“Gitme!” Diye Başlayan Bir Aşk Şiiri: Dîvân-ı Kebîr'de Ayrılık İhtimali, Gurbet ve Sevgiliyi Tutma Arzusu

Mevlânâ’nın Dîvân-ı Kebîr’inde 1001–1011 arasındaki şiirler, tek tek okunduğunda birbirinden bağımsız aşk şiirleri gibi görünür. Fakat yan yana getirildiklerinde belirgin bir iç hareket ortaya çıkar. 1001’de sevgilinin gitme ihtimaliyle başlayan bu hareket, 1002’de kendinden geçmeye, 1003’te dışarıda aranan güzelliklerden vazgeçip insanın kendi hakikatine dönmesine, 1004’te aşkın bütün makamların üzerine çıkarılmasına, 1005 ve 1006’da insanın varlığını dönüştüren sevgiliye, 1007 ve 1008’de sözün ve musikinin sınırlarına, 1009’da bütün varlığı kuşatan ilahî aşka, 1010’da ise insanın kendi içindeki hırsı kurban etmesine ulaşır. 1011’de bütün bu metafizik yolculuk yeniden sevgilinin karşısındaki insana, onun yüzüne, sesine ve kucaklanma ihtiyacına döner.

Bu bakımdan 1001 ile 1011 arasında yalnızca şiirlerin numaraları değil, bir anlam yolculuğu da vardır. Başlangıçta sevgilinin gitme ihtimali karşısında paniğe kapılan âşık, şiirler ilerledikçe aşkın insanı kendinden geçiren, dünyaya bakışını değiştiren, sözün sınırlarını aşan ve nihayet insanın kendi içindeki hırsı kurban etmesini gerektiren bir hâl olduğunu görür. Fakat bu yolculuğun sonunda aşk yeniden çok insani bir yerde belirir: “Nasılsın?” sorusuna “Yüzüme bak da nasıl olduğumu anla” diye cevap veren bir âşığın yüzünde.

1001: Ayrılık İhtimalinin Yarattığı Gurbet

1001 numaralı şiirin daha ilk sözü bir ayrılık ihtimalini ortaya koyar:

“Zaten dünyada garipsin; seni candan seven kimsen yok!”

Ardından gelen “İşittim ki, sefere çıkmayı düşünüyormuşsun; bu düşünceden vazgeç!” sözüyle şiirin dramatik çerçevesi kurulur. Sevgili henüz gitmemiştir. Ortada gerçekleşmiş bir ayrılık yoktur. Fakat âşık için sevgilinin gitmeyi düşünmesi bile yeterlidir. Ayrılık daha gerçekleşmeden yaşanmaya başlamıştır.

Şiirin “Bu düşünceden vazgeç!”, “Bunu yapma!”, “Bizden ayrılıp yabancılara gitme!”, “Bakma!”, “Etme!”, “Bozma!”, “Dönme!” biçimindeki çağrıları bu yüzden önemlidir. Bunlar gerçek anlamda buyurgan emirlerden çok, kaybetme korkusunun doğurduğu çaresiz çağrılardır. Âşık sevgilinin kararını değiştirecek bir güce sahip değildir; bu yüzden sözlere tutunur.

Sevgiliye “Zaten dünyada garipsin” denilmesi de şiirin gurbet duygusunu derinleştirir. Âşık, sevgilinin gideceği yerde onu candan seven kimsenin bulunmayacağını söylerken aslında kendi sevgisini de ortaya koymaktadır. “Seni candan seven kimsen yok” sözü, aynı zamanda “Seni benim kadar seven yok” anlamını taşır. Böylece sevgi ile sahiplenme, merhamet ile kaybetme korkusu aynı cümlede birleşir.

Şiirde ayrılık korkusu kısa sürede kıskançlığa dönüşür. Sevgilinin gitmesi kadar, başka birini sevmesi, başka biriyle dost olması ve başkalarına bakması da korkutucudur:

“Bizden ayrılıp yabancılara gitme! Gizlice başkalarına bakıyorsun; bakma!”

Burada “gitmek” yalnızca mekân değiştirmek değildir. Sevgilinin hayatındaki yerini kaybetme ihtimalidir. Sevgili başka bir yere giderse başka insanlarla karşılaşacak, başka bağlar kuracak ve âşığın kendisine ait olduğunu düşündüğü yakınlık alanından uzaklaşacaktır.

