“Gitme”den “Vesselam”a

İnsan bazen sevdiği birinin gitmesini engellemek için elinden gelen her şeyi yapabileceğini sanıyor. Daha güzel konuşursa, daha doğru anlatırsa, geçmişte yaşanan güzel şeyleri hatırlatırsa, verdiği sözleri karşısına koyarsa, sevgisini biraz daha açık gösterirse, karşısındaki kararından vazgeçebilir sanıyor. Sanki doğru kelime bulunursa insanın yönü değişecek, bir cümle kurulursa kapı kapanmayacak.

Oysa insanın en büyük çaresizliklerinden biri burada başlıyor: Bir insanın kalmasını sağlayacak cümle her zaman yoktur.

Bunu düşününce Mevlânâ’nın “Gitme!” diye başlayan şiirine başka bir gözle bakıyorum. Sözün imkânlarını neredeyse sonuna kadar kullanan bir âşık var orada. Sevgilisine gitmemesini söylüyor; başka birini sevmemesini, yabancılara bakmamasını, verdiği sözden dönmemesini istiyor. Geçmişteki ahdi hatırlatıyor. Ayrılığın kendisine vereceği acıyı anlatıyor. Sevgilinin gidişinin yalnızca bir yer değiştirmek olmayacağını, kendi dünyasını da yıkacağını söylüyor.

“Gitme” diyor.

“Bozma.”

“Dönme.”

“Bakma.”

“Etme.”

Sanki aşkın bütün kelimeleri bir insanın yolunu kesmek için arka arkaya diziliyor.

Mevlânâ gibi sözün imkânlarını böylesine genişleten bir şair bile, sevdiği insanın iradesinin önüne geçemiyor. Sözü olağanüstü güçlü; fakat karşısındaki insanın kararını değiştirecek kadar güçlü değil. Şiir, sevgiliyi bağlamıyor. Yalnızca âşığın çaresizliğini bütün çıplaklığıyla görünür kılıyor.

Bunu düşündüğümde, yıllarca bir başkasının “gitmek” ihtimaliyle yaşayan insanın hâli de başka türlü görünüyor. Böyle bir durumda insan yalnızca sevgilisini kaybetmekten korkmuyor; onu kalmaya ikna edecek yeni kelimeler arıyor. Dün söylediği yetmemişse bugün başka türlü söylüyor. Bir kez daha anlatıyor, bir kez daha geçmişe dönüyor, bir kez daha aynı sorunun etrafında dolaşıyor.

Bir süre sonra mesele artık yalnızca gidecek olan kişi olmaktan çıkıyor. Kalması için söylenecek yeni bir söz bulma zorunluluğu kadar, hayatın merkezine yerleşen bu meselenin kendisi de insanı yoruyor. Her gün aynı ihtimali tartmak, aynı korkuya dönmek, aynı soruyu yeniden sormak insanı bir süre sonra karşısındakinden önce kendisinden usandırıyor.

Belki “Gitmek, Kalmak ve Belirsizlik İçinde Yaşamak: Ayrılık İhtimalinin Yorgunluğu” dosyasının asıl ağırlığı da burada. İnsan bazen gerçekleşmiş bir ayrılıktan değil, gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini bilmediği bir ayrılığın içinde yaşamaktan yoruluyor. “Gidebilir” ihtimali sürekli orada durduğunda insan ne tamamen kalabiliyor ne de gerçekten ayrılabiliyor.

Mevlânâ’nın şiiri bu yüzden yüzyıllar sonra da dokunuyor. Âşıkların çaresizliği değişmiyor: Kendi sevgimizi anlatabiliriz; fakat karşımızdaki insanın yerine karar veremeyiz.

Bunu kabul etmek kolay değil. İnsan ister istemez kendisine dönüp “Şunu söyleseydim?”, “Bunu daha iyi anlatsaydım?” diye soruyor. Fakat bazen birinin gitmesi, geride kalanın bulamadığı doğru cümlenin sonucu değildir. İnsan zaten gitmek istiyordur ve bütün kelimelerimizi onun kararının karşısına koysak bile o karar bizim kelimelerimizden daha ağır gelmektedir.

Belki insanın kendisine verebileceği ilk teselli de burada başlıyor: Birini tutamamış olmak, yeterince sevmediğin anlamına gelmez.

Sevgi “Benim için kal” diyebilir; fakat “Kalmak zorundasın” diyemez.

Kur’an’ın Bakara sûresi 231. âyette koyduğu ölçü bu noktada çok açık: “Ya iyilikle tutun ya da iyilikle serbest bırakın.” Diyanet’in tefsirinde de bu hükmün, eşini zarar vermek, intikam almak veya başkasına bırakmamak amacıyla nikâh altında tutmayı yasakladığı ve böyle bir tutumun kişiye de zulüm olduğu belirtilir.

Burada sevgi ile sahip olma arasındaki sınır belirginleşiyor. Birini kalmaya çağırmak başka, onu kalmaya mecbur etmek başka. İnsan sevdiğine “gitme” diyebilir; Mevlânâ’nın yaptığı gibi bütün sözlerini onun kalması için seferber edebilir. Fakat karşısındakinin iradesini yok sayarak, ona zarar vererek veya yalnızca başkasına gitmesin diye onu elde tutmak artık sevginin dili değildir.

Bu düşüncenin bugünkü karşılığı da aslında çok yalın bir cümlede bulunabiliyor: “Eğer karşınızdaki kişi gitmek istiyor gibi görünüyorsa, gitmesine yardım edin. Nazikçe sorun: Hâlâ birlikte misiniz, değil misiniz? Kavga etmeden, sakin şekilde. Bu duygusal ve psikolojik olgunluktur.”

