KAYIP

Seni yitirmedim, kaybettim.
Cep saatimi yitirdim, seni kaybettim.
Gökyüzünün herhangi bir yerinde
herhangi bir gökyüzünde
kaybettim seni.

Kim kimi buldu ömründe?
Herkes başka bir günü düşündü.
Şöyle ya da böyle
ömründe olmayan dünü düşündü.

Yeryüzünde, hemen şurda
kaybettim seni.
Telaşta, korkuda kaybettim.
Hüznünde, coşkuda kaybettim.
“Mutluluktan ölebilirim” dedin, kaybettim.

Kim kimi tanıdı ömründe?
Herkes başka bir durumu düşündü.
Şöyle ya da böyle
ömründe olmayan umudu düşündü.

Kaybolan ne varsa onlarda, onlarla
geçen günlerden birinde, geçmişte
kaybettim işte, zaman sustu.
Zifirî karanlık bir mağarada
ürkek bir yosun ışığı, kayboldu.

Süreyya Berfe 

Kaybetmek ile Yitirmek Arasında

Süreyya Berfe’nin “Kayıp” şiiri, kaybolmayı bir yok oluş olarak değil, insanın bir başkasını hayatının içinden hangi biçimde çıkardığını sorgulayan bir hâl olarak ele alıyor. Şiirin daha ilk iki dizesinde yapılan ayrım, bütün şiirin anlamını belirliyor:

“Seni yitirmedim, kaybettim.
Cep saatimi yitirdim, seni kaybettim.”

Burada “yitirmek” ile “kaybetmek” bilinçli biçimde ayrılıyor. Cep saati yitirilebilir; yani bir eşya elde değildir artık, bulunamıyordur. Fakat insan “kaybedilir”. Bu kelime seçimi, sevilen kişinin yokluğuna bir çeşit sorumluluk ve çaresizlik duygusu ekler. “Yitirmek” daha çok başımıza gelen bir eksilmeyi çağrıştırırken, “kaybetmek” bir ilişkiyi, bir yolu, bir fırsatı ya da bir insanı elimizde tutamamış olmayı düşündürür.

Üstelik cep saati ayrıntısı son derece anlamlıdır. Saat zamanı gösteren bir nesnedir; şiirin ilerleyen bölümünde ise “zaman sustu” denecektir. Böylece daha ilk iki dizede saat ile zaman arasında görünmez bir bağ kurulmuş olur. Şair cep saatini yitirir, seni kaybeder; sonunda ise kaybın yaşandığı yerde zaman susar. Kaybedilen yalnızca bir insan değildir; onunla birlikte zamanın akışı ve anlamı da bozulur.

Gökyüzünün Herhangi Bir Yerinde

“Gökyüzünün herhangi bir yerinde
herhangi bir gökyüzünde
kaybettim seni.”

Buradaki tekrar, kaybın yerini belirsizleştirir. “Gökyüzünün herhangi bir yeri” zaten sınırsız ve belirlenemez bir mekândır. Ardından gelen “herhangi bir gökyüzünde” ifadesi ise bu belirsizliği daha da büyütür. Şair kaybın nerede gerçekleştiğini artık belirleyememektedir.

Bu, gerçek bir mekândan çok hafızanın coğrafyasıdır. İnsan bazen birini tam olarak nerede kaybettiğini bilemez. Bir gün, bir konuşma, bir bakış, bir kırılma vardır belki; ama kaybın kendisi tek bir ana indirgenemez.

Şiirin hemen ardından gelen sorular da bu yüzden önemlidir:

“Kim kimi buldu ömründe?
Herkes başka bir günü düşündü.
Şöyle ya da böyle
ömründe olmayan dünü düşündü.”

Burada şiir kişisel bir kayıptan çıkıp insanın genel hâline yönelir. Kim kimi gerçekten bulmuştur? İnsanların birbirlerini bulduklarını sandıkları ilişkilerde bile herkes kendi geçmişinin, kendi eksikliğinin ve kendi zihnindeki başka bir günün peşindedir.

“Ömründe olmayan dün” çok güçlü bir ifadedir. Çünkü dün, normalde insanın yaşamış olduğu zamandır. Oysa burada insan hiç yaşamadığı bir geçmişi özlemektedir. Bu, gerçekleşmemiş ihtimallerin yasına benzer: Yaşanabilirdi ama yaşanmadı; söylenebilirdi ama söylenmedi; başka türlü olabilirdi ama olmadı.

Kaybın Asıl Yeri

Şair daha sonra gökyüzünden yeryüzüne iner:

“Yeryüzünde, hemen şurda
kaybettim seni.”

“Herhangi bir gökyüzü”ndeki sonsuz belirsizlikten “hemen şurda” denilen somut yakınlığa geçilir. Fakat bu yakınlık kaybı daha da acılaştırır. Çünkü artık kaybolan insan uzaklarda değildir; tam tersine yakındayken kaybedilmiştir.

Ardından kaybın yaşandığı hâller sıralanır:

“Telaşta, korkuda kaybettim.
Hüznünde, coşkuda kaybettim.”

Bu dizelerde çok önemli bir şey vardır: Şair seni yalnızca kötü bir anda kaybetmemiştir. Telaşta da, korkuda da, hüzünde de, coşkuda da kaybetmiştir. Yani ilişkinin bütün duygusal iklimlerinde kayıp vardır.

Bu nedenle şiirdeki kayıp tek bir olayın sonucu değildir. İnsan birini yalnızca ayrılık anında kaybetmez. Bazen birlikte yaşanan hayatın içinde, birbirinin duygularına artık ulaşamama hâli yavaş yavaş kayba dönüşür.

En çarpıcı noktalardan biri ise şudur:

“‘Mutluluktan ölebilirim’ dedin, kaybettim.”

