Gitmek, Kalmak ve Belirsizlik İçinde Yaşamak: Ayrılık İhtimalinin Yorgunluğu

“Gitmek” insanın hayatında en yalın görünen ama anlamı en karmaşık kelimelerden biridir. Bir yerden ayrılmayı anlatır gibi görünür; oysa çoğu zaman insanın bulunduğu yerden çok, bulunduğu hâlden uzaklaşma arzusunu taşır. Bir şehirden gitmek isteyen insan belki o şehirden değil, orada yaşadığı yalnızlıktan yorulmuştur. Bir evden gitmek isteyen kişi belki evden değil, o evin içinde üstlenmek zorunda kaldığı kimliklerden uzaklaşmak istemektedir. Bir ilişkiden gitmek isteyen insan ise bazen karşısındaki kişiden değil, ilişkinin içinde kendisinin dönüştüğü hâlden kurtulmaya çalışıyor olabilir. Bu nedenle “gitmek istiyorum” cümlesini anlamanın ilk yolu, cümlenin arkasındaki nedeni aramaktır. İnsan nereye gitmek istediğinden önce neden bulunduğu yerden gitmek istediğini bilmelidir. Çünkü fiziksel olarak uzaklaşmak ile hayatını değiştirmek aynı şey değildir. İnsan kendisini de yanında götürüyorsa, başka bir şehre, başka bir eve, başka bir ilişkiye veya başka bir hayata taşınmak, eski sıkıntının yalnızca yeni bir mekânda devam etmesine dönüşebilir.

“Gitmek Şiirleri Bercestem” seçkisinin geniş anlam dünyası da bu nedenle önemlidir. Seçkide gitmek yalnızca sevgiliden ayrılmanın karşılığı olarak ele alınmaz; aşkın, ölümün, gurbetin, özgürlüğün, kaçışın, yeniden başlamanın, geçmişten uzaklaşmanın ve insanın kendi hayatıyla hesaplaşmasının farklı biçimlerini içine alan geniş bir imgeye dönüşür. Bu çeşitlilik, “gitmek” kelimesinin aslında tek bir duyguyu karşılamadığını gösterir. Aynı kelime bir insan için özgürlük, başka biri için yenilgi, bir başkası için mecburiyet, başka biri içinse kendisini yeniden bulma ihtimali olabilir. Dolayısıyla gitmeyi anlamak, yalnızca eyleme değil, o eylemin ardındaki ruh hâline bakmayı gerektirir.

Gitmek Bir Yerden Ayrılmak Değil, Bir Hâlden Kurtulmak Olabilir

İnsanın “buradan gitmeliyim” demesi çoğu zaman bulunduğu yerin fiziksel özelliklerinden çok, orada yaşadığı duygusal hâlle ilgilidir. İnsan bazen duvarlardan, sokaklardan veya evden değil, o mekânların içinde yıllar boyunca biriken duygulardan yorulur. Bir ev, dışarıdan bakıldığında sıcak ve güvenli olabilir; fakat o evin içinde yaşayan kişi kendisini sürekli bir rolün, sorumluluğun veya beklentinin altında hissediyorsa, aynı ev onun için bambaşka bir anlam taşıyabilir. Aynı şekilde bir ilişki dışarıdan sevgi dolu görünebilir; fakat o ilişkinin içinde insan kendisini giderek daha az tanıyorsa, sevginin varlığı tek başına kalma isteğini garanti etmeyebilir.

İnsan bazen hayatının dış koşullarından değil, o koşulların kendisinde meydana getirdiği değişimden yorulur. Bir zamanlar isteyerek yaptığı bir şey, yıllar sonra taşıyamadığı bir sorumluluğa dönüşebilir. Bir zamanlar sevgiyle üstlendiği bir rol, zamanla kendisini görünmez kılan bir kimlik gibi hissedilebilir. Bir zamanlar huzur veren bir düzen, artık hareket edemediği bir kafese dönüşebilir. Böyle bir durumda “gitmek” aslında hayatı bütünüyle reddetmekten önce, hayatın mevcut biçimine yöneltilmiş bir itirazdır. İnsan çoğu zaman “Böyle yaşamak istemiyorum” demektedir; fakat bu karmaşık cümleyi daha kısa ve daha keskin bir kelimeyle ifade eder: “Gitmek istiyorum.”

