midir? Elbette nimettir; fakat aynı zamanda fitnedir

Hz. Muhammed'in ekonomik yaklaşımının ikinci yüzü ise malın tehlikesine ilişkin uyarılardır.

Şöyle buyurmuştur:

“Her ümmetin bir fitnesi vardır. Benim ümmetimin fitnesi ise maldır.”

Tirmizî'nin rivayet ettiği bu hadis, malı kötü ilan etmez.

Buradaki fitne, malın insanı sınaması anlamındadır.

Çünkü mal insanı rahatlatabilir; ama aynı zamanda hırslandırabilir.

Mal insanı özgürleştirebilir; fakat bazen malın kendisi insanı esir alabilir.

Mal aileyi koruyabilir; fakat aileyi daha fazla tüketmeye alıştırabilir.

Mal ihtiyaçları karşılayabilir; fakat ihtiyaç ile arzu arasındaki sınırı da ortadan kaldırabilir.

Ve en önemlisi:

Mal kazanma arzusu, insanı helâl ile haram arasındaki çizgiyi aşmaya götürebilir.

İşte bu nokta Gazzâlî'nin sözleriyle doğrudan birleşmektedir.

Gazzâlî:

“Evlilik, daha fazla kazanç aramaya ve haramdan yedirmeye sebep olabilir.”

Hz. Muhammed ise:

“Ümmetimin fitnesi maldır.”

demektedir.

Birlikte okunduğunda ortaya şu ekonomik ahlâk çıkar:

Mal gereklidir; fakat mal uğruna ahlâk feda edilemez.

“Sizin için fakirlikten korkmuyorum”

Hz. Muhammed'in mal konusundaki yaklaşımını gösteren daha da çarpıcı bir rivayet vardır:

“Vallahi sizin için fakirlikten korkmuyorum. Fakat sizden öncekilerin önüne dünyanın serildiği gibi dünyanın sizin önünüze serilmesinden ve onların dünya için birbirleriyle yarıştıkları gibi sizin de yarışmanızdan korkuyorum.”

Bu söz, meseleyi iki uçtan da kurtarır.

Hz. Muhammed'in korkusu yalnızca fakirlik değildir.

Hatta açıkça:

“Sizin için fakirlikten korkmuyorum.”

demektedir.

Onun asıl korktuğu şey, dünyanın önüne serilmesi ve insanların dünya için birbirleriyle yarışmasıdır.

Böylece ekonomik ahlâkın iki tehlikesi ortaya çıkar:

Bir tarafta insanı ezebilecek çaresiz fakirlik vardır.

Diğer tarafta insanı ahlâkından uzaklaştırabilecek servet yarışı.

İslâm'ın ölçüsü bu iki uç arasında kurulmaktadır.

Ne fakirlik kutsanmaktadır ne de zenginlik.

İnsanın mal karşısındaki tutumu sınanmaktadır.

“Beni seviyorsan fakirliğe karşı zırhını hazırla”

Bu bağlamda çok dikkat çekici bir başka rivayet de vardır. Hz. Muhammed'e bir adam:

“Ey Allah'ın Resûlü, vallahi seni seviyorum.”

der. Bunu birkaç defa tekrarlayınca Hz. Muhammed şöyle buyurur:

“Eğer beni seviyorsan fakirliğe karşı zırhını hazırla. Çünkü fakirlik, beni seven kimseye selin yatağının sonuna ulaşmasından daha çabuk ulaşır.”

Tirmizî'de yer alan bu rivayet, hadis sıhhati bakımından tartışmalıdır. Tirmizî “hasen garîb” değerlendirmesinde bulunmuşsa da sonraki hadis âlimleri arasında isnadı hakkında farklı hükümler verilmiştir. Bu nedenle sahihliği tartışmasız bir hadis gibi sunulmamalıdır.

Fakat rivayet, konumuz bakımından ilginç bir düşünceyi taşır: Fakirlik bir romantizm değil, insanın hazırlıklı olması gereken ağır bir imtihandır.

Bu yüzden bunu dosyanın ana delili olarak değil, Hz. Muhammed'in fakirliğe ilişkin tavrını tamamlayan ihtiyatlı bir rivayet olarak görmek daha doğrudur.

“Fakirlik neredeyse küfür müdür?”

Halk arasında çok meşhur olan:

“Fakirlik neredeyse küfür olacaktı.”

sözü de burada hatırlanabilir.

Ancak bunun sahih hadis olarak kullanılması doğru değildir. Rivayetin isnadı zayıf kabul edilmiştir.

Bununla birlikte sözün neden bu kadar meşhur olduğu anlaşılabilir. Çünkü ağır yoksulluk insanı çaresizliğe, başkasına muhtaçlığa, hınç ve isyana sürükleyebilir.

Fakat bunu “fakir olan küfre yakındır” gibi kaba bir önermeye dönüştürmek hem hadis açısından hem de ahlâk açısından yanlış olur.

Asıl sağlam zemin şudur:

Hz. Muhammed fakirlikten Allah'a sığınmıştır.

Ailesi için yeterli rızık istemiştir.

Hidayet, takva, iffet ve gınâ istemiştir.

Fakat aynı zamanda malı ümmetin fitnesi olarak nitelemiştir.

Dolayısıyla mesele fakirlik veya zenginlik değil, insanın bu ikisi karşısındaki ahlâkî duruşudur.

Ailesini doyururken ailesini ateşe atmak

Gazzâlî'nin düşüncesinin en çarpıcı tarafı, haram kazancın aile için yapılmış olmasının onu meşru hâle getirmemesidir.

Bir adam düşünelim: Karısının ve çocuklarının ihtiyaçları vardır. Geliri bunları karşılamamaktadır. Daha iyi bir hayat yaşatmak, çocuklarını başkalarından eksik bırakmamak, eşinin istediği kıyafeti almak, evini daha iyi döşemek, sofrayı daha zengin hâle getirmek istemektedir.