Ardından geçmiş devreye girer:

“Bana verdiğin söz, benimle ettiğin ahid nerede? Bu kulla ettiğin ahdi bozuyorsun; bozma!.. Verdiğin sözden dönüyorsun; dönme!..”

Âşık geçmişte verilmiş sözleri bugünkü ayrılık ihtimaline karşı kullanır. Sevgilinin gitme düşüncesini yalnızca bugünün kararı olarak görmez; geçmişte kurulmuş bağın devamı olarak değerlendirir. Böylece şiirde geçmiş ile gelecek karşı karşıya gelir: Geçmişte verilmiş söz, gelecekteki ayrılığı engellemek için öne sürülür.

Sevgilinin gücü ise giderek büyür:

“Cennet de, cehennem de senin elinde, senin emrinde; sana kul köle olmuşlar! Sen, cenneti bize cehennem ediyorsun; etme!..”

Burada sevgili artık yalnızca sevilen kişi değildir. Âşığın dünyasının anlamını belirleyen kişidir. Onun varlığı cennet, yokluğu cehennemdir. Bu nedenle sevgilinin gitmesi yalnızca fiziksel bir uzaklaşma değil, âşığın bütün dünyasının düzeninin bozulmasıdır.

Şiirin sonunda gelen:

“Zaten, aşkın başı yok! Hal böyleyken, neden başını kesmeye kalkışıyorsun; yapma bu işi, kesme!..”

sözü ise bütün bu yakarışları aşkın kendisine bağlar. Âşık aslında yalnızca “Beni bırakma” dememektedir. Daha derinde, “Madem bu aşk başladı, neden onu bitirmeye çalışıyorsun?” diye sormaktadır.

Böylece 1001’de “gitmek”, bir mekân meselesinden çıkar ve aşkın devam edip etmeyeceği meselesine dönüşür. Sevgilinin gitmesi, aşkın da kesilmesi anlamına gelecektir.

1002: Ayrılık Korkusundan Kendinden Geçmeye

1001’de sevgilinin gitmesini engellemeye çalışan âşık, 1002’de bu kez kendi benliğini bırakmaya çağrılır:

“Elini kadehe uzat; hepimizi o sevgi şarabıyla mest et! Kendinden geçmeyen kimse hoş olmaz, iyi adam sayılmaz!”

İlk bakışta bu, 1001’in tutunma arzusuyla çelişir. Bir şiirde âşık sevgiliyi bırakmak istemezken diğerinde kendinden geçmeye çağrılmaktadır. Fakat Mevlânâ’nın şiir dünyasında bu iki hâl birbirinden uzak değildir. Çünkü sevgiliye ulaşmanın yolu, insanın kendi benliğine aşırı biçimde tutunmayı bırakmasından geçer.

Buradaki şarap, tasavvufî şiirin yerleşik sembol dünyasında ilahî aşkın verdiği mestliktir. “Kendinden geçmeyen kişi hoş olmaz” sözü, aşk karşısında sürekli kendisini koruyan benliğin henüz dönüşüm geçirmediğini düşündürür.

Şiirin sonunda:

“Ey düşünce; yeter artık, yeter! Her nefeste ‘Acaba ona ne oldu?’ diye endişeye kapılma! Sevgili, sana her şeyi söyler!”

denmesi özellikle önemlidir. 1001’de âşık sevgilinin gitme ihtimali üzerine sürekli düşünmekteydi. 1002’de ise bu düşüncenin kendisi sorun hâline gelir. Âşık artık yalnızca sevgilinin gitmesinden değil, sevgili hakkında durmadan düşünmekten de kurtulmaya çağrılır.

Böylece ayrılık korkusunun karşısına teslimiyet çıkar.

1003: Başkasının Peşinden Koşmaktan Kendine Dönmeye

1003’te bakışın yönü değişir:

“Dünyanın arkasını görmüşsün; bir de yüzünü gör! Bir de kendine arka çevir de dünyanın yüzünü seyret!”

Burada mesele artık sevgilinin gitmesi değildir. İnsan kendi bakışının yanlışlığını fark etmeye başlar. Dışarıdaki güzelliklerin peşinde koşarken kendi hakikatini görememektedir.

