Bir Şairin Ardından Değil, Bir Şairle Birlikte: Otuz Yılı Aşan Byron Yolculuğu

Bazı şairler, bir zamanlar okuyup kitaplığımızda bıraktığımız isimlerden değildir. Yıllar geçer, hayat değişir, biz değişiriz; bir gün onların bir dizesi yeniden karşımıza çıkar ve daha önce okuduğumuz şiirin aslında henüz bitmediğini anlarız.

Lord Byron’la ilişkim, Şiir Antolojim’deki ilk kayıt tarihinden çok daha eskiye uzanıyor. 2012’den 2026’ya kadar uzanan arşivimde onun şiirleri farklı zamanlarda yeniden yer buldu. Fakat bu tarihler, Byron’la tanışıklığımın başlangıcını değil, uzun bir okuma serüveninin dijital hafızaya düşen izlerini gösteriyor. Ondan önceki otuz yılı aşan zaman ise bu kayıtların dışında kalıyor. Dolayısıyla elimde yalnızca yıllara ayrılmış bir şiir listesi yok; daha uzun bir edebiyat ilişkisinin, farklı dönemlerde tutulmuş notları var.

Bir şairi otuz yılı aşkın süre boyunca okumak, onun bütün şiirlerini aynı yoğunlukla sevdiğimiz anlamına gelmez. Bazı şiirler bir defa okunur ve bellekte yerini alır; bazılarıysa yıllar sonra yeniden okunmayı bekler. Kimi zaman bir dize, ilk karşılaştığımızda fark etmediğimiz bir anlamıyla çıkar karşımıza. Kimi zaman da şiirin kendisi değişmemiştir ama onu okuyan insan değişmiştir. Byron’ın şiirlerine yıllar içinde yeniden dönmemde, sanırım, bu ikinci karşılaşmanın payı var.

Şiir Antolojim’deki Byron kayıtlarının başlangıcına baktığımda, 25 Kasım 2012 tarihini görüyorum. O gün arşive giren şiirlerin adları bile kendi başlarına küçük bir edebiyat iklimi kuruyor: Artık Gezmeyeceğiz Başıboş, Elveda! Boşa Gitmeyecek Dualarım, Gözyaşını Gördüm ve Uzun Yıllardan Sonra. Bu başlıklarda aşkın ilk heyecanından çok, onun geride bıraktığı duygular var. Bir ilişkinin sona ermesi, söylenemeyen sözler, verilen sözlerin bozulması, geçmişte yaşananların bugünkü kalpte sürmesi… Byron’ın şiirlerinde sıkça karşılaştığımız bu duygular, arşivimin ilk sayfasını da belirliyor.

Bunların arasında benim için ayrı bir yere sahip olan şiirlerden biri, When We Two Parted, yani Uzun Yıllardan Sonra. Byron bu şiirde ayrılığı yalnızca iki insanın birbirinden uzaklaşması olarak anlatmaz; ayrılığın içinde gelecekte yaşanacak karşılaşmanın gölgesini de duyurur. Şiirin başlangıcında sessizlik ve gözyaşları vardır. Solan bir yüz, soğuyan bir öpücük, daha o anda gelecekteki kederi haber veren bir ayrılık… Sonra zaman geçer. Fakat zamanın geçmesi, yaşananların ortadan kalkması anlamına gelmez. Bir zamanlar yakın olan iki insanın arasında, artık söylenemeyenlerin ve unutulamayanların mesafesi durur.

Şiirin sonundaki soruyu yıllar sonra yeniden ele aldığımda, Türkçede şu karşılığı özellikle benimsedim:

Uzun yıllardan sonra
Sana bir daha rastlarsam
Seni nasıl selamlamalıyım
Susarak mı, ağlayarak mı?