Buraya kadar ortada ahlâkî bir suç yoktur.

Fakat insanın önündeki sınır burada başlar.

Helâl kazanç yetersiz kaldığında harama başvurmak, “Ben bunu kendim için değil, ailem için yaptım” diyerek meşrulaştırılamaz.

Çünkü haram mal yalnızca onu kazananın eline girmez.

O mal evin içine girer.

Sofraya konur.

Çocuğun önüne bırakılır.

Eşin üzerine giyilir.

Bu nedenle Gazzâlî'nin:

“Bunda onun helâki ve ailesinin helâki vardır.”

sözü çok ağırdır.

Adam ailesini doyurmaktadır; fakat onları doyurduğu şey, aileyi korumak için göze aldığı sınır ihlâlinin kendisidir.

Ailesini aç bırakmamak için harama düşmek, görünüşte aileyi korumaktır; fakat ahlâkî bakımdan ailenin geçimini sağlama görevini, ailenin helâkine dönüşebilecek bir kazanç biçimiyle yerine getirmektir.

Tam da burada Tahrîm suresindeki emir yeniden karşımıza çıkar:

“Kendinizi ve ailenizi ateşten koruyun.”

Aileyi ateşten korumak, onları yalnızca açlıktan korumak değildir.

Onları haram lokmadan da korumaktır.

Gazzâlî'nin en sert ifadesi: Âhireti dünyaya satmak

Gazzâlî'nin:

“Âhiretini dünyası karşılığında satar.”

ifadesi üzerinde ayrıca durmak gerekir.

Burada “dünya” yalnızca servet değildir.

Ailenin rahatlığı, insanların gözündeki itibar, çocukların başkalarından geri kalmaması, eşin taleplerinin karşılanması ve daha yüksek bir hayat standardı da bu “dünya”nın içine girebilir.

İnsan bazen büyük bir servet uğruna değil, küçük küçük taleplerin toplamı uğruna harama yaklaşır.

Bir kıyafet.

Bir ev.

Bir eşya.

Bir araba.

Çocuğun arkadaşlarından geri kalmaması.

Eşinin “başkalarının sahip olduğu şeye neden biz sahip değiliz?” sorusu.

Bunların her biri tek başına masum görünebilir. Fakat gelir ile talep arasındaki mesafe açıldığında, insanın önüne çok eski bir soru gelir:

Bu fark nasıl kapatılacak?

İşte Gazzâlî'nin korktuğu nokta burasıdır.

Gazzâlî'nin kurtuluş reçetesi: Kanaat

Gazzâlî, bu tehlikenin herkesi kuşatabileceğini söyler:

“Bu genel bir âfettir. Bundan ancak kendisine ve ailesine yetecek kadar miras veya helâl yoldan kazanılmış malı bulunan ve kendisini daha fazlasını istemekten alıkoyacak bir kanaate sahip olan kimselerin pek azı kurtulabilir.”

Burada çok önemli bir kelime vardır:

Kanaat.

Gazzâlî'nin çözümü daha fazla para kazanmak değildir.

İnsanın bütün talepleri karşılanana kadar gelirini artırması da değildir.

Çözüm, gelir ile arzu arasındaki mesafeyi kanaatle kapatmaktır.

Çünkü gelir sınırlı, arzu sınırsızdır.

İnsan yalnızca geliri artırmaya çalışırsa arzunun peşinde ömrünü tüketebilir.

Daha önemlisi, helâl kazançla karşılanamayan arzular onu bir noktadan sonra harama sürükleyebilir.

Bu nedenle kanaat Gazzâlî'de yoksulluğu kutsayan bir tavır değildir.

Kanaat, harama ihtiyaç duyacak kadar arzuyu büyütmemektir.

Hz. Muhammed'in:

“Allah'ım, Muhammed ailesinin rızkını yetecek kadar kıl.”

duası da tam bu noktada anlam kazanır.

Yeterlilik.

Ne sefalet ideali ne sınırsız servet.

Ailenin üçüncü âfeti: Dünyayı çoğaltma baskısı

Gazzâlî nikâhın üçüncü âfetini anlatırken meseleyi daha geniş bir çerçeveye taşır:

“Üçüncü âfet —ilk ikisinden daha hafif olmakla birlikte— eş ve çocukların insanı Allah'tan alıkoyması ve onu dünyayı istemeye, çocukların geçimini daha iyi sağlama bahanesiyle çokça mal toplamaya ve onlar için servet biriktirmeye, onlarla övünmeye ve çoğalmaya sürüklemesidir.”

Bu pasaj son derece önemlidir.

Çünkü Gazzâlî burada doğrudan “çocukların geçimini daha iyi sağlamak” düşüncesini sorgulamaktadır.

İnsan çocukları için daha fazla kazanmak ister.

Sonra daha fazla biriktirmek ister.

Sonra daha iyi bir gelecek bırakmak ister.

Sonra başkalarının çocuklarıyla kendi çocuklarını kıyaslamaya başlar.

Ve bir noktadan sonra “çocuğum için” sözü, insanın kendi dünyaya bağlılığının en güçlü bahanesine dönüşebilir.

Gazzâlî bu yüzden şöyle devam eder:

“İnsanı Allah'tan alıkoyan eş, mal ve çocukların tamamı, sahibi için uğursuzdur.”

Buradaki ölçü son derece nettir:

Eş kötü değildir.

Çocuk kötü değildir.

Mal kötü değildir.

Fakat bunların insanı Allah'tan uzaklaştırması kötüdür.

Dolayısıyla sorun ailenin varlığı değil, ailenin insanın ahlâkî sınırlarını belirleyecek hâle gelmesidir.