Bu nedenle gitme arzusunun altında her zaman bir ayrılık isteği bulunmaz. Bazen değişme isteği vardır, bazen nefes alma ihtiyacı, bazen kendisine yeniden ulaşma arzusu. İnsan bulunduğu hayatın içinde kendisine ait alanı kaybettiğini düşündüğünde, gitmek düşüncesi o alanı yeniden kazanmanın hayali hâline gelebilir. Bu hayal gerçek bir çözüm olabilir de olmayabilir de. Fakat insanın içinde bir şeylerin artık eskisi gibi devam etmek istemediğini açıkça gösterir.

İnsan Neden Gitmek İster?

İnsanın gitmek istemesinin tek bir nedeni yoktur. Çünkü insanı bir yerden uzaklaştıran şey her zaman aynı değildir. Kimi zaman yorgunluk, kimi zaman umutsuzluk, kimi zaman kendisine yabancılaşma, kimi zaman da hayatının artık kendi seçtiği hayat olmadığını düşünmesi bu arzuyu doğurabilir. Yorgunluk bunların en yalın olanıdır. İnsan bir süre sonra sürekli aynı şeyleri yapmaktan, aynı sorumlulukları taşımaktan ve aynı sorunların etrafında dönmekten yorulabilir. Burada gitmek bir macera arayışı değildir; tam tersine, durmanın ağırlığı gitmenin riskinden daha büyük hâle gelmiştir. İnsan artık “Nereye giderim?” sorusundan önce “Burada daha ne kadar kalabilirim?” sorusunu sormaya başlamıştır.

Bazen insan kendisine yabancılaştığı için gitmek ister. Hayat ilerledikçe insanın üzerine çeşitli roller eklenir. Eş olur, anne veya baba olur, çalışan olur, evlat olur, sorumlu kişi olur. Bu rollerin her biri kendi başına anlamlı olabilir; ancak insan bütün bu rollerin arasında yalnızca kendisine ait olan alanın giderek daraldığını hissederse, bir süre sonra “Ben neredeyim?” sorusuyla karşılaşabilir. İşte bu noktada gitmek, başkalarından uzaklaşmaktan çok kendi eski benliğine ulaşma arzusu hâline gelir. İnsan belki başka bir insan olmak istemiyordur; yalnızca başkalarının ihtiyaçları arasında kaybettiği kendisini yeniden duymak istiyordur.

Bazen de insan değişmek istediği için gitmek ister. Aynı çevrenin, aynı insanların, aynı alışkanlıkların ve aynı beklentilerin kendisini sürekli aynı kişi olmaya zorladığını düşünür. Başka bir yere gitmek, bu durumda yalnızca mekân değiştirmek değil, başka türlü bir hayat yaşayabilme ihtimalini sınamak anlamına gelir. Fakat burada önemli bir yanılgı ihtimali vardır: İnsan kendisini değiştirmeden yalnızca hayatının dekorunu değiştirirse, eski sorunlarını yeni bir yerde yeniden yaşayabilir. Bu nedenle gitmek bazen çözüm değil, çözüm arayışının ilk ve henüz tamamlanmamış hareketidir.

Gitmek Bazen Bir Çıkış Değil, Bir Yardım Çağrısıdır

“Gitmek istiyorum” cümlesinin her zaman kelimesi kelimesine anlaşılması da doğru değildir. İnsan bazen gerçekten ayrılmak istediği için değil, artık taşıyamadığı bir şeyi görünür kılmak için gitmekten söz eder. Bu cümle bazen “Beni duy”, “Beni fark et”, “Böyle devam edemiyorum” veya “Bir şeylerin değişmesi gerekiyor” anlamlarına yaklaşabilir. Böyle bir durumda gitmek bir sonuçtan önce bir alarmdır. İnsan kapıyı gerçekten açıp çıkmaya hazır olmayabilir; fakat bulunduğu yerde artık aynı şekilde kalamayacağını duyurmaya çalışıyor olabilir.

