Victor Hugo’nun “İki Atlı Ormanda Ne Düşünüyorlardı?” Şiirinde Yaşayanlarla Ölüler Arasında Bir Gece Konuşması

İki Atlı Ormanda Ne Düşünüyorlardı?

Victor Hugo’nun “İki Atlı Ormanda Ne Düşünüyorlardı?” şiiri, ilk bakışta gece vakti ormanda atlarıyla ilerleyen iki dostun konuşmasından ibaret görünür. Oysa şiirin asıl hareketi ormanda değil, iki insanın ölüm karşısındaki düşüncelerinde gerçekleşir. Karanlık orman, uzaklardan gelen çan sesleri, rüzgâr, pınarlar ve meşeler yalnızca şiirin atmosferini kurmaz; yaşayanlarla ölüler arasındaki sınırın giderek belirsizleştiği bir dünyanın unsurlarına dönüşür. İki atlı aynı yoldan giderken aslında iki farklı yöne bakmaktadır: Biri yaşayanların acısını düşünür, diğeri yok olanları. Böylece şiir, ölüm üzerine ortak bir düşünceden çok, iki farklı yas anlayışının karşılaşmasına dönüşür.

Şiirin daha ilk dizelerinde gece ve orman, insanın kendisini güvende hissettiği bir mekân olmaktan çıkarılır. “Gece kapkaranlıktı ve simsiyahtı orman” sözü, yalnızca fiziksel karanlığı anlatmaz. Ormanın karanlığı, insan zihninin ölüm karşısındaki bilinmezliğine de karşılık gelir. Yanında giden Hermann’ın “gölgeye” benzetilmesi özellikle dikkat çekicidir. Hermann artık yalnızca yolculuk eden bir dost değildir; daha şiirin başında gölge, ölüm ve yokluk imgeleriyle ilişkilendirilir. Buna karşılık atların “sığınmıştık Allaha” duygusuyla dörtnala sürülmesi, insanın bilinmeyen karşısındaki çaresizliğini ortaya çıkarır. İki insan gece boyunca ilerlerken, aslında karanlığın içinden yalnızca bir ormanı değil, kendi iç dünyalarını da geçmektedir.

Şiirin dikkat çekici özelliklerinden biri, doğanın insanın ruh hâlini yansıtmasıdır. Bulutların mermerlere, yıldızların ise “ateşten kuş sürüleri”ne benzetilmesi, karanlığın içinde hem sert hem de hareketli bir dünya oluşturur. Fakat bu güzellik huzur vermez. Yıldızlar dallarda uçuşan kuşlar gibi görünürken iki insanın zihni ölüm ve acıyla meşguldür. Doğa canlıdır; pınarlar çağlamakta, meşeler fısıldamakta, çalılar eski dostlar gibi söyleşmektedir. İnsan ise ölümün karşısında kendi faniliğini düşünmektedir. Bu karşıtlık şiirin temel gerilimlerinden birini oluşturur: Doğa hayatını sürdürürken insan ölümlü olduğunu bilir.

İki yolcunun ruh hâlleri arasındaki fark ise daha sonra açıkça ortaya çıkar. Anlatıcı, “Ben hasretle doluyum” der. Onun zihninde sevdikleri vardır ve bu hasret, doğrudan doğruya yaşayanlarla kurduğu bağ üzerinden gelişir. Hermann ise “Istıraplarla kırgın, / Ümitsiz, bomboş kalmış” bir ruh olarak tasvir edilir. Böylece iki insanın aynı karanlığın içinde olmasına rağmen aynı şeyi düşünmediği anlaşılır. Anlatıcı için özlem öne çıkarken Hermann için ıstırap ve ölüm öne çıkmaktadır.