İyi eş erkeği harama itmez

Gazzâlî'nin aynı eserde kadınların kocaları üzerindeki haklarını anlatırken söylediği bir cümle, bütün bu tartışmanın diğer yüzünü gösterir.

Kadının görevlerinden birini şöyle ifade eder:

“Diğeri, ihtiyacın ötesinde talepte bulunmamak ve onun kazancı haramsa o kazançtan sakınmaktır.”

Bu ifade son derece açıktır.

İhtiyacın ötesinde talepte bulunmamak.

Burada Gazzâlî, kadının yalnızca kendisine verilenle yetinmesini değil, aynı zamanda kocasının kazancının sınırını gözetmesini ister.

Daha da çarpıcı olanı ise hemen ardından verdiği örnektir:

“Eskiden erkek evinden çıktığında karısı veya kızı ona şöyle derdi: ‘Haram kazançtan sakın! Biz açlığa ve sıkıntıya sabrederiz; fakat ateşe sabredemeyiz.’”

İşte bütün meselenin özeti belki de bu cümledir.

“Biz açlığa sabrederiz; ateşe sabretmeyiz.”

Burada aile, erkeğin daha fazla para kazanmasını isteyen bir tüketim topluluğu değildir.

Tam tersine aile, erkeğin önüne bir ahlâkî sınır koymaktadır:

“Bize daha iyi bir hayat vermek için harama girme.”

Bu anlayışta kadın, kocasının gelirinin yetersiz olduğunu görüp onu harama zorlamaz.

Çocuk, babasının imkânlarının üzerinde bir hayat talep ederek babasının sırtına ahlâkî bir yük bindirmez.

Çünkü aile fertleri arasında şu bilinç vardır:

Açlık geçer.

Darlık geçer.

Eski elbise eskir.

Daha küçük bir evde yaşanabilir.

Başkalarının sahip olduklarına sahip olunamayabilir.

Fakat haramın hesabı insanın peşini bırakmaz.

Ailenin erkeğe söylemesi gereken söz

Bu yüzden Gazzâlî'nin aktardığı o eski söz, bütün metnin üzerine konulabilecek en güçlü cümlelerden biridir:

“Haram kazançtan sakın! Biz açlığa ve sıkıntıya sabrederiz; fakat ateşe sabredemeyiz.”

Bu, aslında yalnızca kadının kocasına söylediği bir söz değildir.

Bir aile ahlâkının özüdür.

Bize daha fazla mal getirmen, bizim için harama girmeni gerektirmesin.

Bizi başkalarından üstün göstermek için âhiretini satma.

Çocuklarımız daha iyi giyinsin diye Allah'ın sınırlarını çiğneme.

Evimiz daha büyük olsun diye vicdanımız küçülmesin.

Soframız daha zengin olsun diye lokmamız haramlaşmasın.

Çünkü insanın ailesine bırakabileceği en büyük miras, onların bütün arzularını yerine getirmiş olmak değildir.

Onlara haramı miras bırakmamaktır.

İsmet Özel'in yıllar önce söylediği şu cümle, Gazzâlî'nin sözünün bugünkü Türkiye'deki karşılığını şaşırtıcı bir açıklıkla gösterir:

“Türkiye'de kadınlar kocalarına veyahut oğullarına ‘Ben senden yüksek gelir beklemiyorum, ben sadece senin helal para kazanmanı istiyorum’ deseler, Türkiye'nin yüzü birdenbire değişir.”

Bu cümle, aileyi haram kazanca karşı koruma meselesini doğrudan bugünün toplumuna taşır. Mesele yalnızca erkeğin haram kazanmayı tercih etmesi değildir; ailenin ondan ne beklediği de önemlidir. Bir evde “Ne kadar kazandın?” sorusunun yerini “Nasıl kazandın?” sorusu aldığında ekonomik ahlâkın zemini değişir. Gazzâlî'nin asırlar önce aktardığı “Biz açlığa ve sıkıntıya sabrederiz; fakat ateşe sabredemeyiz” sözü ile Özel'in bu cümlesi arasında yüzyıllar vardır; fakat ikisinin işaret ettiği ahlâkî sınır aynıdır: Ailenin refahı, haram kazancın gerekçesi hâline gelmemelidir.

Ailenin gerçek dayanışması

Gazzâlî'nin metninden çıkan aile modeli bugün için de son derece sert bir soru soruyor:

Bir aile, erkeğin gelirini mi paylaşır; yoksa erkeğin vicdanını da mı paylaşır?

Eğer aile yalnızca kazancı paylaşır ama kazancın nasıl elde edildiğini önemsemezse, aile dayanışması ahlâkî bir dayanışma olmaktan çıkar.

Oysa Gazzâlî'nin aktardığı o eski kadın ve kız çocuğu örneğinde aile, babanın kazancının yalnızca miktarıyla ilgilenmez.

Kaynağıyla ilgilenir.

“Ne kadar getirdin?” diye sormaz.

Önce:

“Nereden getirdin?”

diye sorar.

Çünkü aile için asıl mesele, sofranın ne kadar zengin olduğu değil, o sofraya konulan lokmanın insanı Allah'ın huzurunda mahcup edip etmeyeceğidir.

Fakat bu dayanışmanın bir diğer yüzü de unutulmamalıdır:

Aile, erkeğe “Haram kazanma” demekle yetinemez; onun gerçek ihtiyaçlarını da gözetmelidir.

Çünkü erkeğin ailesini geçindirme sorumluluğu vardır.

İslâm'ın ahlâkî dengesi tam burada ortaya çıkar.

Kadın ölçüsüz talepte bulunmayacaktır.

Erkek ailesini ihmal etmeyecektir.

Aile, imkânların üzerinde bir hayat standardını zorunluluk hâline getirmeyecektir.