Şiirin:

“Ey bulut altında gizlenen ay; kendini görmediğin halde ne zamana kadar başkalarının peşinde gölge gibi koşup duracaksın?”

sorusu, sevgili arayışını insanın kendisini arayışına dönüştürür. İnsan başkasının peşinde koşarken aslında kendisine yabancılaşabilir. Bu nedenle aşkın yolu yalnızca dışarıya doğru uzanan bir arayış değildir; insanı kendi içine döndüren bir harekettir.

1001’de sevgilinin peşinden gitmek isteyen âşık, 1003’te kendi bakışını sorgulamaya başlar.

1004: Aşkın Mevki ve Şeref Hâline Gelmesi

1004’te aşk artık insanın sahip olduğu bir duygu olmaktan çıkar ve insanın varoluş ölçüsüne dönüşür:

“İki dünyada da benim mevkiim ve şerefim aşktır!”

Bu cümle, dünyevî değerlerin karşısına aşkı koyar. Mevki, şeref, servet veya bilgiyle elde edilen üstünlüğün yerine aşk geçer.

Şiirde Yusuf imgesi de bu dönüşümü güçlendirir:

“Ansızın, güzellik Yusufu kuyuya düştü! Bu Yusufun yanağından coşup gelen bir sel, benim harmanımı aldı götürdü; sabrımın samanı yandı gitti!”

Âşığın harmanının yanması bir kayıp gibi görünür. Fakat hemen ardından:

“Harmanımın yanıp kül olmasından benim korkum yok!”

denir.

Çünkü aşk insanın eski düzenini yıkarken onun yerine başka bir değer sistemi kurmaktadır. Buradaki yanma yalnızca yıkım değildir; eski benliğin çözülmesidir.

“Aklım yok ama ben akıl istemiyorum” sözü de aynı dönüşümü sürdürür. Aşk karşısında aklın tek ölçü olmasına itiraz edilir. İnsan artık yalnızca kendi bilgisine dayanmak istememektedir.

1005–1006: Sevgilinin İnsanı Dönüştüren Gücü

1005’te görünen beden ile görünmeyen can arasındaki ilişki öne çıkar:

“Sen, benim gözümsün; sen, benim kulağımsın!”

Sevgili artık yalnızca âşığın baktığı kişi değildir; âşığın görmesini ve duymasını sağlayan bir güce dönüşmüştür.

“Gizli hazine” ve “yıkık ev” imgesi de burada önem kazanır. Hazine yıkık yerde bulunur. İnsan kendi benliğinin sağlamlığından vazgeçtiğinde, içinde saklı olan cevher ortaya çıkabilir. Bu nedenle:

“Aklını başına al da sende bulunan inciyi ucuza satma!”

sözü, insanın kendi içindeki değeri fark etmesine yönelir.

1006’da sevgilinin dönüştürücü gücü daha da büyür:

“Sen bazen yol göstericisin, bazen yol kesicisin!”

Sevgili hem yol gösterir hem eski yolları kapatır. İnsan onun sayesinde ilerlerken aynı zamanda eski hâline dönemeyeceği bir dönüşümden geçer.

“Sen kıyısı olmayan bir denizsin; iki âlem de senin denizinden bir damladır!”

Sevgilinin büyüklüğü artık bireysel aşkın sınırlarını aşmıştır. İki dünya bile onun yanında bir damladır.

Şiirin sonunda Şemseddin’in adı anılır ve uzun bir “karakış”ın ardından “can baharı” gelir:

“Yüzlerce karakış ötesinden sen bize bir can baharı ihsan ettin!”

Aşk burada insanın hayatına bahar getiren dönüştürücü bir güç hâline gelir.

1007–1008: Sözün Yetmediği Yerde Feryat ve Musiki

1007’de aşk deneyiminin sözle bütünüyle anlatılamayacağı ortaya çıkar:

“Kulakların duyduğu ancak benim dudaklarımdan dökülen sözlerimden ibarettir! Fakat candan attığım feryatları kimsecikler duymuyor!”

Bu, şiirin kendi sınırlarının farkına vardığı bir noktadır. İnsan kelimeleri işitebilir ama kelimelerin arkasındaki yaşantıyı bütünüyle işitemez.

Şairin yüzünün “safran gibi sararması” da bu yüzden önemlidir. İçeride yaşanan hâl dışarıdaki bedende görünür hâle gelir. Sözün anlatamadığını yüz anlatır.