Burada “Ben hasretle doluyum: uyuyun sevdiklerim!” dizesi önemlidir. Anlatıcı sevdiklerini düşünürken onları ölümün içinde değil, bir çeşit uyku hâlinde tasavvur eder. Ölüm ile uyku arasındaki bu yakınlık şiir boyunca devam edecek olan temel düşüncenin başlangıcıdır. Ancak bu noktada henüz ölüm karşısındaki iki farklı tavır tam olarak belirginleşmemiştir.

Hermann’ın “Yarı açık mezarlar, dedi, geçer fikrimden!” sözleriyle şiirin atmosferi daha doğrudan ölüm düşüncesine girer. “Yarı açık mezarlar” görüntüsü, ormanın karanlığını mezarlığın karanlığıyla birleştirir. Üstelik iki yolcunun bakışları da farklı yönlere çevrilmiştir: “O ileri bakıyor benim gözüm arkada.” Bu yalnızca fiziksel bir bakış farklılığı değildir. Hermann geleceğe, önündeki karanlığa ve ölüm düşüncesine bakarken anlatıcı geçmişe, geride bıraktığı insanlara ve hatıralara bakmaktadır. Şiirin en önemli karşıtlıklarından biri burada kurulmuş olur.

Ardından uzaktan gelen çan sesleri, iki düşünce dünyasını birbirinden ayıran bir eşik gibi belirir. Çan sesi geleneksel olarak ölüm, cenaze, kilise ve sonsuzluk çağrışımlarına açıktır. Hermann bu sesleri duyarken “Dertliler”i düşünür: “şu âlemde / Yaşayan, var olanlar.” Onun düşüncesinde asıl acı çekenler yaşayanlardır. Anlatıcı ise hemen ardından “Ah, benim düşüncem de / Dedim ki yok olanlar” diyerek ölümle birlikte ortadan kalkanlara yönelir.

Burada şiirin merkezindeki düşünsel ayrım ortaya çıkar: Hermann yaşayanların acısını düşünür; anlatıcı ölüleri. Biri hayatın içindeki ıstıraba, diğeri ölümün ardından kalan yokluğa bakmaktadır. Bu nedenle şiirde ölüm tek başına bir konu değildir. Asıl konu, insanın ölüm karşısında acının kime ait olduğunu nasıl düşündüğüdür.

Doğanın sesleri bu düşünsel karşılaşmaya eşlik eder. “Pınarlar çağıldardı. Ne söylerdi pınarlar? / Meşeler fısıldardı. Meşeler ne fısıldar?” soruları, doğayı cansız bir dekor olmaktan çıkarır. Orman sanki iki yolcunun konuşmasına katılır. Pınarlar ve meşeler, insanın anlayamadığı bir dilde konuşmaktadır. Çalıların “eski dostlarmış gibi” söyleşmesi ise yaşamın insan ölümünden bağımsız biçimde sürdüğünü düşündürür.

Bu noktada şiirin doğaya verdiği anlam özellikle önemlidir. İnsanlar ölür, fakat pınarlar akmaya, meşeler fısıldamaya devam eder. Doğa, insanın ölümüne karşı kayıtsız görünür; fakat şiirin dili onu aynı zamanda sonsuzluğun sessiz tanığı hâline getirir. İnsan için ölüm büyük bir kırılmadır; doğa içinse gece, rüzgâr, su ve ağaçların devam eden hareketi içinde hayat sürmektedir.

Hermann’ın “Dert insanı uyutmaz” sözü, şiirin yaşayanlara ilişkin tarafını daha da derinleştirir. Burada uykusuzluk yalnızca fiziksel bir durum değildir. Dert, insanın zihnini sürekli açık tutan bir güçtür. “Ne gözler var ki ağlar, ne gözler uyku tutmaz” derken Hermann, yaşayanların görünmeyen acılarını düşünmektedir. Dünyada yalnızca mezarlarda yatanların değil, geceleri uyuyamayan yaşayanların da bir tür azap içinde olduğunu söyler.