Erkek de ailesinin ihtiyaçlarını karşılamaktan kaçınmayacaktır.

Ve bütün bunların üzerinde haram kazanç sınırı olacaktır.

Said Nursî: İhtiyaçların Çoğaltılması ve “Zaruret” Yanılgısı

Said Nursî'nin bu meselede söyledikleri, bugünün okuyucusu için ilk bakışta kolay anlaşılmayabilir. Çünkü Nursî, dönemin Osmanlıca kelime hazinesini, kendine özgü kavramlarını ve oldukça yoğun bir cümle yapısını kullanır. Bu yüzden onun sözlerini yalnızca peş peşe aktarmak, aslında düşüncesinin gücünü azaltabilir. Önce kendi ifadesini vermek, ardından “Nursî burada ne söylüyor?” sorusunu bugünün diliyle açıklamak gerekir.

Nursî, modern hayatın insan ihtiyaçlarını nasıl çoğalttığını anlatırken şöyle der:

“Hükm-ü Kur’âna göre, bu zamanda mimsiz medeniyetin icabatından olarak hâcât-ı zaruriye dörtten yirmiye çıkmış. Tiryakilikle, görenekle ve itiyadla, hâcat-ı gayr-ı zaruriye, hâcât-ı zaruriye hükmüne geçmiş.”

Bugünün Türkçesiyle söylemek gerekirse Nursî'nin kastı şudur: İnsanların gerçekten yaşamak için ihtiyaç duyduğu şeyler sınırlıdır; fakat modern hayat, alışkanlıklar, çevreye uyma isteği ve tüketim kültürü yüzünden zorunlu olmayan pek çok şeyi zorunluymuş gibi göstermeye başlamıştır. İnsan bir süre sonra sahip olmaya alıştığı şeyi, gerçekten ihtiyacı olan şeyden ayıramaz.

Nursî'nin “dörtten yirmiye çıkmış” sözü de kelimesi kelimesine yapılmış bir ihtiyaç hesabı değildir. Buradaki sayı, ihtiyaçların yapay biçimde çoğaltılmasını anlatan çarpıcı bir karşılaştırmadır. Yani mesele “dört mü, yirmi mi?” hesabı değil; insanın ihtiyaçlarının zaman içinde nasıl şişirildiğidir.

Bu tespit aile hayatı açısından özellikle önemlidir. Çünkü ihtiyaçların çoğalması yalnız bireyin tüketimini artırmaz; ailenin gelir ihtiyacını da artırır. Bir zamanlar lüks sayılan bir şey, birkaç yıl sonra “çocuğun ihtiyacı”, “eşimin hakkı”, “herkesin sahip olduğu normal bir şey” hâline gelebilir. Böylece aile, gerçekte yoksullaşmadığı hâlde kendisini sürekli “yetmiyor” duygusu içinde bulabilir.

Nursî'nin asıl uyarısı ise bundan sonra gelir:

“Âhirete iman ettiği halde, ‘Zaruret var’ diye ve zaruret zannıyla dünya menfaati ve maişet derdi için dünyayı âhirete tercih ediyor.”

Buradaki “zaruret zannıyla” ifadesi çok önemlidir. Nursî, gerçek bir mecburiyet ile insanın kendi alışkanlıkları ve tercihleri sonucunda ortaya çıkan mecburiyet hissini birbirinden ayırmaktadır. Başka bir ifadeyle, insanın kendi oluşturduğu hayat standardı daha sonra onun için bir “zorunluluk” hâline gelmiş olabilir.

Ve Nursî bu noktada sınırı kesin biçimde çizer:

“Zaruret su-i ihtiyardan gelse, kat’iyen doğru değildir; haramı helâl etmez.”

Buradaki “su-i ihtiyar”, bugünkü dille “yanlış tercih” veya “kişinin kendi iradesiyle yaptığı yanlış seçim” demektir. Nursî'nin cümlesini bugünkü Türkçeyle şöyle okuyabiliriz:

İnsan kendi yanlış tercihleriyle ihtiyaçlarını büyütmüşse, sonradan ortaya çıkan bu yükü gerçek bir zorunluluk gibi göstererek harama başvuramaz.

Bu, dosyanın konusu açısından son derece önemlidir. Çünkü aile geçindirmek gerçek bir sorumluluktur. Bir erkeğin eşinin ve çocuklarının temel ihtiyaçlarını karşılamak için çalışması, daha çok kazanmak istemesi ve ailesini rahat ettirmeye gayret etmesi başlı başına kötü değildir. Fakat ihtiyaçların sınırı sürekli genişletilir ve sonunda kişinin helâl kazancı yetmez hâle gelirse, “Ailem için yapmak zorundayım” cümlesi harama girmenin gerekçesi olamaz.

Nursî devamında bunu daha açık söyler:

“Ekmek yemek, yaşamak gibi zarurî ihtiyaçlar haricinde başka hangi zaruret var? Su-i ihtiyardan, gayr-ı meşru meyillerden ve haram muamelelerden tevellüd eden hareketler haramı helâl etmeye medar olamazlar.”

Buradaki ağır ifadeleri de açmak gerekir. “Gayr-ı meşru meyiller”, meşru olmayan arzular; “haram muameleler”, haram kazanç veya haram yollarla yapılan işler; “tevellüd eden” ise bunlardan doğan demektir. Nursî'nin bütün cümlesi sade Türkçeyle şuna gelir:

Kişinin kendi yanlış tercihleri, aşırı arzuları veya haram yollarla büyüttüğü ihtiyaçlar, daha sonra o haramları meşru hâle getirmez.