Fakat alarm ile karar arasındaki fark zamanla silinirse, karşıdaki insan açısından ciddi bir belirsizlik ortaya çıkar. Çünkü bir süre sonra söylenenin gerçek bir ayrılık kararı mı, bir değişim çağrısı mı, yoksa sıkışmışlığın dışavurumu mu olduğunu ayırt etmek zorlaşır. Bir insan her defasında “gideceğim” deyip kalıyorsa, karşısındaki kişi bir süre sonra yalnızca onun duygusunu değil, kendi geleceğini de sorgulamaya başlar. Böylece gitme düşüncesi bir kişinin iç dünyasında başlayan bir mesele olmaktan çıkar ve ilişkinin ortak gerçekliğine dönüşür.

Burada belirsizliğin kendisi en az sorunun kendisi kadar yorucudur. İnsan bir kararın acısıyla baş edebilir; çünkü kararın sınırları vardır. Fakat kararsızlığın ne kadar süreceğini bilemez. Gitmek ihtimali sürekli açık olduğunda, ilişki hiçbir zaman tamamen güvenli bir zemine oturmayabilir. Birlikte yaşanan güzel zamanların içine bile “Acaba ne zamana kadar?” sorusu sızabilir.

Gitmeyip Kalması Gerçekten Kalmak mıdır?

Gitmenin karşısına çoğu zaman kalmak konulur. Oysa fiziksel olarak kalmak ile gerçekten kalmak arasında büyük bir fark vardır. İnsan aynı evde yaşayabilir, aynı sofraya oturabilir, aynı yatağı paylaşabilir, aynı günlük sorumlulukları yerine getirebilir ve yine de duygusal olarak çoktan uzaklaşmış olabilir. Çünkü kalmak yalnızca bedenin bulunduğu yer değildir; kalmak, insanın iradesinin, dikkatinin ve duygusunun da orada bulunmasıdır.

Bu nedenle bir insanın gitmemesi, onun gerçekten kalmayı seçtiğini tek başına göstermez. İnsan bazen korktuğu için kalır, bazen alışkanlıkları nedeniyle, bazen ekonomik veya sosyal koşullar nedeniyle, bazen çocukları için, bazen karşısındaki insanı üzmek istemediği için, bazen de henüz gitmeye cesaret edemediği için. Dışarıdan bakıldığında bütün bu durumların sonucu aynıdır: İnsan hâlâ oradadır. Fakat içeride yaşanan hayat birbirinden bütünüyle farklıdır.

Gerçek kalmak, “Gitme imkânım yok” demek değildir. Daha çok, “Gitme ihtimalim varken kalmayı seçiyorum” diyebilmektir. Bu yüzden bir ilişkide en güven verici cümlelerden biri bazen “Gitme” değil, “Kalıyorum” olabilir. “Gitme” karşıdaki insanın kararına bağlıdır; “Kalıyorum” ise kişinin kendi iradesini ortaya koyar. Bir insanın kalmasını istemek ile onun gönüllü olarak kalmayı seçmesi arasında, ilişkinin güven duygusunu belirleyen büyük bir fark vardır.

Bazen En Ağır Ayrılık, Gitmeden Yaşanandır

İnsanların ayrılığı yalnızca kapının kapanmasıyla başladığını düşünmek kolaydır. Oysa bazı ayrılıklar fiziksel kopuştan çok önce başlar. İnsan konuşmayı bırakır, merak etmeyi bırakır, gelecek hayali kurmayı bırakır, karşısındaki insanın hayatına duygusal olarak katılmayı bırakır; fakat hâlâ aynı evdedir. Böyle bir durumda beden kalmıştır ama ilişkinin bir parçası çoktan gitmiştir.

Bu nedenle bazen en ağır ayrılık, bir insanın bavulunu alıp çıkması değil, yanında kalırken artık orada olmamasıdır. Fiziksel ayrılığın kesinliği vardır; insan bilir ki biri gitmiştir. Duygusal uzaklaşmada ise belirsizlik devam eder. İnsan her gün aynı kişiyi görür ama onun iç dünyasına ulaşamaz. Bu nedenle kalmak her zaman yakınlık, gitmek de her zaman uzaklık değildir. Bazen insan gitmeden uzaklaşır, bazen kilometrelerce uzağa gitse bile duygusal olarak bir yerde kalmaya devam eder.