1008’de ise sözün yerini musiki almaya başlar:

“Canın ve gönlün çaldıkları çengi, aşkla nağmelendir…”

Çeng ve ney, insanın dile getiremediği şeyi seslendiren araçlara dönüşür. Aşk, canı ve gönlü musikîye çevirir.

Şiirdeki “acı deniz” ve “inci” karşıtlığı da bu yolu özetler:

“Deniz acı bir sudur ama içinde inciler vardır! Sen acı sudan vazgeç de inci elde etmek için derinlere dal!”

Aşk kolay bir mutluluk değildir. Derinlikteki inciye ulaşmak isteyen kişinin acının içinden geçmesi gerekir.

1009: Aşkın Bütün Varlığı Kuşatması

1009’da aşk artık bireysel bir deneyim olmaktan çıkar ve bütün varlığı kuşatır:

“Toprağın her zerresi ruh oldu, tertemiz can kesildi! Artık ona ‘toprak dünyası’ deme; ona ‘her şeyi altın hâline getiren iksirin, ilahî aşkın mayası’ de!”

1001’de kendisini “garip” hisseden insan ile 1009’daki bu dünya arasında büyük bir mesafe vardır. Başlangıçta dünya gurbet yeridir; burada ise toprağın her zerresi ruh kazanmıştır.

Aşk artık dışarıdan gelen bir duygu değildir. Varlığın içine işlemiştir.

Şiirin:

“Kimse dediğimiz de ancak sensin!”

sözüyle sevgili ile âşık arasındaki ayrım daha da silinir. Aşk:

“Bir âlemdir ama âlemin de canıdır!”

Bu noktada aşk, dünyadaki varlıklardan biri değil, dünyanın anlamını mümkün kılan temel güç olarak düşünülür.

1010: Aşkın Önündeki Son Engel — “Semiz Hırs Öküzü”

1009’da aşk bütün varlığı kuşatacak kadar genişledikten sonra 1010’da çok somut bir sembol ortaya çıkar:

“Semiz hırs öküzünü kurban et de artık bayram ayını kutlulukla kucakla…”

Bu şiir dizinin önemli dönemeçlerinden biridir. Çünkü burada aşkın önündeki engel gösterilir: hırs.

“Semiz hırs öküzü” güçlü bir imgedir. İnsan onu besledikçe büyütmüştür. Sahip olma arzusu, tamah, dünyaya bağlanma ve “benim” deme duygusu büyüdükçe içimizdeki öküz semirmiştir.

Bu nedenle kurban edilmesi gereken yalnızca dışarıdaki bir hayvan değildir. İnsan, kendi içinde büyüttüğü hırsı kurban etmeye çağrılır.

1009’da “her şey sensin” noktasına ulaşan âşık, 1010’da kendi içindeki “benim” diyen tarafla yüzleşir. İlâhî aşkı bütün varlığın temeli olarak görebilmek için insanın sahip olma hırsından vazgeçmesi gerekir.

“Şu avı bırak da doğan gibi uç” sözü de aynı dönüşümü sürdürür. İnsan küçük avların peşinde koşarken büyük hakikati kaçırmaktadır. Artık yönünü değiştirmeli ve kendisini daha yüksek bir çağrıya bırakmalıdır.

Böylece 1010, 1009’daki metafizik aşk düşüncesini ahlâkî bir eyleme dönüştürür:

Aşkı istiyorsan hırsını kurban et.

1011: Bütün Yolculuğun İnsan Yüzüne Dönüşü

Ve ardından 1011 gelir.

Bütün bu metafizik genişlemenin ardından şiir birdenbire son derece insani bir sahneye döner:

“Bana, acıdın da; ‘Nasılsın?’ diye sordun; sen yüzüme bak da, nasıl olduğumu anla!”

Sevgili karşısındadır. Soru sorar. Âşık ise cevap vermek yerine yüzüne bakmasını ister.

Burada 1007’deki söz problemi yeniden karşımıza çıkar. İnsan dudaklardan çıkan kelimeleri işitebilir ama canın feryadını bütünüyle duyamayabilir. Bu yüzden âşık:

“Beni dinlemekten önce beni gör.”

demektedir.

Şiirin devamındaki:

“Gülerek; ‘Günlerin hoş geçsin!’ dedin; sen olmadıkça hiç kimsenin günü hoş geçmez!”

sözü de sevgilinin varlığının zamanı belirlediğini gösterir. Sevgili varsa gün hoştur; sevgili yoksa günün güzelliği eksiktir.

