Bir İhtimalin Umudundan Suskunluğun Kıyısına: Aylak Adam

Türk edebiyatının unutulmaz giriş cümlelerinden biri, Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam romanında karşımıza çıkar:

“Birden kaldırımlardan taşan kalabalıkta onun da olabileceği aklıma geldi. İçimdeki sıkıntı eridi.”

Ne güzel bir başlangıçtır bu! Kalabalığın ortasında birden beliriveren ihtimal, insanın içindeki sıkıntıyı eritmeye yeter. Henüz bir karşılaşma yaşanmamıştır, beklenen kişi belki de o kalabalıkta yoktur. Ama olabilir. Bazen insanın mutlu olması için bundan fazlası gerekmez. Birinin orada olabileceğini düşünmek, onunla karşılaşma ihtimalini hissetmek, günün bütün ağırlığını bir anda hafifletebilir. Hayat, henüz gerçekleşmemiş bir ihtimalle bile güzelleşebilir.

Fakat aynı romanın sonunda şu cümlelerle karşılaşırız:

“Sustu. Konuşmak gereksizdi. Bundan sonra kimseye ondan söz etmeyecekti. Biliyordu; anlamazlardı.”

İşte edebiyatın gücü biraz da burada değil mi? Başlangıçta bir ihtimalle içimiz ferahlarken, sonunda konuşmanın bile gereksiz görüldüğü bir yere varıyoruz. İlk cümlelerde insanın içini aydınlatan o küçük umut, finalde yerini suskunluğa bırakıyor. Arada neler yaşandığını merak ediyoruz elbette; ama bu iki uç arasındaki duygusal mesafeyi anlayabilmek için her şeyi bilmemiz gerekmiyor. Çünkü o mesafenin ne demek olduğunu kendi hayatımızdan biliyoruz.

Hiç mi başımıza gelmedi? Birini görmeyi beklediğimiz, bir telefonun çalmasını umduğumuz, bir mesajı tekrar tekrar kontrol ettiğimiz, bir karşılaşmanın bütün günümüzü güzelleştirebileceğini düşündüğümüz zamanlar… Henüz ortada elle tutulur bir şey yokken içimizde büyüttüğümüz umutlar. Sonra beklediğimizin gerçekleşmemesi, bir sözün eksik kalması, bir davranışın hevesimizi kırması ya da karşımızdakinin bizim kadar istekli olmadığını anlamamız… Bir zamanlar anlatmak için sabırsızlandığımız şeyleri, gün gelip kimseye anlatmak istemediğimiz olmadı mı?

İnsan bazen bir hayal kırıklığından sonra yalnızca beklentisinden vazgeçmez; o beklentiyi neden taşıdığını anlatmaktan da vazgeçer. Çünkü anlatmak, yaşadığını yeniden hatırlamayı, belki de yeniden umutlanmayı gerektirir. Üstelik karşındaki insanın seni anlamayacağını düşünüyorsan, kelimeler daha ağzından çıkmadan yorulursun. Bir zamanlar içini ferahlatan ihtimalin hikâyesini başkalarına anlatmak, artık sana gereksiz görünür.

Atılgan’ın açılışıyla finali arasındaki mesafe, bu yüzden yalnızca bir roman kahramanının yaşadığı değişimi anlatmaz. Hepimizin içinde bir yerlerde duran iki hâli karşı karşıya getirir: Bir şeylerin güzel olabileceğine bütün kalbiyle inanan insanla, sonunda anlatmaktan vazgeçen insanı. Üstelik bu iki insan birbirine hiç de uzak değildir. Bazen aynı insanın, aynı hikâyenin iki ayrı zamanındaki hâlleridir.

Belki de romanın ilk cümlesini bu kadar güzel yapan, bize umut etmenin hafifliğini hatırlatmasıdır. Son cümlesini unutulmaz kılansa, umudun kırılmasından sonra gelen o tanıdık sessizliği hissettirmesi. Birinde küçücük bir ihtimal içimizdeki sıkıntıyı eritir; diğerinde bir zamanlar çok şey ifade eden birini anlatmak bile anlamsızlaşır.

Ve insan ister istemez şunu düşünüyor: Başlangıçta içimizi ferahlatan o ihtimallerin sonu neden bazen böyle oluyor? Ne zaman anlatmak istediğimiz şeyler içimizde kalmaya başlıyor? Bir insandan, bir hayalden, bir beklentiden vazgeçmekle, onu başkalarına anlatmaktan vazgeçmek arasında nasıl bir mesafe var?

Yusuf Atılgan’ın iki cümlesi, bütün bunları açıklamadan hissettiriyor. Belki de unutulmaz edebiyat cümlelerinin sırrı budur: Okura yalnızca bir başkasının hikâyesini anlatmazlar; kendi hayatından bir anı, bir beklentiyi, yarım kalmış bir konuşmayı da hatırlatırlar.

Bir kalabalıkta birini ararken içimizdeki sıkıntının erimesiyle, gün gelip ondan kimseye söz etmek istemememiz arasında bazen koca bir hayat vardır. Bazen de o hayatı anlatmaya kelimeler yetmez.

Bir zamanlar bir ihtimalle mutlu olan insanın, gün gelip susmayı seçmesi… Belki de hepimizin bir yerinden tanıdığı hikâye budur.