Neden Bazıları Hep “Gitmek” Der?

Bir insanın hayatında bir kez “gitmek istiyorum” demesi ile sürekli gitmekten söz etmesi arasında önemli bir fark vardır. Tekrarlanan “gitmek”, bazen gerçekten kararsızlığın dili olabilir. Çünkü karar vermek, ihtimallerden vazgeçmeyi gerektirir. Gerçekten kalmaya karar veren insan, gitme ihtimalini geride bırakır. Gerçekten gitmeye karar veren insan da kalma ihtimalinden vazgeçmek zorundadır. Karar veremeyen insan ise her iki ihtimali de elinde tutar.

Bu nedenle bazı insanlar gitmekten sürekli söz ederler ama gitmezler. Çünkü gitme düşüncesi onlara, hayatlarının bütünüyle ellerinden çıkmadığını hissettirebilir. “İstersem giderim” düşüncesi bazen insanın elinde kalan son özgürlük duygusudur. Böylece gitmek gerçek bir eylem olmaktan çıkar ve zihinsel bir çıkış kapısına dönüşür. İnsan kapıdan çıkmasa bile kapının açık olduğunu bilmek ister.

Fakat burada bir tarafın özgürlük hissi, diğer tarafın hayatında sürekli bir terk edilme ihtimaline dönüşebilir. Gitmekten söz eden kişi kendi sıkışmışlığını hafifletiyor olabilir; fakat karşısındaki kişi aynı cümleyi her duyduğunda kendi geleceğinin yeniden belirsizleştiğini hissedebilir. Bu nedenle sürekli tekrarlanan gitme düşüncesi, söyleyen için bir rahatlama yolu olsa bile, dinleyen için zamanla ağır bir yük hâline gelebilir.

Gitmek İsteyen ile Geride Kalan Aynı Şeyi Yaşamaz

Gitmek isteyen kişi çoğu zaman kendi içindeki sıkışmayı yaşar; geride kalan ise onun gitme ihtimalini. Biri “Burada daha fazla kalamam” derken, diğeri “Giderse ne olacak?” diye düşünür. Bu iki duygunun ağırlığı birbirinden farklıdır. Gitmek isteyen kendi çıkışını düşünürken, geride kalan hem kendi hayatını hem de giden kişinin hayatını düşünmek zorunda kalabilir. Özellikle ortak bir yaşam kurulmuşsa, ayrılık düşüncesi yalnızca iki insan arasındaki duygusal bağı değil, bütün hayat düzenini etkileyen bir ihtimale dönüşür.

Bu yüzden bir taraf için gitmek özgürleşme olabilirken, diğer taraf için aynı şey belirsizlik anlamına gelebilir. Bir tarafın çıkış kapısı, diğer tarafın hayatında sürekli açık duran bir belirsizlik kapısı olabilir. Buradaki çelişki, iki tarafın da kendi açısından haklı veya haksız ilan edilmesinden çok, aynı kelimenin iki farklı insanda nasıl bambaşka duygular üretebildiğini gösterir.

Gitmek İsteyen İnsan Gerçekten Nereye Gitmek İstiyor?

Bu soru çoğu zaman yeterince sorulmaz. “Neden gitmek istiyorsun?” sorusunun ardından genellikle “Peki nereye gideceksin?” gelir. Oysa bazen insanın belirlenmiş bir hedefi yoktur; yalnızca bulunduğu yerden çıkmak ister. Burada gitmek ile kaçmak arasındaki ayrım ortaya çıkar.

Gitmekte bir yön vardır. Kaçmakta ise öncelikle bir uzaklaşma arzusu. İnsan neye doğru gittiğini biliyorsa, kararın içinde bir gelecek tasarımı bulunur. Fakat yalnızca bulunduğu yerden kurtulmak istiyorsa, gideceği yerden çok bulunduğu yerin reddi söz konusudur.