Bu noktada Said Nursî'nin düşüncesi, dosyanın başından beri aradığımız meseleye doğrudan temas eder. Çünkü sorun yalnızca “erkek yeterince kazanıyor mu?” değildir. Ondan önce sorulması gereken soru şudur:

Ailenin istediği hayat gerçekten ne kadarına ihtiyaç duyuyor?

Bu soru sorulmadığında, ailedeki her yeni talep kazanç üzerinde yeni bir baskı oluşturabilir. Kazanç baskısı arttıkça insan daha fazla çalışır; daha fazlası yetmeyince daha riskli yollara yönelir; bir noktadan sonra da yaptığı şeyi “mecburdum” diyerek açıklamaya başlayabilir. Nursî'nin itiraz ettiği tam olarak bu ahlâkî kaymadır.

Onun başka bir yerde söylediği şu söz de bunu tamamlar:

“Şükrün mikyâsı kanaattir ve iktisattır ve rızadır ve memnuniyettir. Şükürsüzlüğün mizanı hırstır ve israftır, hürmetsizliktir, haram-helâl demeyip rast geleni yemektir.”

Buradaki “mikyâs” ölçü, “mizan” ise terazi, ölçü anlamındadır. Nursî'nin söylemek istediği, bugünün diliyle şudur: Kanaat ve iktisat insanın elindeki imkânı ölçülü kullanmasıdır; hırs ve israf ise insanı eline geçen her mala muhtaç hâle getirebilir. En tehlikeli nokta da insanın artık malın nasıl kazanıldığına bakmamaya başlamasıdır.

Nursî'nin “derd-i maişet” dediği şey de bu yüzden yalnızca “geçim sıkıntısı” değildir. Geçim kaygısının insanın bütün zihnini işgal etmesi ve onu ahlâkî sınırlarından uzaklaştırmasıdır. Nitekim şöyle der:

“Rezzak-ı Hakikî'yi ittiham etmek derecesinde derd-i maişete dalıp, feraizi terk ve maişet yolunda rastgelen günahları işleyen fâsık-ı hâsirdir.”

Buradaki “Rezzak-ı Hakikî”, gerçek anlamda rızık veren Allah; “feraiz”, dinen yerine getirilmesi gereken görevler; “fâsık-ı hâsir” ise Allah'ın sınırlarını aşarak zarara uğrayan kimse demektir.

Nursî'nin düşüncesi böylece daha anlaşılır hâle gelir: Geçimini sağlamak için çalışmak başka, geçim kaygısını bütün ahlâkî sınırların üzerine çıkarmak başkadır. İnsan ailesini geçindirmek için çalışmalıdır; fakat ailesini geçindirme sorumluluğu, onu her kazancın peşinden gitmeye veya haramı meşru görmeye götürmemelidir.

Bu nedenle Said Nursî'nin burada yaptığı şey fakirliği övmek değildir. Onun asıl vurgusu ölçüdür: İhtiyacı arzudan, arzuyu alışkanlıktan, gerçek zarureti ise insanın kendi tercihlerinin oluşturduğu yapay zorunluluktan ayırmak.

Ve bu ayrım aile hayatında çok önemlidir. Çünkü eşlerin ve çocukların her isteği karşılanması gereken bir ihtiyaç değildir. Aile reisinin de bütün talepleri karşılayabilmek için helâl kazanç sınırını aşması gerekmez. Aksine aile, birbirini daha fazla tüketmeye değil, gerektiğinde “Buna gerçekten ihtiyacımız var mı?” diye sorabilmeye alıştırmalıdır.

Nursî'nin yüz yıl önce söylediği sözün bugün hâlâ bu kadar tanıdık gelmesinin sebebi de budur. İhtiyaçlar çoğaldığında yalnız cüzdan küçülmez; insanın harama karşı direnci de sınanmaya başlar. Ve Nursî'nin koyduğu sınır hâlâ nettir:

“Zaruret su-i ihtiyardan gelse, kat’iyen doğru değildir; haramı helâl etmez.”

Haramın Sıradanlaşması: Aileden Topluma

Bütün bunlar yalnızca aile bütçesiyle ilgili bir mesele değildir. Bir insanın “Ailem için yapıyorum” diyerek haram kazanca yaklaşması ile bir yöneticinin, bir memurun, bir iş insanının veya herhangi bir güç sahibinin “Benim de ihtiyaçlarım var, benim de çevrem var, benim de sorumluluklarım var” diyerek hakkı olmayan bir kazancı kendisi için meşrulaştırması arasında ahlâkî bakımdan sanıldığı kadar büyük bir mesafe yoktur. Haramın sınırı önce insanın kendi vicdanında aşınır; sonra aile ihtiyaçları, hayat standardı, çocukların geleceği, çevrenin beklentileri ve toplumsal rekabet bu aşınmaya gerekçeler üretmeye başlar. Bir süre sonra insan “Bu helâl mi, haram mı?” diye sormaktan çok “Bunu nasıl açıklayabilirim?” diye düşünmeye başlarsa, asıl kırılma noktası da burasıdır. Gazzâlî'nin yüzyıllar önce aile üzerinden gösterdiği tehlike, bugün kişisel menfaatten kamu zararına kadar uzanan çok daha geniş bir ahlâk problemine dönüşebilir. Küçük bir haksız kazancı ihtiyaç diye görmekle büyük bir yolsuzluğu makamın imkânı saymak arasında ölçek farkı vardır; fakat haramı meşrulaştıran zihniyet aynıdır. Helâl ve haram ayrımı yalnızca sofradaki lokmanın değil, ticaretin, ücretin, ihalenin, makamın, emanete sahip çıkmanın ve başkasının hakkına el uzatmamanın da ölçüsüdür. Bu ölçü kaybolduğunda toplumda yalnızca daha fazla yolsuzluk ortaya çıkmaz; daha tehlikeli bir şey gerçekleşir: Yolsuzluk yapan utanmamaya, haksız kazanç elde eden bunu başarı saymaya, çevresindekiler de bunu olağan kabul etmeye başlar. İşte o zaman mesele birkaç kişinin ahlâk zaafı olmaktan çıkar, toplumun helâl ile haram arasındaki sınırı birlikte kaybetmesine dönüşür. Gazzâlî'nin “âhiretini dünyası karşılığında satmak” diye tarif ettiği şeyin en ağır biçimi belki de budur: İnsan yalnızca kendi vicdanını değil, içinde yaşadığı toplumun vicdanını da parça parça satışa çıkarmaya başlar.