Bu dört dizede şiirin bütün ağırlığı toplanır. Çünkü sorulan şey, eski bir sevgiliyle karşılaşınca hangi kelimelerin kullanılacağı değildir. Asıl mesele, geçmişte birbirine yakın olmuş iki insanın, aradan yıllar geçtikten sonra hangi duyguyla karşılaşacağıdır. Susmak, unutmak anlamına gelmez; ağlamak da mutlaka yeniden sevmek değildir. Bazen insan, geçmişte yaşanmış bir şeyin artık geri getirilemeyeceğini bilir ama onun kendisinde bıraktığı izi de silemez. Byron’ın şiiri, tam bu aralıkta durur.

Belki de bu yüzden şiirin sonundaki soru, okurunun hayatına göre yeniden anlam kazanır. Gençken ayrılığın acısı gibi okuduğumuz dizeler, yıllar sonra bir hatıranın ağırlığına dönüşebilir. Bir zamanlar yalnızca sevgiliye söylenmiş gibi görünen sözler, geçmişteki kendimize de yöneltilmiş bir soruya dönüşebilir. İnsan, yıllar sonra karşılaşacağı kişinin kim olacağını bilemese de o karşılaşmada kendisinin kim olacağını da önceden bilemez.

Byron’ın şiirlerinde beni düşündüren şeylerden biri, duygunun bu kadar güçlü olmasına rağmen hiçbir zaman tek bir biçimde kalmamasıdır. 2016’da arşive aldığım Ah, Öpebilseydim O Ateşten Gözleri, aşkın taşkınlığını ve arzunun sınırsızlığını öne çıkarırken, Yok Artık Sandalla Çıkmak Mehtaba bambaşka bir noktaya bakar: Kalp hâlâ sever, gece hâlâ güzeldir, ay hâlâ parlamaktadır; ama insan artık eskisi gibi davranmayacaktır. Dünyanın güzelliği sürerken insanın kendine bir sınır koyması, Byron’ın romantik duyarlılığındaki çelişkilerden biridir.

Aynı şair, bir şiirinde arzunun insanı bütünüyle ele geçirmesine izin verirken başka bir şiirinde o arzudan uzaklaşmaya çalışan insanı anlatabilir. Bu çelişkiyi yalnızca kararsızlık olarak görmek haksızlık olur. İnsan ruhu da böyledir: Bir duygunun içinde kalmak isterken ondan kurtulmayı, unutmak isterken hatırlamayı, uzaklaşmak isterken geri dönmeyi düşünür. Byron’ın şiirleri, bu karşıtlıkların hiçbirini aceleyle ortadan kaldırmaz. Bazen bir duygunun içinden konuşur, bazen de aynı duygunun karşısına geçerek ona bakar.

Arşivde 2017 yılına geldiğimizde Byron’ın başka bir yüzü daha belirginleşir. Biliniyor Her Şey ve Yeni Bir Şey Getirmiyor Yaşam, Erkeğin Yaşamı Bir Yandadır, Aşkı Bir Yanda, Olayların Oyuncağıdır İnsanoğlu Gerçekte ve Üstüne Titrediklerimizin Ölümü gibi şiirler, aşkın yanı sıra hayatın değişkenliğini, insanın zayıflıklarını, kaybı ve ironiyi de öne çıkarır. Bu şiirlerin aynı günlerde yayımlanmış görünmesi, elbette o günlerde okunup seçildiklerini kanıtlamaz; ancak bugün arşivde yan yana durmaları, Byron’ın edebî dünyasının genişliğini görmemizi sağlar.

Çünkü Byron yalnızca kırık kalplerin şairi değildir. O, insanın kendi davranışlarına dışarıdan bakabilen, gerektiğinde kendisiyle de alay eden bir hiciv ustasıdır. Büyük eseri Don Juan, bunun en belirgin örneklerinden biridir. Geleneksel Don Juan anlatılarında kadınları baştan çıkaran, aşkı bir fetih meselesine dönüştüren erkek figürü öne çıkar. Byron’ın Don Juan’ıysa çoğu zaman kadınların ilgisinin ve toplumsal koşulların sürüklediği bir gençtir. Şair, bu karakterin başına gelenleri anlatırken yalnızca aşk ilişkilerini değil, dönemin ahlak anlayışını, siyasetini ve seçkin sınıfların ikiyüzlülüğünü de eleştirir.