Anlatıcının cevabı ise şiirin en çarpıcı karşıtlıklarından biridir: “Heyhat, uyanmaz niceleri!” Hermann yaşayanların uykusuzluğunu anlatırken anlatıcı artık uyanamayacak olanları hatırlatır. Böylece “uyku” kelimesi şiirde iki ayrı anlam kazanır. Bir tarafta dert yüzünden uyuyamayan yaşayanlar vardır; diğer tarafta artık hiçbir acıyla uyanamayacak olan ölüler. Uyku, hayat ile ölüm arasındaki sınırın şiirsel metaforuna dönüşür.

Hermann’ın ardından söylediği sözler ise şiirin ölüm düşüncesini daha belirgin bir felsefeye dönüştürür:

“Hayat, dedi, dert, felaket bu!
Ölüler artık azap çekmiyorlar. Ne mutlu
Yeşeren, yapraklarla örtülen mezarlara!”

Hermann için ölüm, hayatın acılarından kurtuluş anlamına gelir. Yaşamak dert ve felakettir; ölmek ise artık acı çekmemektir. Bu nedenle mezarların üzerinde yeşeren yapraklar ona huzuru hatırlatır. “Ne mutlu” sözü burada oldukça önemlidir. Hermann ölümden korkmaktan çok, ölümün acıdan kurtarıcı tarafına bakmaktadır.

Fakat anlatıcı bu düşünceye itiraz eder. Onun itirazı ölümün acı verip vermemesiyle ilgili değildir. Asıl itirazı, ölülerin artık herhangi bir duyguya sahip olmayan, unutulmuş varlıklar gibi düşünülmesine yöneliktir. “Sus, dedim, ölüm denen o sırra saygı göster!” derken ölümün çözülemeyecek bir gizem olduğunu savunur. İnsan, ölüm hakkında kesin konuşmamalıdır. Çünkü ölümün ne olduğunu tam olarak bilemez.

Şiirin en güçlü bölümü burada başlar:

“Ölüler bir zamanlar seni seven kalplerdi:
Uçup giden meleğin, baban, yahut da annen!”

Bu dizelerle ölüm soyut bir kavram olmaktan çıkar. “Ölüler” artık mezarlarda yatan belirsiz insanlar değildir. Onlar bir zamanlar seven insanlardır. Bir baba, bir anne, bir sevgili, bir dost olabilirler. Anlatıcı böylece Hermann’ın düşüncesini tersine çevirir: Ölülerin artık acı çekmediğini söylemek mümkün olsa bile, onları yalnızca “ölüler” olarak görmek insanın onlarla olan ilişkisini silmek anlamına gelir.

Özellikle “seni seven kalplerdi” ifadesi çok güçlüdür. Çünkü insanı ölüme bağlayan şey beden değil, sevgi ilişkisidir. Bir insan öldüğünde bedeni toprağın altında kalır; fakat o insanın sevdiği ve sevildiği gerçeği ortadan kalkmaz. Ölüm, ilişkinin biyolojik tarafını sona erdirir; fakat hatırayı ve sevgiyi bütünüyle yok edemez.

Bu yüzden şiirin sonunda ölüm ile uyku arasındaki sınır bir kez daha ortaya çıkar:

“Gönülleri kırılır bu acı sözlerinden,
Rüya içinden gibi duyarlar sesimizi.”

Burada Hugo, ölüleri tamamen susmuş varlıklar olarak düşünmek yerine, onları rüya aracılığıyla yaşayanlara hâlâ yakınlaştırır. Bu, bilimsel ya da literal bir ölüm sonrası iddiasından çok, yasın psikolojik ve şiirsel gerçekliğini anlatan bir imgedir. İnsan kaybettiği kişiye konuşmaya devam eder; onun sesini, bakışını, sözlerini zihninde yeniden duyar. Ölü, fiziksel olarak yoktur ama insanın iç dünyasında yaşamaya devam eder.