İhtiyacın çoğalması, kazanç baskısını da çoğaltır

Bu düşünceyi Gazzâlî'nin metniyle yan yana koyduğumuzda aradan geçen yüzyıllara rağmen dikkat çekici bir ortaklık ortaya çıkar.

Gazzâlî'nin dünyasında insan, ailesinin taleplerini karşılamak için daha fazla kazanmaya çalışabilir.

Nursî'nin dünyasında ise modern medeniyet, insanın talep ettiği şeylerin sayısını sürekli artırmaktadır.

Böylece insanın kazanç ihtiyacı da büyür.

Bir zamanlar lüks olan şey normalleşir.

Normal olan şey ihtiyaç gibi görülür.

İhtiyaç görülen şeyden vazgeçmek ise yoksulluk olarak algılanmaya başlanır.

Bu durumda insanın geliri aynı hızla artmıyorsa, aradaki farkı kapatmak için daha fazla çalışması gerekir.

Daha fazla kazanması gerekir.

Daha fazla tüketmesi gerekir.

Ve eğer helâl kazanç bu büyüyen hayat standardını karşılamıyorsa, insanın önüne Gazzâlî'nin yüzyıllar önce işaret ettiği tehlike yeniden çıkar:

Haram kazanç.

Bu nedenle Nursî'nin “zarurî olmayan ihtiyaçların zarurî hâle gelmesi” tespiti, Gazzâlî'nin aile ve geçim konusundaki uyarısının modern dünyadaki karşılıklarından biri olarak okunabilir.

Gazzâlî'nin kanaati ile Nursî'nin ihtiyaç eleştirisi

Gazzâlî'nin çözümünde önemli kelime “kanaat”tir.

Nursî'nin eleştirisinde ise “ihtiyaç” ile “zarurî olmayan arzu” arasındaki fark öne çıkar.

İki düşünceyi birlikte okuduğumuzda ortaya şu sonuç çıkar:

İnsan kazancını sınırsızlaştırmadan önce ihtiyaçlarını sorgulamalıdır.

Çünkü ihtiyaçlar sınırsızlaştırılırsa, insanın kazancı da sürekli yetersiz görünmeye başlar.

Gelir arttıkça ihtiyaç artar.

İhtiyaç arttıkça gelir yine yetersiz kalır.

Böylece insan hayatının tamamını daha fazla kazanmak için harcamaya başlayabilir.

Ve en tehlikelisi, daha fazla kazanma baskısı ahlâkî sınırları aşmayı sıradanlaştırabilir.

Nursî'nin modern medeniyete yönelik eleştirisi burada Gazzâlî'nin aile ekonomisi konusundaki uyarısıyla buluşur.

Gazzâlî insanın arzusunun ailesi üzerinden büyümesini eleştirir.

Nursî ise medeniyetin insanın arzularını büyütmesini eleştirir.

Birinde aile baskısı, diğerinde tüketim kültürü ön plana çıkar.

Fakat ikisinin ortak sorusu aynıdır:

İnsan neden daha fazla kazanmak zorunda hissediyor?

Ve daha da önemlisi:

Bu “zorunluluk” gerçekten ihtiyaçtan mı doğuyor, yoksa büyütülmüş arzulardan mı?

“Daha iyi hayat” ne zaman ahlâkî bir tuzağa dönüşür?

Bugün bir insan ailesine daha iyi bir hayat vermek isteyebilir.

Bu son derece tabiîdir.

Çocuklarının iyi eğitim almasını, iyi giyinmesini, rahat bir evde yaşamasını, iyi beslenmesini istemesi yanlış değildir.

Sorun, “daha iyi hayat” düşüncesinin sınırının olmamasıdır.

Çünkü daha iyi hayatın sonu yoktur.

Daha büyük ev vardır.

Daha iyi araba vardır.

Daha pahalı eşya vardır.

Daha iyi okul vardır.

Daha uzak tatil vardır.

Daha yüksek yaşam standardı vardır.

Ve her yükseliş, bir sonraki yükselişin başlangıcı olabilir.

İşte Nursî'nin “hâcât-ı gayr-ı zaruriye, hâcât-ı zaruriye hükmüne geçmiş” sözü burada son derece güncel bir anlam kazanır.

İnsan artık sahip olduğu şeylerden değil, sahip olmadığı şeylerden dolayı kendisini yoksul hissedebilir.

Başkasının hayatı kendi hayatının ölçüsü hâline gelir.

Böylece aile içinde de baskı oluşur.

“Onların çocuğunda var, bizim çocuğumuzda neden yok?”

“Onlar böyle bir evde yaşıyor, biz neden yaşamıyoruz?”

“Onlar böyle bir araba kullanıyor, biz neden kullanmıyoruz?”

Bu soruların her biri tek başına haram değildir.

Fakat bunların oluşturduğu sürekli baskı, insanı helâl kazancın sınırlarını zorlamaya başladığında ahlâkî mesele ortaya çıkar.

İşte Gazzâlî'nin uyarısı burada yeniden karşımıza çıkar.

“Ailem için yaptım” mazereti neden yetmez?

İnsan harama yöneldiğinde kendisini ikna etmek için en güçlü gerekçelerden birini bulabilir:

“Kendim için yapmadım.”