Daha sonra sevgilinin:

“‘Usandım, bıktım! Artık sen ne zamana kadar hep aşktan bahsedeceksin?’”

demesiyle şiirin bütün gerilimi değişir. Artık mesele sevgilinin gitmesi değildir. Sevgili aşk konuşmalarından yorulmuştur.

Âşık ise:

“Sen git de, âşık olmayana; ‘Hikâyeyi kısa kes!’ de!”

diye karşılık verir.

Burada “hikâye” kelimesi belirleyicidir. Hikâye kısaltılabilir; fakat aşk, âşığın gözünde anlatılan bir hikâye değildir. İçinde yaşanan bir hâldir. Bu nedenle “kısa kes” demek, onun yaşadığı şeyi susturmasını istemektir.

Şiirin:

“Ateşler içindeyim, terler döküyorum; böyle olduğum halde bir mahrem bulamıyorum!”

sözü ise aşkın bedensel ve duygusal yorgunluğunu bir araya getirir. Âşık yalnızca acı çekmemekte, bu acıyı paylaşabileceği birini de bulamamaktadır.

Ve sonunda:

“‘Hürmetle hizmet kemerini kuşan!’ dedin; öyle ise iki rahmet elini aç da beni kucakla!”

der.

Bu son cümle, şiirin bütün hareketini tamamlar. Âşık artık yalnızca konuşmak istememektedir. Görülmek, anlaşılmak ve kucaklanmak istemektedir.

Böylece 1001’deki “gitme” çağrısı, 1011’de “beni kucakla” çağrısına dönüşür.

1001’den 1011’e: Ayrılık Korkusundan Yakınlığı Kaybetme Korkusuna

1001 ile 1011 arasındaki şiirleri art arda okuduğumuzda, yalnızca birbirinden bağımsız aşk şiirleri görmeyiz. Şiirler arasında görünmeyen bir hareket, bir uzaklaşıp yeniden yaklaşma duygusu oluşur. Hatta bu hareketi neredeyse sinematografik bir sahne dizisi gibi düşünmek mümkündür.

İlk karede sevgili henüz gitmemiştir. Fakat gitmeyi düşünmektedir. Âşık onun karşısındadır ve bütün gücüyle onu durdurmaya çalışmaktadır:

“İşittim ki, sefere çıkmayı düşünüyormuşsun; bu düşünceden vazgeç!”

Kamera burada çok yakındır. Sevgilinin yüzündeyiz, âşığın sesini duyuyoruz. Henüz yolculuk başlamamıştır; fakat âşığın zihninde ayrılık çoktan başlamıştır. Birkaç mısra sonra korku büyür:

“Bizden ayrılıp yabancılara gitme!”

Sonra daha da yakınlaşır:

“Gizlice başkalarına bakıyorsun; bakma!”

Artık mesele yalnızca gitmek değildir. Sevgilinin nereye gideceği, kime bakacağı, kimi seveceği, kiminle dost olacağı düşünülmektedir. Bir ayrılık ihtimali, zihinde bütün bir geleceği üretmiştir.

Ardından kamera biraz daha yaklaşır ve geçmişe döner:

“Bana verdiğin söz, benimle ettiğin ahid nerede?”

Âşık, sevgiliyi yalnızca duygularıyla değil, geçmişte verilmiş sözlerle de yanında tutmaya çalışmaktadır. Sonra sevgilinin gücünü neredeyse kozmik bir ölçüye çıkarır:

“Cennet de, cehennem de senin elinde, senin emrinde…”

Ve nihayet bütün bu korkunun özü son sözde görünür:

“Zaten, aşkın başı yok! Hal böyleyken, neden başını kesmeye kalkışıyorsun?”

Böylece 1001’deki “gitme” yalnızca sevgilinin bir yere gitmesini durdurma isteği değildir. Âşık ilişkinin sona ermesini, verilen sözün bozulmasını, sevgilinin başka birine yönelmesini ve kendi dünyasının anlamını kaybetmesini aynı anda durdurmaya çalışmaktadır.

Sonra kamera sevgilinin yanından uzaklaşır.

