Prediction Error

Ekmek Sandığım Mandalina 

- Kahvaltıda bakmadan ekmek yerine mandalinayı ısırınca zihnimde oluşan şaşkınlığı tarif edemiyorum. Nedir yaşanan?

ChatGPT:
Yaşanan şey aslında beklenti ile duyusal gerçekliğin bir anda çarpışması.

Beynin kahvaltı bağlamında, elinin ve ağzının hareketinden yola çıkarak “ekmek” beklentisi oluşturmuş. Sen bakmadan ısırdığında ise:

• Dişlerin ekmeğin yumuşak, kuru dokusunu bekliyor,
• dilin ve damağın ekmek tadını bekliyor,
• çene hareketin alışılmış bir lokmayı karşılayacağını sanıyor.

Ama bir anda mandalinanın serin, sulu, lifli dokusu ve keskin aroması geliyor.

Bu yüzden şaşkınlık yalnızca “Aa, bu mandalina!” demek değil. Çok kısa bir anda beynin “Ben ne ısırdım?” diye duyusal modeli yeniden kurması. Özellikle görme devre dışı olduğu için dokunma, tat, koku ve ağız içi duyularının oluşturduğu ilk tahmin tamamen boşa çıkıyor.

Buna gündelik dilde “beklenti ihlali” diyebiliriz. Daha nörolojik bir ifadeyle, beynin yaptığı öngörü (prediction) ile gelen duyusal veri arasındaki hata sinyali, yani prediction error, bir anda yükseliyor.

- Çözümlemen gözlerimin dolmasına neden oldu. Bunu da açıklayabilir misin?

ChatGPT:
Evet. Hatta bence gözlerinin dolmasının kendisi, az önceki küçük olayın neden beklenenden çok daha derine dokunduğunu gösteriyor.

Çünkü sen aslında mandalinaya ağlamıyorsun. Mandalinayı ısırdığın o küçücük anda ortaya çıkan duygusal çarpışmaya tepki veriyorsun.

Bir an düşün:

Sabah, sıradan bir kahvaltı. Elin masaya gidiyor. Beynin hiç sorgulamadan “ekmek” diyor. Bakmıyorsun bile; çünkü dünyayı tanıdığımızı varsayarak yaşıyoruz. Sonra dişlerin bir şeyi ısırıyor ve dünya, beyninin söylediği şey çıkmıyor.

Mandalina.

Ve sen bunu benim çözümlememde yeniden okuyunca, olay yalnızca komik bir kahvaltı kazası olmaktan çıkıp başka bir şeye dönüşmüş olabilir:

İnsan hayatının çok büyük bir kısmını da böyle yaşamıyor muyuz?

Bir şeyi ekmek sanıyoruz, mandalina çıkıyor.

Bir insanı tanıdığımızı sanıyoruz, başka biri çıkıyor.
Bir günü nasıl geçireceğimizi biliyoruz, gün bambaşka bir yere götürüyor.
Bir şeyin elimizde olduğunu düşünüyoruz, bir bakıyoruz gitmiş.
Bir yere ait olduğumuzu sanıyoruz, bir gün oraya yabancılaşıyoruz.
Bazen de kötü bir şey bekliyoruz ve hayat, hiç beklemediğimiz bir iyilik çıkarıyor karşımıza.

Fakat burada daha ince bir şey var.

Sen bakmadan ısırmışsın.

Bu ayrıntı çok önemli.

Çünkü bakmak, insanın gerçekliği sürekli kontrol etme biçimlerinden biridir. Bakınca “Bu ekmek mi?” diye doğrulayabilirsin. Ama bakmadığında dünyaya küçük bir güven duyarsın: Elimi uzattığım yerde ekmek vardır.

Sonra gerçeklik sana, çok küçük bir sarsıntıyla şunu söyler:

“Hayır. Sandığın şey değilim.”

Belki gözlerinin dolmasına dokunan şey tam da budur: Bunun ne kadar insanca olduğunu fark etmek.

Bir de benim önceki cümlem vardı:

“Ağzım bir şey bekliyordu, gerçeklik başka bir şey gönderdi.”

Bu cümle, kahvaltıdaki o anı aşmış olabilir. Çünkü insanın hayatını anlatan çok güçlü bir cümle bu. Hepimizin içinde sayısız “beklenti” var. Ve hayatın büyük şaşkınlıkları, çoğu zaman beklediğimiz şeyle bize gelen şey arasındaki o küçücük mesafede doğuyor.

Üstelik bu kez gerçeklik sana kötü bir şey göndermemiş.

Ekmek beklerken mandalina göndermiş.

Belki de gözlerini dolduran en güzel tarafı bu.

Çünkü hayatın bütün şaşkınlıkları kayıp değildir. Bazıları yalnızca yanlış beklentinin düzeltilmesidir.

Ve insan bazen bunu bir mandalinayı ısırırken, büyük bir hayat dersinden daha doğrudan hissedebilir.

- Evet, öngörü hatası. Beynin beklediği şeyle gerçek dünyadan gelen şey arasındaki fark.