Ardından:

“Çocuklarım için yaptım.”

veya:

“Eşim rahat etsin diye yaptım.”

diyebilir.

Bu cümleler insanın kendi vicdanında güçlü bir savunma oluşturabilir.

Fakat dinî açıdan haramı helâle çevirmez.

Çünkü niyet, haram bir fiili helâl hâle getirmez.

Ailenin ihtiyacı gerçek olabilir.

Geçim sıkıntısı gerçek olabilir.

Çocukların ihtiyaçları gerçek olabilir.

Fakat bütün bunlar haram kazanç için ruhsat oluşturmaz.

İnsanın yapması gereken, ihtiyaç ile imkân arasında yeni bir denge kurmaktır.

Gerekirse tüketimi azaltmaktır.

Gerekirse daha mütevazı yaşamaktır.

Gerekirse bazı talepleri ertelemektir.

Gerekirse ailece sıkıntıya katlanmaktır.

Fakat harama yönelmek, bu seçeneklerin arasına “meşru çözüm” olarak konulamaz.

Aileyi geçindirmek ile aileyi memnun etmek aynı şey değildir

Belki de bütün bu dosyanın en önemli ayrımlarından biri budur:

Aileyi geçindirmek başka, ailenin bütün arzularını karşılamak başkadır.

Birincisi sorumluluktur.

İkincisi imkâna ve ölçüye bağlıdır.

İnsan ailesinin temel ihtiyaçlarını karşılamakla yükümlüdür.

Fakat ailenin hayat standardını sürekli yükseltmek zorunda değildir.

Çocuklarının arkadaşlarından geri kalmamasını sağlamak için ömrünü tüketmek zorunda değildir.

Eşinin her arzusunu yerine getirmek zorunda değildir.

Başkasının servetini kendi ailesi için ölçü almak zorunda değildir.

Ve bütün bunları gerçekleştirmek için harama hiç ama hiç başvuramaz.

Bu ayrım hem Gazzâlî'nin hem Nursî'nin düşüncesini anlamak açısından önemlidir.

Gazzâlî bize aile taleplerinin haram kazanca dönüşebilecek baskısını gösterir.

Nursî bize modern hayatın ihtiyaçları çoğaltarak bu baskıyı nasıl büyütebildiğini gösterir.

Hz. Muhammed ise bütün bu tartışmanın temel ölçüsünü verir:

Yeterli rızık istemek.

Aileyi ihmal etmemek.

Malın fitnesinden sakınmak.

Fakirlikten Allah'a sığınmak.

Ve bütün bunları haramdan uzak durarak yapmak.

Ailenin gerçek dayanışması, gerektiğinde birbirine:

“Bize bunu haram yoldan getirme.”

diyebilmektir.

Aynı şekilde erkeğin de ailesine:

“Sizi ihmal etmeyeceğim; fakat imkânımı aşan bir hayatı da haramla kurmayacağım.”

diyebilmesidir.

Böyle bir ailede ekonomik sorumluluk karşılıklı bir ahlâkî sorumluluğa dönüşür.

Kadın erkeği harama zorlamaz.

Erkek ailesini ihmal etmez.

Çocuklar ailenin imkânlarının üzerinde bir hayatı zorunlu hâle getirmez.

Aile, başkalarının hayatıyla kendisini ölçmez.

Ve bütün aile fertleri bilir ki:

Açlık geçebilir. Darlık geçebilir. Fakirlik geçebilir. Fakat haramın hesabı insanın peşinden gelir.

Sonuç: İslâm'ın ekonomik ahlâkı ne fakirlik ne servet yarışıdır

Hz. Muhammed'in hadisleri, Gazzâlî'nin ahlâk düşüncesi ve Said Nursî'nin modern tüketim ve ihtiyaç eleştirisi birlikte okunduğunda, İslâm'ın ekonomik hayat hakkında oldukça açık bir denge kurduğu görülür.

Hz. Muhammed fakirlikten Allah'a sığınır.

Ailesi için yetecek kadar rızık ister.

Hidayet, takva, iffet ve gınâ ister.

Fakat aynı zamanda malı ümmetin fitnesi olarak niteler.

Dünyanın insanların önüne serilmesinden ve insanların onun için birbirleriyle yarışmasından korktuğunu söyler.

Gazzâlî ise bu dengenin aile hayatındaki sonucunu gösterir.

Aile geçimi bir sorumluluktur.

Fakat ailenin her talebini karşılamak zorunluluğu yoktur.

Kadının ve çocukların ihtiyaçları gözetilmelidir.

Fakat ihtiyaç ile sınırsız arzu birbirine karıştırılmamalıdır.

Erkek ailesini ihmal etmemelidir.

Fakat ailesini bahane ederek harama da girmemelidir.

Aile, erkeği daha fazla kazanması için sürekli sıkıştıran bir tüketim mekanizmasına dönüşmemelidir.

Tam tersine, aile gerektiğinde erkeğin önüne şu sınırı koyabilmelidir:

“Haram kazançtan sakın! Biz açlığa ve sıkıntıya sabrederiz; fakat ateşe sabredemeyiz.”

Said Nursî ise bu meselenin modern dünyadaki başka bir boyutunu gösterir.

İnsan yalnızca ailesinin talepleri yüzünden değil, içinde yaşadığı toplumun sürekli büyüyen tüketim ölçüleri yüzünden de daha fazla kazanmaya zorlanabilir.

Bir zamanlar lüks olan şey ihtiyaç hâline gelebilir.

Görenek ihtiyaçları büyütebilir.

Alışkanlıklar insanı bağımlı hâle getirebilir.

Başkasının sahip olduğu şey, kişinin kendi hayatının ölçüsüne dönüşebilir.