Üstelik bunu yaparken okurunu sürekli ciddi bir anlatının içinde tutmaz. Hikâyeyi yarıda bırakır, başka bir konuya geçer, siyaset üzerine konuşur, toplumun alışkanlıklarını alaya alır ve sonra yeniden kahramanına döner. Mina Urgan’ın İngiliz Edebiyatı Tarihi kitabından aktardığım biyografi yazısında da üzerinde durulan bu özellik, Byron’ın edebî kişiliğini anlamak bakımından önemlidir. Onun şiiri yalnızca duyguların değil, zekânın ve ironinin de alanıdır.

Byron’ın hayatı da bu çelişkili edebî kişiliği anlamak için ilginç ayrıntılarla doludur. 22 Ocak 1788’de Londra’da doğan şair, çocukluğunu ailevi sıkıntılar içinde geçirmişti. Doğuştan topal olması, dönemin koşulları ve kendi bedeniyle ilişkisi düşünüldüğünde, onun hayat hikâyesindeki önemli ayrıntılardan biridir. Fakat Byron’ı yalnızca çocukluğunun yaralarıyla açıklamak mümkün değildir. O, hayatının ilerleyen dönemlerinde kendisini sınırlayan koşullara karşı koymaya çalışan, seyahat eden, tartışan, yazan ve zaman zaman kendi efsanesini de besleyen bir insandı.

Bu konuda anlatılan en ilginç olaylardan biri, Çanakkale Boğazı’nı yüzerek geçmesidir. Byron, 1810’da Avrupa ile Asya arasındaki boğazı, Sestos’tan Abydos’a uzanan güzergâhta yüzerek geçti. Antik çağda Leandros’un sevgilisi Hero’ya ulaşmak için yüzdüğü efsanevi güzergâhla ilişkilendirilen bu geçiş, şair için yalnızca sportif bir başarı değildi; aynı zamanda klasik dünyanın hikâyeleriyle kendi hayatını buluşturduğu bir deneyimdi. Üstelik bu olayı şiirinde de işledi. Written after Swimming from Sestos to Abydos başlıklı şiir, Byron’ın kendi yaşamını edebî malzemeye dönüştürme eğiliminin güzel bir örneğidir.

Burada biyografisindeki başka bir ayrıntıyı da hatırlamak gerekir: Byron, yaşamı boyunca yalnızca kendisini anlatan şiirler yazmadı; aynı zamanda kendi hayatının da şiirleriyle birlikte okunmasına yol açtı. Onun için yaşam ile edebiyat arasındaki sınır zaman zaman bulanıklaşır. İnsanlar şiirlerini okurken şairin hayatını merak ediyor, hayatını okurken de şiirlerinden izler arıyordu. Bu yüzden Byron’ın kişiliği, eserlerinden bağımsız bir şöhret alanı oluşturdu. Ne var ki bir şairin hayatının renkli olması, şiirlerinin değerini tek başına açıklamaz. Asıl mesele, yaşadıklarının edebiyatta nasıl bir biçime dönüştüğüdür.

Benim Byron biyografisini arşive eklemem de bu noktada anlam kazanıyor. 8 Ağustos 2019 tarihli yazı, şiirlerin yanına şairin hayatını ve edebî kişiliğini açıklayan bir metin koyuyor. Böylece arşiv yalnızca şiirlerin bir araya geldiği bir alan olmaktan çıkıyor; şiirleri daha iyi anlamak için başvurulabilecek bir okuma dosyasına dönüşüyor. Şairin çocukluğu, seyahatleri, ilişkileri, Avrupa’daki ünü ve özellikle Byronvari kahraman kavramı, şiirlerin arkasındaki edebî dünyayı görünür kılıyor.