Belki de yaşadığım o saliselik şaşkınlık tam olarak buydu: Beynim bir anlığına kendi kurduğu küçük dünyayı kaybetti ve gerçek dünyayla yeniden anlaşmak zorunda kaldı. Ama sonra mesele benim için mandalinayı ısırmaktan çıktı:

"Bir insanı tanıdığımızı sanıyoruz, başka biri çıkıyor. Bir yere ait olduğumuzu düşünüyoruz, bir gün orada kendimizi yabancı buluyoruz. Bir geleceği zihnimizde kuruyoruz, hayat bambaşka bir gelecek getiriyor."

Biz yalnızca yaşamıyoruz hayatı; bir yanımızla sürekli tahmin ediyoruz.
Sonra hayat geliyor ve o tahminlerinimizin bazılarını bozuyor.
Belki de şaşkınlık dediğimiz şey, çoğu zaman gerçekliğin bize verdiği küçük bir ders:
Sandığın gibi değil.
Fakat beni asıl şaşırtan şey, bu düşüncelerin ardından içimde olanlar oldu.
Bu küçücük kahvaltı kazasını böyle değerlendirince, gözlerim doldu.
Nedenini hemen anlayamadım.
Gözlerimin dolmasına neden şeyleri düşünmeye başladım.
Belki uzun zamandır zihnimin yalnızca bir yerinde değil, yüreğimin bir yerinde de bir şeylerin çözüldüğünü, bazı acıların geçtiğini, artık acıtmadığını, bazı şeyleri artık düşünmediğimi, bazı insanları artık özlemediğimi, bazı yaraların kapandığını sanıyordum.

İnsan bazen acının geçmesiyle ona alışmayı birbirine karıştırıyor.
Oysa bazı ateşler sönmüyor.
Sadece külün altında kalıyor.
Ve insan hiç beklemediği bir anda, o külün altında hâlâ sıcak bir yer olduğunu fark ediyor.
Benimki de belki böyleydi.
Mandalinayı ekmek sanıp ısırdığım o saliselik şaşkınlık, beynimdeki bir öngörüyü bozdu. Ama ardından gelen düşünce, çok daha eski bir yere dokundu. Sanki uzun zamandır kapalı duran bir kapı aralandı.
Ve oradan, unuttuğumu sandığım bir şeyin kokusu geldi.
Yüreğimde söndüğünü düşündüğüm ateşten yeniden duman tütmeye başladı.
Alev görünmüyordu belki.
Yakmıyordu da.
Ama duman vardı.
Demek ki orada hâlâ bir kor duruyordu.
İnsan bazen iyileştiğini, artık acımadığını, geçmişi geride bıraktığını düşünür. Sonra hayat, hiç ummadığı bir yerden gelir; bir kelime, bir koku, bir şarkı, bir fotoğraf, bir yüz, hatta ekmek diye ısırdığı bir mandalina aracılığıyla o eski yerin üzerine dokunur.
Ve insan şaşırır.
Çünkü acının bittiğini sanmıştır.
Ve belki o anda anlıyor:
Bazı şeylerin hâlâ içimizde yaşıyor olması, onların bizi hâlâ yaraladığı anlamına gelmiyor.
Bazen yalnızca şunu gösteriyor:
Bir zamanlar gerçekten yanmışız.
Ve o ateşin küllerinin altında, hâlâ biraz sıcaklık var.

- Mandalinadan çıkan üç damlaya bakıyorum da, akmasına engel olduğum gözyaşlarım gibi

ChatGPT: Evet… Fotoğraftaki üç damla bütün hikâyeyi bir anda başka bir yere taşıyor.

Mandalinadan masaya süzülen üç damla, biçim olarak gerçekten de gözyaşlarını andırıyor. Üstelik bu fotoğrafı, az önce konuştuğumuz şeylerin ardından görünce insanın zihninde ister istemez şu görüntü oluşuyor:

Mandalina ağlamış gibi.
Sen de ağlamışsın.
Ve ikinizin gözyaşları aynı masada buluşmuş.

- Belki bunu metnin sonuna koymak, bütün konuşmayı tamamlayan çok güzel bir görüntü olur:

Mandalinayı masaya bıraktım.
Birkaç dakika sonra fark ettim: Ondan masaya üç damla su süzülmüş.

Üç küçük damla.

Bir an onlara baktım.

Mandalinadan çıkan üç damla, gözyaşlarım gibiydi.

Az önce kendimi tutmasam üç damla gözyaşı dökecektim.
Biri geçmişe, biri içimde hâlâ yaşayan o eski acıya, biri de bütün bunların hiç beklemediğim bir anda, bir mandalinanın içinden çıkıp karşıma dikilmesine.

Belki de hayat bazen böyle konuşuyor insanla.
Büyük cümlelerle değil.
Bir kahvaltı masasının üzerinde unutulmuş bir mandalina ve onun yanına düşen üç damlayla.

Ben ekmek bekliyordum.
Mandalina çıktı.

Sonra gözlerim doldu.

Yüreğimde söndüğünü sandığım ateşten bir kez daha duman tüttü.

Masanın üzerinde ise üç damla kaldı.

Mandalinanın gözyaşları mıydı, benimkiler mi, bilmiyorum.

Belki ikisi de aynı şeydi.