Bu nedenle “Nereye?” sorusundan önce “Neyden?” sorusunu sormak gerekir. Çünkü insan bazen bir kişiden değil, o kişinin yanında dönüşmüş olduğu kendisinden uzaklaşmak ister. Bazen başka bir şehir değil, başka bir benlik aramaktadır. Bazen başka bir ilişki değil, o ilişkinin içinde kaybettiği özgürlüğü istemektedir.

İnsan Kendisinden Kaçabilir mi?

Gitmek arzusunun en büyük paradokslarından biri budur. İnsan şehir değiştirebilir, ev değiştirebilir, iş değiştirebilir, ilişki değiştirebilir, hatta ülke değiştirebilir; fakat hafızasını değiştiremez. Geçmişini bavuluna koymaz, zihninde taşır.

Bu nedenle bazı gidişler insana ilk anda büyük bir ferahlık verir. Mesafe, yaşanan şey ile insan arasına bir boşluk koyar. Fakat zamanla aynı duygular başka bir yerde yeniden ortaya çıkabilir. İnsan “Buradan gidersem düzeleceğim” diye düşünebilir; oysa asıl sorun “burada” değilse, yeni yer yalnızca eski sorunun yeni adresi olur.

Gerçek değişim bu nedenle yalnızca mekân değişikliğiyle gerçekleşmez. İnsan bazen önce kendi içinde gitmelidir; eski alışkanlıklarından, korkularından, kendisine ait olmadığını fark ettiği kimliklerden ve sürekli tekrar ettiği davranışlardan uzaklaşmalıdır. Ancak o zaman fiziksel gidiş gerçek bir başlangıca dönüşebilir.

Gitmek ile Kaçmak Arasındaki İnce Çizgi

Gitmek ile kaçmak birbirine çok benzer. İkisinde de hareket vardır ve mevcut durum terk edilir. Fakat aralarındaki temel fark niyettedir. Gitmek insanın bir yere doğru yönelmesini gerektirirken, kaçmak öncelikle bir şeyden uzaklaşmayı ifade eder.

Bu nedenle insan kendisine “Ben gerçekten başka bir hayata mı gidiyorum, yoksa bu hayattan yalnızca kaçıyor muyum?” diye sormalıdır. Bu sorunun cevabı kolay değildir; çünkü insan kendi kaçışını çoğu zaman özgürlük olarak görmek ister. Oysa özgürlük ile kaçış arasındaki fark bazen ancak insanın gittiği yerde ortaya çıkar.

Eğer insan gittiği yerde daha sahici, daha sorumlu ve daha bütün bir hayat kurabiliyorsa, gidiş bir dönüşüm olabilir. Fakat eski sorunlar, eski korkular ve eski davranışlar yeni hayatın içine taşınıyorsa, insan yalnızca mesafe almıştır. Mesafe bazen iyileştirir; fakat tek başına değiştirmez.

Her Gitmek Cesaret Değildir

Gitmek modern hayatın dilinde çoğu zaman cesaretle ilişkilendirilir. Her şeyi bırakıp giden insan özgür kabul edilir. Oysa her gidiş cesaret değildir. Bazen gitmek yüzleşmekten kaçmaktır; bazen kalmak ise çok daha büyük bir cesaret ister.

Kalmak, sorunların ortasında yaşamayı ve onları değiştirmeye çalışmayı gerektirebilir. İnsan bazen sevdiği kişiden, ailesinden veya hayatından vazgeçmek yerine, bunların içindeki kendi davranışlarını değiştirmeyi seçebilir. Bu nedenle “Gitmek cesarettir, kalmak korkaklıktır” gibi basit bir karşıtlık doğru değildir. Bazı insanlar korktukları için gider, bazıları cesaret ettikleri için kalır; bazıları korktukları için kalır, bazıları da yüzleşmeye cesaret ettikleri için gider. Önemli olan hareketin kendisi değil, hareketin arkasındaki iradedir.

Her Kalmak da Sevgi Değildir

Bunun tersi de aynı ölçüde önemlidir. Bir insanın kalması onun mutlu olduğu anlamına gelmez. İnsan yalnız kalmaktan korktuğu için, çocukları için, alışkanlıkları için, ekonomik nedenlerle, toplumun baskısı nedeniyle veya hayatını değiştirecek gücü kendisinde bulamadığı için kalabilir.