1002’de insan kendinden geçmeye çağrılır. 1003’te dışarıdaki güzelliklerin peşinden koşan bakış kendi üzerine çevrilir. 1004’te aşk, iki dünyadaki bütün mevki ve şerefin üzerine çıkar. 1005 ve 1006’da sevgili insanın gözünü, kulağını, yolunu ve varlığını dönüştüren bir güce dönüşür. 1007’de sözün yetmediği anlaşılır; 1008’de sözün yerini musiki alır. 1009’da artık sevgili ile dünya arasındaki sınırlar silinir; aşk âlemin kendisinin canı hâline gelir.

Bu noktada 1010 gelir.

Kamera bu kez gökyüzünden insanın içine doğru iner.

“Semiz hırs öküzünü kurban et…”

Bütün bu büyük aşk yolculuğunun sonunda insanın karşısına kendi içindeki hırs çıkar. Dışarıdaki sevgiliyi bulmak kadar, içerideki “benim” duygusundan vazgeçmek de gerekmektedir. Böylece 1001’de sevgiliyi kaybetmekten korkan insan, 1010’da artık kendi içinde kurban edilmesi gereken şeyi görür.

Ve sonra 1011 gelir.

Kamera birden yeniden iki insanın bulunduğu küçük bir mekâna döner.

Bütün o kozmik genişlikten, bütün o metafizik yükselişten sonra sevgili karşısındadır ve yalnızca şunu sorar:

“Nasılsın?”

Bu dönüş, şiir dizisinin belki de en şaşırtıcı tarafıdır. Çünkü 1009’da bütün âlemi kuşatan aşkı görmüş, 1010’da hırsı kurban etmeye gelmişizdir; fakat 1011’de aşk yeniden bir insanın yüzünde belirir.

Âşık bu kez sevgilinin gitmesini engellemeye çalışmaz. Onun karşısında durur ve:

“Yüzüme bak da, nasıl olduğumu anla!”

der.

İşte 1001 ile 1011 arasındaki en büyük mesafe burada ortaya çıkar.

1001’de âşık sevgilinin gitme kararına müdahale etmek ister.

1011’de ise sevgilinin bakışına.

1001’de “Gitme!” der.

1011’de “Yüzüme bak!” der.

İlkinde sevgilinin hareketini durdurmaya çalışır; ikincisinde sevgilinin kendisine yeniden yönelmesini ister.

Bu küçük görünen fark, aslında aşk ilişkisinin krizindeki büyük değişimi gösterir. Çünkü 1001’de tehdit dışarıdadır; 1011’de tehdit ilişkinin içindedir. 1001’de sevgili başka bir yere gidebilir. 1011’de ise başka bir yere gitmesine gerek yoktur; zaten âşıkla arasındaki duygusal mesafe büyümüştür.

Bu yüzden 1001’deki temel korku ayrılık korkusudur. Sevgili giderse kaybedilecektir.

1011’deki korku ise daha ağır ve daha sessizdir: Yakınlığı kaybetme korkusu. Sevgili henüz oradadır; fakat artık eskisi kadar yakın değildir.

Bu ikisi arasındaki fark çok önemlidir. Çünkü fiziksel ayrılığın işareti açıktır: İnsan gider. Kapı kapanır, yol başlar, mesafe büyür. Fakat duygusal uzaklık böyle değildir. İnsan karşınızda oturabilir, sizinle konuşabilir, hatta “Nasılsın?” diye sorabilir; yine de ona ulaşamadığınızı hissedebilirsiniz.

1011’in acısı tam olarak budur.

Sevgili gitmemiştir.

Ama âşık ona ulaşamamaktadır.

Bu yüzden 1011’deki “Nasılsın?” sorusu, 1001’deki “Gitme!” çağrısından çok daha farklı bir noktaya işaret eder. 1001’de âşık sevgilinin yokluğundan korkarken 1011’de onun varlığının artık yetmediğini hissetmektedir.

Sevgili vardır ama yakınlık eksiktir.

Konuşma vardır ama anlaşılma eksiktir.

Bakış vardır ama görülme eksiktir.

Ve âşık bu yüzden:

“Yüzüme bak da, nasıl olduğumu anla!”

der.

Burada “bakmak” ile “görmek” arasındaki fark önemlidir. Sevgili zaten âşığın yüzüne bakabilecek kadar yakındır. Fakat âşık ondan yalnızca bakmasını değil, görmesini istemektedir. Yani yüzündeki hâli okumasını, kelimelerin söyleyemediğini anlamasını istemektedir.

Bu nedenle 1011’in “yüzüme bak” sözü, 1001’in “gitme” sözünden daha içe dönük bir çağrıdır.