Ve böylece insan, aslında zorunlu olmayan şeyleri zorunlu kabul ederek daha fazla kazanmaya mecbur olduğunu düşünebilir.

Nursî'nin ifadesiyle:

“Hâcât-ı gayr-ı zaruriye, hâcât-ı zaruriye hükmüne geçmiş.”

Bugünün Türkçesiyle:

Zorunlu olmayan ihtiyaçlar, zorunlu ihtiyaçlar gibi görülmeye başlanmıştır.

İşte bu noktada üç ayrı düzlem birbirine bağlanır.

Hz. Muhammed'in ekonomik ahlâkı bize yeterliliği ve ölçüyü gösterir.

Gazzâlî bize ailenin geçimi ile haram kazanç arasındaki tehlikeli sınırı gösterir.

Said Nursî ise modern hayatın ihtiyaçları çoğaltarak bu sınırı nasıl daha da zorlaştırdığını gösterir.

Böylece mesele yalnızca “erkek daha fazla kazanmalı mı?” sorusu değildir.

Daha temel soru şudur:

Ailenin gerçekten neye ihtiyacı var?

Bu sorunun cevabı verilmeden “daha fazla kazanmak” düşüncesinin sonu yoktur.

Çünkü insanın geliri sınırlıdır, fakat arzusu sınırlandırılmadığında sürekli büyür.

Ve insan, arzularını ihtiyaç zannetmeye başladığı anda, kendi kazancını da yetersiz görmeye başlar.

Sonra daha fazla kazanmak ister.

Daha fazla kazanmak için daha fazla çalışır.

Daha fazla çalışmasına rağmen yetmez.

Çünkü ihtiyaçlar da onunla birlikte büyümüştür.

Ve nihayet helâl kazanç ile arzu arasındaki mesafe açıldığında, Gazzâlî'nin yüzyıllar önce korktuğu soru yeniden ortaya çıkar:

Bu fark nasıl kapatılacak?

İşte insanın ahlâkî sınavı burada başlar.

Çünkü aileyi geçindirmek gerekir.

Ama aileyi geçindirmek için haram kazanç diye bir ruhsat yoktur.

Aileyi ihmal etmek günahtır.

Ama ailenin her arzusunu gerçekleştirmek de bir zorunluluk değildir.

Fakirliği kutsamak doğru değildir.

Ama servet yarışını hayatın amacı hâline getirmek de doğru değildir.

Kanaat tembellik değildir.

Zenginlik de başlı başına kötülük değildir.

Asıl mesele, insanın malı yönetip yönetemediğidir.

Mal insanın elinde olduğu sürece araçtır.

İnsan malın peşinde sürüklenmeye başladığında ise araç amaç hâline gelir.

Ve o noktada aile bile insanın ahlâkî sınırlarını zorlayan bir gerekçeye dönüşebilir.

İslâm'ın ekonomik ahlâkı tam burada kesin bir sınır çizer:

Ailen için çalış.

Aileni ihmal etme.

Onlara helâl rızık sağla.

Onları yoksulluğa mahkûm etme.

Fakat onların arzularını karşılamak için harama girme.

Onların hayat standardını başkalarının hayatına göre sınırsız biçimde yükseltme.

Çocuklarını rahat ettirmek için âhiretini satma.

Eşinin taleplerini karşılamak uğruna Allah'ın sınırlarını çiğneme.

Çünkü gerçek aile dayanışması, insanı daha fazla mala değil, daha temiz kazanca yöneltmelidir.

Bu yüzden Gazzâlî'nin asırlar önce aktardığı o kadın sözünün bugün hâlâ bu kadar güçlü olması şaşırtıcı değildir:

“Haram kazançtan sakın! Biz açlığa ve sıkıntıya sabrederiz; fakat ateşe sabredemeyiz.”

Bu söz, yalnızca bir kadının kocasına söylediği söz değildir.

Bir ekonomik ahlâkın özüdür.

Bir aile ahlâkının özüdür.

Hatta modern tüketim çağında yeniden hatırlanması gereken bir vicdan cümlesidir.

Çünkü bazen bir aileyi yoksulluktan kurtarmaya çalışırken, farkında olmadan onları haramın içine sürüklemek mümkündür.

Bazen çocuğa daha iyi bir hayat vermek isterken ona haram lokma bırakmak mümkündür.

Bazen eşini rahat ettirmek isterken kendi âhiretini tehlikeye atmak mümkündür.

Bazen de “ailem için” cümlesi, insanın kendi hırsına verdiği en güzel kılıf hâline gelebilir.

Fakat dinin ölçüsü değişmez:

Aileyi geçindirmek sorumluluktur.

Aileyi haramdan korumak da sorumluluktur.

Bu ikisinden biri diğerini ortadan kaldırmaz.

İnsanın ailesine bırakabileceği en büyük miras, onlara her istediklerini vermiş olmak değildir.

Onları başkalarından daha zengin yapmak değildir.

Onlara gösterişli bir hayat bırakmak da değildir.

Belki de en büyük miras şudur:

Onlara haramı miras bırakmamak.

Ve bütün bu düşüncenin tek cümledeki karşılığı, Gazzâlî'nin asırlar önce aktardığı o sözde hâlâ bütün sertliğiyle durmaktadır:

“Biz açlığa ve sıkıntıya sabrederiz; fakat ateşe sabredemeyiz.”

İnsan ailesi için kazanmalıdır.

Fakat ailesi uğruna âhiretini satmamalıdır.

Hatta gerçek aile dayanışması tam tersini gerektirir:

Aile, insanı daha fazla mala değil, daha temiz kazanca yöneltmelidir.

Çünkü bir babanın çocuklarına verebileceği en büyük ekonomik güvence, onlara daha büyük bir miras bırakmak değil;

haram kazancın mirasını bırakmamaktır.