Yüzyıllar ve dil değişiyor; fakat mesele aynı yerde duruyor. Bir insanın gitmek isteyip istemediğini anlamaya çalışmak, onu zorla tutmaya çalışmaktan başka bir şey. Bazen yapılabilecek en olgun şey, bütün cevapları kendimiz vermek yerine karşı tarafa sakinlikle sormaktır: “Hâlâ birlikte miyiz?”

Belki de sevginin son sınavı, sevdiğini yanında tutmak değil, gitmek istiyorsa ona zulmetmeden bırakabilmektir.

Fakat tam burada bakışın yönünü değiştirmek gerekiyor. Yalnızca karşıdakinin ne yaptığına bakarak bir ömür geçirmek de insanı tüketiyor. Mevlânâ’nın şu sözlerini okuyunca bu kez soru kendime dönüyor:

“Şimdiye kadar böyle hareket ettin durdun, artık böyle harekette bulunma, suyu kararttın, daha ziyade karartma! Bulandırma da su durulsun, o suyun içinde ay ve yıldızları tavaf eder gör!”

Ardından insanı ırmak suyuna benzetiyor: Su bulandığında dibini göremiyorsun; oysa dibinde inciler, mercanlar var. İnsanların canı da havaya benziyor; tozla karıştığında gökyüzünü örten bir perdeye dönüşüyor.

Ve aklımdan şu cümle geçiyor:

Belki de suyu bulandıran benim.

Belki yıllarca karşımdakinin ne yapacağını anlamaya, gitmek isteyip istemediğini çözmeye, kalması için yeni sözler bulmaya çalışırken kendi içimdeki suyu da durmadan karıştırdım. Her yeni ihtimal, her eski cümle, her “acaba” suya atılan yeni bir taş gibi oldu. Sonra dibinde ne olduğunu göremez hâle geldim.

Bu, olup bitenin sorumluluğunun bende olduğu anlamına gelmiyor. Bir başkasının kararını ben vermedim; onun gitme isteğini de ben yaratmadım. Fakat onun kararını değiştiremeyeceğim yerde, kendi içimde aynı mücadeleyi yıllarca sürdürmüş olabilirim.

Belki asıl yorgunluk biraz da buradan geliyor: Birinin gitmesini engellemeye çalışırken kendi hayatımı da bu ihtimalin etrafında döndürmekten.

Belki artık suyun durulmasına izin vermek gerekiyor. Her şeyi çözmeye, her söze yeni bir söz yetiştirmeye, her ihtimali sonuna kadar düşünmeye çalışmadan biraz durmak.

Çünkü su durulmadan dibindeki inciyi de göremezsin, gökyüzündeki ayı da.

Belki yıllardır aradığım cevap, bir insanın kalıp kalmayacağını bilmekten önce, kendi içimdeki suyu yeniden berraklaştırmak.

Ve burada Mevlânâ’nın başka bir cümlesi geliyor:

“Söz uzar, kesmek gerektir vesselam.”

Mevlânâ burada gerçekten sözü kesmez yalnızca. Yorumu da keser.

Çünkü bundan sonrası artık açıklama meselesi değildir; işitme meselesidir.

Bütün bu “gitme”lerden, bütün bu anlatma ve anlamlandırma çabasından sonra sözün yettiği yer biter.

Orada Ney başlar.

Çünkü bazı ayrılıkların ne olduğunu anlatamazsın. Ancak sesini duyarsın. Bir kamışın içinden geçen nefes, senden önce söylenmiş bütün cümlelerin yerine geçer. İnsan o sesi dinlerken artık “neden?” diye sormaz; neyin eksildiğini işitir.

Belki sözü kesmenin asıl anlamı da budur:

Sözün ulaşamadığı yere kulak vermek.

Bunca zamandır kelimelerin arasında dolaşan, okuduğu şiirleri, cümleleri ve düşünceleri durmadan not eden biri olarak bunun benim için ayrıca bir anlamı var. Bu yolculuğun Mevlânâ ile başlamış olması ve yine onun bir cümlesiyle sona ermesi, bana tuhaf bir tamamlanmışlık hissi veriyor.

Okuduklarımı not etmeye Mevlânâ ile başladım; şimdi, yine Mevlânâ’nın “Söz uzar, kesmek gerektir vesselam” sözüyle not etmeye bir son veriyorum.

Bu bir vazgeçiş değil. Belki yalnızca sözü nereye kadar götürebileceğimi öğrenmek.

Çünkü insan bazen birini kaybettiği için değil, onu tutmak için söyleyebileceği her şeyi söyledikten sonra artık söyleyecek sözü kalmadığını anladığı için susar.

İşte o sessizlikte Ney’in sesi duyulur.

Ve ayrılık, ilk kez bir açıklama olmaktan çıkarak bir sese dönüşür.

Belki teselli de tam oradadır.

Onu tutamamış olmak, yeterince sevmediğin anlamına gelmez. Bazen insan, sevdiği kişiyi tutabilecek kadar güçlü kelimelere değil; o kişi gitse bile kendi hayatında kalabilecek kadar güçlü bir iç sese ihtiyaç duyar.

Çünkü bazı insanlar gider. Bazıları kalır. Bazıları yıllarca gitmekten söz eder ama gitmez. Bazıları kalır ama çoktan uzaklaşmıştır.

Ve insan, bütün kelimelerini kullandıktan sonra yalnızca bir şey söyleyebilir:

“Gitme.”

Sonra susar.

Çünkü sözün bittiği yerde, karşısındaki insanın iradesi başlar.

Ve belki insanın kendisine dönüşü de tam orada başlar.

Söz uzar. Kesmek gerekir. Vesselam.