1001’de âşık sevgilinin bedenini yanında tutmaya çalışır.

1011’de ise sevgilinin dikkatini, anlayışını ve merhametini yeniden kendisine çevirmeye çalışır.

Bu noktada “Günlerin hoş geçsin!” sözü de başka bir anlam kazanır:

“Sen olmadıkça hiç kimsenin günü hoş geçmez!”

Sevgili artık âşığın hayatında yalnızca fiziksel olarak bulunup bulunmamasıyla değil, zamanın anlamını belirleyip belirlememesiyle önemlidir. Sevgilinin varlığı yalnızca mekânı değil, zamanı da değiştirir. Birlikte geçirilen gün ile sevgilinin yanında bulunmadığı gün aynı değildir.

Ardından sevgilinin:

“Usandım, bıktım!”

demesi, 1001 ile 1011 arasındaki bütün mesafeyi bir anda görünür hâle getirir.

1001’de âşık “Gitme!” diye bağırıyordu.

1011’de sevgili artık “Usandım, bıktım!” demektedir.

İşte burada yorgunluk, iki şiirin arasındaki gizli köprü hâline gelir.

1001’de âşığın yorgunluğu henüz gerçekleşmemiş bir ayrılığın ihtimallerini taşımaktan doğar. Sevgili gidecek mi, başka birini sevecek mi, sözünden dönecek mi, onu terk edecek mi? Henüz hiçbir şey kesin değildir. Fakat belirsizlik bütün ihtimalleri insanın üzerine yükler.

1011’de ise belirsizlik yerini başka bir yorgunluğa bırakır. Sevgili artık bunu açıkça söylemektedir:

“Usandım, bıktım!”

Burada yorgunluk, ayrılık ihtimalinden değil, ilişkinin aynı duygusal dili sürdürememesinden doğmaktadır. Âşık hâlâ aşkı konuşmak isterken sevgili artık bu konuşmanın kendisinden yorulmuştur.

Dolayısıyla 1001’deki soru:

“Gidecek mi?”

iken 1011’deki soru:

“Yanımda olduğu hâlde bana hâlâ ulaşabiliyor mu?”

hâline gelir.

Bu, çok daha sessiz bir ayrılık biçimidir.

1001’de kapıdan çıkmak üzere olan bir sevgili vardır.

1011’de ise kapıdan çıkmamış ama âşığın içinden uzaklaşmaya başlamış bir sevgili.

İşte iki şiirin arasındaki sinematografik uzaklık tam burada belirginleşir. İlk sahnede kamera sevgilinin peşinden dışarı çıkmak üzere olan âşığın yanında durur. Sonraki şiirlerde görüntü genişler; aşk insanın içinden geçer, dünyayı kuşatır, sözleri ve musikiyi aşar, hırsın içine kadar iner. 1011’de kamera yeniden daralır ve iki insanın yüzüne yaklaşır.

Başlangıçta:

“Gitme!”

Sonunda:

“Yüzüme bak.”

Ve nihayet:

“Beni kucakla.”

Bu üç cümle, aslında bütün şiir dizisinin duygusal eksenini taşır.

İlkinde bedensel uzaklaşma engellenmek istenir.

İkincisinde duygusal uzaklaşma fark edilir.

Sonuncusunda ise o uzaklığın yerine temas istenir.

Bu nedenle 1001 ile 1011 arasındaki hareketi yalnızca ayrılık ve kavuşma üzerinden okumak yetersiz kalır. Burada çok daha incelikli bir şey vardır: İnsan sevdiğini önce kaybetmekten korkar; sonra onun yanında olduğu hâlde ona ulaşamadığını fark eder.

1001’de âşık sevgilinin gitmesini engelleyerek yakınlığı koruyabileceğini düşünür.

1011’de bunun yeterli olmadığı ortaya çıkar.

Çünkü insanın yanında olmak, insanın yanında kalmak değildir.

Bedenin kalması, kalbin kaldığı anlamına gelmez.

İşte 1011’in “beni kucakla” sözü, 1001’in “gitme” sözünü tamamlar. Çünkü 1001’de âşık sevgilinin gitmesini engellemek istemektedir; 1011’de ise yalnızca gitmemesinin yetmediğini anlamıştır. Sevgilinin yeniden yaklaşmasına ihtiyacı vardır.

Bu yüzden iki şiirin arasındaki en derin mesafe, kilometrelerle ölçülen bir mesafe değildir.