Bu dize şiirin en beklenmedik kırılmalarından biridir. Normalde “mutluluktan ölebilirim” sözü yoğun bir mutluluğun ifadesidir. Fakat şair bunu bile kaybın anına dönüştürür.

Belki de burada kaybedilen şey insanın kendisinden çok, onunla mümkün olan mutluluk ihtimalidir. Sevilen kişinin söylediği en güzel cümle bile artık geçmişte kalmıştır. Mutluluk söylenmiş, fakat mutluluğun kendisi korunamamıştır.

Tanımak ve Tanıyamamak

Şiirin ikinci büyük sorusu gelir:

“Kim kimi tanıdı ömründe?”

İlk bölümdeki “Kim kimi buldu?” sorusu burada “Kim kimi tanıdı?” sorusuna dönüşür. Bulmak yetmez; insan bulduğu kişiyi gerçekten tanıyabilmiş midir?

Ardından yine benzer bir yapı kurulur:

“Herkes başka bir durumu düşündü.
Şöyle ya da böyle
ömründe olmayan umudu düşündü.”

İlk bölümde “ömründe olmayan dün”, burada “ömründe olmayan umut” vardır.

Böylece şiirin kayıp duygusu geçmişten geleceğe doğru genişler. Dün yaşanmamış bir geçmişi, umut ise yaşanmamış bir geleceği temsil eder. İnsan bir yandan gerçekleşmemiş geçmişlere, öte yandan gerçekleşmemiş geleceklere bakmaktadır.

Tam bu noktada şiirin insan ilişkilerine dair çok hüzünlü düşüncesi ortaya çıkar: İnsanlar aynı hayatın içinde olsalar bile çoğu zaman aynı şeyi yaşamazlar. Biri geçmişi düşünür, diğeri geleceği; biri yaşanmış olanı, diğeri olabilecek olanı. Aynı yerde bulunmak, aynı zamanı paylaşmak anlamına gelmez.

Zamanın Sustığı Yer

Son bölüm şiirin bütün dağınık parçalarını bir araya getirir:

“Kaybolan ne varsa onlarda, onlarla
geçen günlerden birinde, geçmişte
kaybettim işte, zaman sustu.”

Buradaki “onlarda, onlarla” ifadesi kaybı yalnızca tek bir kişiye bağlamaz. Kaybolan her şey, geçmişteki insanlarla ve o insanlarla yaşanan günlerle ilişkilidir.

Ve nihayet:

“zaman sustu.”

Şiirin başındaki cep saati burada yeniden anlam kazanır. Başta zamanı gösteren saat yitirilmişti; şimdi ise zamanın kendisi susmuştur. Bu çok daha büyük bir kayıptır. Çünkü saat kaybolduğunda zamanı ölçemezsiniz; fakat zaman sustuğunda artık geçmiş ile şimdi arasında konuşan hiçbir şey kalmaz.

Buradaki “susmak”, zamanın fiziksel olarak durması değildir. Kaybedilen kişinin ardından geçmişin artık yeni bir anlam üretmemesidir. Hatıralar vardır ama konuşmazlar. Günler geçmiştir ama cevap vermezler. İnsan geçmişe döner, fakat geçmiş artık karşılık vermez.

Ürkek Bir Yosun Işığı

Şiirin son iki dizesi ise bütün bu kaybı olağanüstü karanlık bir imgeye dönüştürür:

“Zifirî karanlık bir mağarada
ürkek bir yosun ışığı, kayboldu.”

Burada kaybedilen şey artık doğrudan insan değildir. Işık da kaybolmuştur.

Mağara, şiirin sonunda kapalı, ulaşılması güç ve karanlık bir iç dünyaya dönüşür. “Zifirî” sözcüğü karanlığı yalnızca belirtmez; onu yoğunlaştırır. Artık dışarıdan hiçbir ışık gelmeyen bir yerdir burası.

Fakat bu karanlığın içinde bir “yosun ışığı” vardır.

Yosunun ışığı zaten güçlü değildir. Güneş gibi dünyayı aydınlatmaz. Bir deniz feneri gibi yol göstermez. “Ürkek” olması ise ışığın varlığını bile kırılgan hâle getirir. Bu yüzden bu küçük ışık, şiirde kaybedilen ilişkinin, hatıranın, umudun ya da sevginin son derece zayıf ama hâlâ canlı kalmış izidir.

Ve o da kaybolur.

Şiirin sonunda artık yalnızca karanlık kalmaz; karanlığın içinde kaybolan son ışığın da yokluğu kalır.

Bu nedenle şiirin sonu, “seni kaybettim” cümlesinin çok ötesine geçer. Şair aslında sevdiği kişiyi kaybetmekle birlikte, onunla birlikte anlam kazanan zamanı, geçmişi, umudu ve hatırlama biçimini de kaybetmiştir. İlk dizedeki “seni kaybettim”, son dizede “ışık kayboldu” hâline gelir.

Ve şiirin en büyük başarısı belki de budur: Başlangıçta yalnızca bir insanın kaybı gibi görünen şey, şiirin sonunda dünyanın içindeki küçük ışığın sönmesine dönüşür.

“Cep saatimi yitirdim, seni kaybettim” diye başlayan şiir, sonunda zamanın sustuğu ve karanlık bir mağaradaki “ürkek bir yosun ışığının” kaybolduğu yerde biter. Böylece Berfe, kaybı büyük sözlerle anlatmak yerine onu giderek küçülen görüntülerle derinleştirir: bir insan, bir gün, bir umut, zaman ve nihayet küçücük bir ışık. Sonunda kaybedilen şey yalnızca “sen” değildir; seninle birlikte dünyanın bir parçası da karanlığa gömülür.