Byronvari kahraman, toplumla uyuşamayan, kendisini başkalarından ayrı gören, gururlu ve yalnız bir figürdür. Geçmişinde bir sır, bir yara veya vicdan azabı taşır; insanlardan uzak dururken birkaç kişiye derin bir bağlılık duyabilir. Hem dünyaya meydan okur hem de kendi içindeki duyguların karşısında güçsüz kalır. Bu kahramanın Byron’ın kendisiyle benzerlikler taşıması şaşırtıcı değildir. Fakat onu yalnızca şairin özyaşamöyküsünün bir kopyası olarak görmek de doğru olmaz. Edebiyat, kişisel deneyimi dönüştürerek bir insan tipine, bir ruh hâline ve nihayet başka okurların da kendilerinden parçalar bulabileceği bir karaktere dönüştürür.

Byron’ın hayatının son bölümü ise onun yalnızca romantik aşkın ve kişisel isyanın şairi olmadığını açıkça gösterir. Yunan bağımsızlık mücadelesine destek vermek amacıyla 1824’te Missolonghi’ye gitti. Burada yalnızca uzaktan sempati duyan bir şair olarak kalmadı; maddi kaynaklarını bu mücadele için kullandı ve siyasi gelişmelerin içinde yer aldı. Askerî bir kahraman olarak ün kazanma ihtimaliyle hareket etmiş olsa bile, Yunanistan’daki varlığı yalnızca bir edebî gösteri değildi. 19 Nisan 1824’te, henüz otuz altı yaşındayken, ateşli bir hastalık sonucu öldü.

Onun ölümüyle ilgili en dikkat çekici ayrıntı, Yunanistan’a gidişinin bir şiirin son sayfası gibi tamamlanmamış olmasıdır. Byron oraya özgürlük mücadelesine katkıda bulunmak için gitmişti; fakat mücadeleye ilişkin tasarıları hayata geçmeden öldü. Ölümünün ardından Yunanistan’da büyük bir yas yaşandı. Bugün Missolonghi’deki Byron anısı, şairin yalnızca edebî ünüyle değil, Yunan bağımsızlık hareketine verdiği destekle de ilişkilidir.

Bu hayat hikâyesi, onun şiirlerini okurken tek bir Byron portresine bağlı kalmamamız gerektiğini hatırlatıyor. Bir yanda ayrılık şiirlerinde sevdiği insandan kopamayan, geçmişin izlerini taşıyan bir şair var. Başka bir yerde toplumu hicveden, ahlak iddialarını sorgulayan, iktidarın ve savaşın dilini alaya alan bir yazar. Sonra da özgürlük mücadelesine katılmak üzere ülkesinden ayrılan, hayatını siyasi bir ideal uğruna başka bir coğrafyada sonlandıran bir insan.

Bu farklı yüzleri bir araya getiren şey, belki de Byron’ın kendisini hiçbir zaman tek bir kimliğe sığdıramamasıdır. Onu yalnızca romantik, yalnızca asi, yalnızca skandallarla anılan bir aristokrat ya da yalnızca özgürlük savaşçısı olarak okumak, edebî kişiliğinin önemli bir bölümünü dışarıda bırakır. Byron’ı ilginç kılan, bu kimliklerin arasındaki gerilimdir.

Şiir Antolojim’de 2026 yılına geldiğimde, arşive yeni bir şiirin daha eklendiğini görüyorum: Kadınların Aşkı. Bu başlık, Byron’ın kadınların duygusal dünyasına, aşkın tehlikelerine ve bağlılığın insanı nasıl savunmasız bırakabildiğine ilişkin gözlemlerini yeniden hatırlatıyor. Aradan geçen yıllara rağmen şairin aşk konusundaki şiirlerinin yeniden seçkiye girmesi, arşivin kendi içindeki sürekliliğini gösteriyor.

Buradan hareketle, Byron’la ilişkimi yalnızca bir şairin şiirlerini yıllar boyunca kaydetmek olarak tanımlamak istemiyorum. Bir şairi arşivlemek, onu belli bir tarihte okuyup geride bırakmak değildir. Bazen yıllar sonra yeniden bir şiirini açmak, daha önce dikkat etmediğimiz bir dizeye dönmek, bir çeviriyi yeniden düşünmek demektir. Bazen de onun hayatına ilişkin bir ayrıntı, yıllardır bildiğimizi sandığımız şiirin anlamını genişletir.