1001’de sevgili kapıdadır.
1011’de sevgili karşısındadır.
Ama iki şiirin sonunda âşık, sevgilinin yalnızca karşısında değil, yeniden içinde olmasını ister.

Sonuç: “Gitme”nin Yetmediği Yerde “Beni Kucakla”

1001 ile başlayan bu şiir dizisinin sonunda geriye yalnızca bir aşk hikâyesi kalmaz. Daha derin bir insanlık hâli ortaya çıkar.

İlk şiirde insan sevdiğini kaybetmekten korkar. Bu yüzden onu tutmaya çalışır. Sözünü hatırlatır, ahdini hatırlatır, başkasına bakmamasını ister, gitmemesi için yalvarır. Sevgilinin uzaklaşması ihtimali, daha gerçekleşmeden âşığın dünyasını dağıtır.

Son şiirde ise başka bir gerçekle karşılaşırız: Sevdiğinin gitmemesi, yakınlığın devam ettiği anlamına gelmez.

İnsan bazen birini kapıdan çıkarken kaybetmez.

Aynı odada otururken kaybetmeye başlar.

1001’in korkusu budur: “Gidersen seni kaybederim.”

1011’in acısı ise daha derindir:

“Gitmedin ama sana ulaşamıyorum.”

Bu nedenle 1001’deki “Gitme!” ile 1011’deki “Beni kucakla!” aynı cümlenin iki farklı zamanıdır. İlkinde âşık ayrılığı durdurmaya çalışır. İkincisinde ayrılığın çoktan ilişkinin içine sızmış olabileceğini hisseder ve sevgiliyi yeniden kendisine çağırır.

Aradaki şiirler ise bu iki sahne arasındaki uzun iç yolculuktur. Ayrılık korkusundan kendinden geçmeye, dışarıdan içeriye dönmeye, aşkı insanın en yüksek değeri hâline getirmeye, sözün yetersizliğini fark etmeye, ilahî aşkı bütün varlığın canı olarak görmeye ve nihayet insanın kendi hırsını kurban etmeye kadar uzanan bu yolculuk, sonunda yeniden bir insan yüzünde toplanır.

Belki de bu yüzden 1011’in “Yüzüme bak” sözü, 1001’in “Gitme” sözünden sonra çok daha ağır duyulur.

Çünkü “Gitme” hâlâ geleceğe yöneliktir.

“Beni kucakla” ise şimdiye.

Birinde kaybedilmekten korkulan bir sevgili vardır.

Diğerinde kaybedilmek üzere olduğu hissedilen bir yakınlık.

Ve insanın asıl yorgunluğu tam burada başlar: Sevdiğinin gideceğinden korkmak kadar, yanında olduğu hâlde artık eskisi kadar yanında olmadığını hissetmek de insanı tüketir.

Bu yüzden 1001’deki çağrı yüksek seslidir:

“Gitme!”

1011’deki çağrı ise daha kırılgandır:

“Yüzüme bak.”

Ve bütün sözler tükendiğinde geriye yalnızca şu kalır:

“Beni kucakla.”

Belki Dîvân-ı Kebîr’in 1001’den 1011’e uzanan bu yolculuğunun en çarpıcı yanı da budur: Başlangıçta insan sevgilisini kaybetmemek için onun yolunu kesmeye çalışır; sonunda ise sevgilinin yanında olmasının bile yetmediğini öğrenir. Çünkü yakınlık, yalnızca aynı yerde bulunmak değildir. Yakınlık, birbirinin hâlini görebilmek, anlayabilmek ve birbirine yeniden dokunabilmektir.

1001’de âşık sevgiliyi kapıda tutmaya çalışır.

1011’de ise onu yeniden kendi yanına çağırır.

İlkinde korku vardır.

İkincisinde yorgunluk.

İkisinin altında ise aynı ihtiyaç:

Uzaklaşma.
Beni gör.
Beni anla.
Benim yanımda kal.

Ve belki bütün bu uzun şiir yolculuğunun sonunda Mevlânâ’nın söylediği en insani söz budur:

Bazen sevdiğimiz insanın gitmesini değil, bizden uzaklaşmasını durdurmak isteriz. Çünkü bazı ayrılıklar kapının kapanmasıyla değil, insanın yanı başındaki kişiye artık ulaşamadığını fark etmesiyle başlar.