Bu nedenle “Ama hâlâ burada” demek, “Hâlâ bizi seçiyor” demek değildir. Gerçek kalmanın içinde irade vardır. İnsan gitme ihtimali olduğu hâlde kalmayı seçiyorsa, kalmak anlamlıdır. Aksi hâlde insan fiziksel olarak aynı yerde bulunurken ruhsal olarak çoktan başka bir yerde olabilir.

Bu açıdan bakıldığında kalmak da en az gitmek kadar sorgulanması gereken bir eylemdir. İnsan yalnızca “Neden gitmek istiyorum?” diye değil, “Neden kalıyorum?” diye de sormalıdır. Çünkü bazen insanı bir yere bağlayan şey sevgi değil korkudur; bazen de insanı bir yerde tutan şey aşk değil alışkanlıktır.

Gitmek İsteyip Gitmemek: En Yorucu Hâl

İnsan için en yorucu durumlardan biri belki de ne gitmek ne kalmaktır. Gitmek ister ama gidemez; kalır ama kalmak istemez; sonra yeniden gitmek ister. Böylece hayat bir kararın etrafında döner ve karar ertelendikçe mesele ortadan kalkmak yerine büyür.

Bu durum yalnızca kişinin kendisini değil, yanında yaşayan insanları da yorar. Çünkü kararsızlık tek kişinin içinde kalmaz; ilişkiye, aileye ve ortak geleceğe yayılır. Bir insan “gideceğim” dediğinde, karşısındaki insan da geleceğini bütünüyle kuramaz. Çünkü gelecek artık kesin bir zemine değil, ihtimale kurulmaktadır.

Bu nedenle sürekli açık tutulan ayrılık ihtimali, ayrılığın kendisi gerçekleşmeden de bir ilişkiyi yıpratabilir. İnsan bir süre sonra ayrılığın olup olmayacağını düşünmekten değil, bunu düşünmek zorunda olmaktan yorulur. Buradaki yorgunluk, yalnızca kaybetme korkusundan değil, sürekli tetikte yaşamak zorunda kalmaktan doğar.

Ayrılık İhtimalinin Yıllar İçinde Yarattığı Yorgunluk

“Gitmek” üzerine bütün bu düşünceler, geçmişte söylenmiş bazı cümlelere yıllar sonra yeniden bakıldığında daha farklı bir anlam kazanabilir. Bir metin yazıldığı dönemde yalnızca o anın duygusunu taşıyor olabilir; fakat aynı sözlerin ait olduğu ilişkinin yıllar sonraki hâli, o metinlerin geriye dönük olarak nasıl okunacağını da değiştirebilir. Çünkü zaman yalnızca insanları ve ilişkileri değiştirmez; geçmişte söylenmiş sözlerin anlamını da değiştirir.

2014’te bu tür metinler okunduğunda onları romantik, kırılgan ve yoğun bir aşkın ifadeleri olarak görmek mümkündür. O dönemde “gitmek”, aşkın içinde yaşanan bir korku, bir ayrılık ihtimali, hatta sevilen kişiyi kaybetme endişesinin şiirsel bir ifadesi olarak okunabilir. Fakat yıllar sonra aynı ilişkinin içinde ayrılık isteğinin hâlâ konuşuluyor olması, o zamanki cümlelere başka bir ışık düşürür. O zamanki “gitmek”, artık yalnızca geçmişte kalmış bir aşk sahnesi değil; yıllar boyunca kapanmayan bir ihtimalin başlangıcı gibi görünmeye başlar.

Bu, geçmişte yazılanların geleceği haber verdiği anlamına gelmez. İnsan bir metni yazdığı anda gerçekten o metnin taşıdığı duygunun içinde olabilir. Fakat o dönemde ayrılığın duygusal senaryosunun bu kadar ayrıntılı kurulmuş olması yine de dikkat çekicidir. Karşısındaki kişinin nasıl gideceğini, son kez nasıl bakacağını, ne söyleyeceğini, kendisinin nasıl dağılacağını ve ardından nasıl toparlanmadan kalacağını tasarlamak; “gidiyorum” ile “beni affetme” düşüncesini aynı duygusal dünyada taşımak, ayrılığın zihinde yalnızca uzak bir ihtimal olarak kalmadığını düşündürür. Ayrılık henüz gerçekleşmemişken onun duygusal provasını yapmak, ayrılığın zihninde yalnızca “olabilir” düzeyinde kalmadığını düşündürür.