Otuz yılı aşan Byron yolculuğumun bütün duraklarını bugün tek tek hatırladığımı söyleyemem. Zaten insanın edebiyatla kurduğu ilişki, her zaman eksiksiz bir hatırlama üzerine kurulmaz. Bazı kitapların hangi yıl okunduğu unutulur; fakat içlerinden bir dize kalır. Bazı şiirlerin ilk kez nerede karşılaşıldığı hatırlanmaz; fakat yıllar sonra yeniden okunduğunda tanıdık bir ses gibi duyulur. Belki de edebiyatın kalıcılığı biraz buradadır: Her şeyi saklayamayız ama bazı dizeler bizi saklar.

Byron’ın şiirleri de bu bakımdan yalnızca geçmişe ait metinler değildir. Uzun Yıllardan Sonra şiirinin sonunda sorduğu soru, iki insanın bir gün yeniden karşılaşması üzerine kuruludur. Oysa bu soruyu yıllar sonra okuyan biri, şiirin kendisiyle de karşılaşır. Bir zamanlar okuduğu metne yeniden döner ve kendi geçmişinin değiştiğini fark eder. Şiir aynı kalmıştır; fakat okur artık aynı okur değildir.

Belki bu yüzden Byron’ın arşivimdeki yolculuğunu, 2012’de başlayan ve 2026’da devam eden bir kayıt dizisinden ibaret görmüyorum. O tarihler, uzun bir tanışıklığın yalnızca görünür işaretleri. Otuz yılı aşan zamanın gerisinde, şiirlerin yeniden okunması, bazılarının seçilmesi, bazılarının yıllarca beklemesi ve sonra yeniden hatırlanması var.

Bazı şairler hayatımıza bir kez girer ve kitaplarımızın arasında kalır. Bazılarıysa aradan yıllar geçtikten sonra yeniden karşımıza çıkar. Bize yeni bir şey söylemek için değil, belki de daha önce söylediklerini bu kez başka türlü duyabilmemiz için. Lord Byron benim için biraz böyle bir şair: Bazen bir ayrılık şiirinin sonundaki soruyla, bazen bir hicvin içindeki zekâyla, bazen de hayatını edebiyattan ayırmayı güçleştiren o çelişkili kişiliğiyle yeniden karşıma çıkıyor.

Ve arşivdeki son şiirden sonra geriye yine aynı soru kalıyor: Yıllar sonra yeniden karşılaştığımız bir şairi nasıl selamlarız? Belki yeni bir şiirini kaydederek, belki eski bir çevirisini yeniden okuyarak, belki de yıllar önce bizi etkileyen bir dizeye dönüp onun hâlâ içimizde bir karşılığı olduğunu fark ederek.

Benim Byron’la karşılaşmalarım, otuz yılı aşan bir zamanın içinden geçerek bugün de sürüyor. Şiir Antolojim’deki kayıtlar bu uzun yolculuğun tamamı değil; yalnızca görünen izleri. Fakat bazen bir yolculuğu anlamak için bütün adımları hatırlamak gerekmez. Hangi yollardan geçildiğini, insanın yıllar sonra dönüp yeniden baktığı yerlerden de anlayabiliriz.

Byron’ın şiirleri arasında dolaşırken benim dönüp baktığım yerlerden biri, hâlâ o dört dizedir:

Uzun yıllardan sonra
Sana bir daha rastlarsam
Seni nasıl selamlamalıyım
Susarak mı, ağlayarak mı?

Bu sorunun kesin bir cevabı yok. Belki de şiirin gücü, cevapsız kalmasında. Çünkü bazı ayrılıklar biter, bazı hatıralar uzaklaşır; fakat insanın geçmişiyle karşılaşma biçimi hiçbir zaman bütünüyle sona ermez.