Şiirin başındaki “Hermann gölgeye benziyordu” sözü de bu sonla birlikte başka bir anlam kazanır. Hermann, şiirin başından itibaren sanki yaşayanlarla ölüler arasındaki sınırda dolaşan bir figürdür. Onun düşüncesi ölümü acının sona ermesi olarak görürken anlatıcı, ölüleri hâlâ seven ve sevilen insanlar olarak görür. Böylece iki atlı yalnızca bir ormandan geçmez; hayatla ölüm, hatırlamakla unutmak, acıyla huzur arasındaki düşünsel sınırdan geçer.

Şiirin başlığı da bu nedenle oldukça anlamlıdır: “İki Atlı Ormanda Ne Düşünüyorlardı?” Başlık bize olaydan çok düşünceyi sorar. Ortada büyük bir olay yoktur. İki insan atlarıyla ormanda ilerler ve konuşur. Fakat şiirin bütün ağırlığı onların düşündüklerindedir. Hugo, dışarıdaki hareketi son derece sınırlı tutarak içerideki düşünceyi büyütür. Atlar dörtnala giderken zaman sanki yavaşlar; orman karanlıklaşır ve konuşma giderek ölümün anlamı üzerine yoğunlaşır.

Burada atların dörtnala ilerlemesi de sembolik bir değer taşır. Atlar sürekli hareket hâlindedir; iki insan ise geçmiş, ölüm ve kayıp üzerine düşünmektedir. Hayat onları ileriye taşırken zihinleri geriye, ölülerin ve sevdiklerinin bulunduğu yere dönmektedir. Özellikle “O ileri bakıyor benim gözüm arkada” dizesi, bu karşıtlığı tek başına özetler. Hayat ilerler; yas ise insanın gözlerini geriye çevirir.

Şiirin belki de en dokunaklı tarafı, ölüm karşısında tek bir cevap vermemesidir. Hermann’ın düşüncesinde ölüm, artık acı çekmemek demektir. Anlatıcının düşüncesinde ise ölüm, seven insanın tamamen yok olması anlamına gelmez. Biri ölümün acıdan kurtuluş tarafını görürken diğeri ölümün geride bıraktığı sevgi ve hatıra tarafını görür. Hugo bu iki düşünceden birini basitçe diğerinin yerine koymaz; onları aynı gecenin içinde yan yana getirir.

Sonuçta orman, şiirin başında karanlık ve bilinmez bir mekân olarak görünürken şiirin sonunda mezarlıklarla, hatıralarla ve ölümün sırrıyla iç içe geçmiş bir ruh manzarasına dönüşür. Pınarlar akmaya, meşeler fısıldamaya, rüzgâr çan seslerini taşımaya devam eder. İnsan ise sevdiklerinin ölümünü anlamlandırmaya çalışır.

“İki Atlı Ormanda Ne Düşünüyorlardı?” bu bakımdan bir ölüm şiirinden çok, ölüm karşısında sevginin ne yaptığı üzerine kurulmuş bir şiirdir. Hermann için hayatın kendisi acıdır ve ölüm bu acının sona ermesidir. Anlatıcı içinse ölüleri yalnızca “artık acı çekmeyen insanlar” olarak görmek mümkün değildir; çünkü onlar bir zamanlar bizi seven kalplerdir. Şiirin sonundaki “rüya içinden gibi duyarlar sesimizi” düşüncesi de tam burada anlam kazanır: İnsan ölümün sırrını çözemese de, kaybettiği insanla konuşmayı bırakmaz. Çünkü ölüm, bedeni ortadan kaldırabilir; fakat sevmiş olmanın ve sevilmiş olmanın hatırasını aynı kolaylıkla ortadan kaldıramaz.

Bu nedenle iki atlı ormandan geçerken aslında aynı sorunun iki tarafında durmaktadır: Ölüm yaşayanlardan mı, yoksa ölülerden mi daha çok şey alır? Hugo’nun şiiri bu soruya kesin bir cevap vermek yerine, onu gece boyunca atların ayak seslerine, uzaktan gelen çanlara, akan pınarlara ve yaprakların arasındaki fısıltılara bırakır.