O zaman bu cümleler aşkın içindeki kırılganlığın bir parçası olarak okunabilir. Fakat yıllar geçtikçe ve aynı ayrılık ihtimali evliliğin içinde yeniden yeniden ortaya çıktıkça, kelimenin taşıdığı yük de değişir. Çünkü artık yalnızca terk edilme korkusu taşınmaz; terk edilme ihtimalinin sürekli canlı tutulmasının ağırlığı da taşınır.

Asıl yorucu olan belki de ayrılığın kendisinden çok, ayrılık ihtimalinin hiçbir zaman tamamen kapanmamasıdır. Evlilik kurulmuş, birlikte bir hayat yaşanmış, çocuk dünyaya gelmiş olabilir; fakat “gitmek” ihtimali hâlâ masadaysa, kurulan hayatın zemini de bütünüyle sağlamlaşmayabilir. Her “gitmek istiyorum” cümlesi yalnızca ilişkiye yönelik bir kriz olarak değil, birlikte kurulan hayatın yeniden belirsizleşmesi olarak yaşanabilir.

Uzun süre böyle bir belirsizliğin içinde yaşamak, insanı sevgisine ve bağlılığına rağmen tükenme noktasına getirebilir. Çünkü kişi yalnızca ilişkinin geleceğini değil, gündelik hayatın ritmini de bu ihtimalin gölgesinde sürdürmeye başlar. Hayata dair uzun vadeli planlar yapmak bir yana, bazen ertesi günün planını bile gönül rahatlığıyla kuramaz. Zihnin önemli bir bölümü ilişkiye, söylenen sözlere ve yeni bir ayrılık ihtimalinin işaretlerine ayrılır. İnsan sevdiği kişiden vazgeçmiş olmayabilir; fakat belirsizliğin kendisini artık taşıyamayacak hâle gelebilir. Böyle bir noktada ayrılığın gerçekleşmesi, belirsizlik içinde yaşamaktan daha katlanılabilir bir son gibi görünebilir.

Bu yük zamanla evin dışına da taşar. Zihni sürekli çözülmemiş bir meseleyle meşgul olan kişi dışarıdaki hayata eskisi kadar rahat katılamaz. Konuşur, insanlarla birlikte olur, günlük işlerini sürdürür; fakat içindeki kaygı bütün bunların üzerine ince bir perde gibi çöker. Bir zamanlar neşeli ve rahat olan bir insanın giderek daha dalgın, daha sessiz, daha uzak görünmesi, çevresindekilerin de dikkatinden kaçmayabilir.

İnsan yaşadığı şeyi anlatmasa bile her zaman gizleyemez. Kişinin özel hayatında yaşadığı belirsizlik, anlatılmasa bile sosyal çevresinde hissedilmeye başlar. Dostlarla görüşmek ağırlaşabilir, davetler geri çevrilebilir, eve insan çağırmak istemeyebilir. Çünkü insan kendi içinde huzur veremeyen bir ortamı başkalarıyla paylaşmakta da zorlanır. Bazen insan yaşadığını anlatmaktan değil, anlatmadan da anlaşılmaktan yorulur.

Ayrılık düşüncesinin çevredeki insanlarla paylaşılmış olması ihtimali bu yükü daha da ağırlaştırabilir. Kişi kimin ne bildiğini, kime ne anlatıldığını kesin olarak bilmese bile bunu hissettiğini düşünebilir. Bir bakış, bir sessizlik ya da sıradan bir soru bile zihinde büyüyebilir.

“Acaba biliyor mu?”

“Benden bir şey saklıyorlar mı?”

“Benim bilmediğim bir konuşma yapıldı mı?”

Bu soruların gerçek bir karşılığı olması gerekmez. Asıl yıpratıcı olan, belirsizliğin zihni sürekli ihtimaller üretmeye zorlamasıdır. Böylece ilişkinin içindeki belirsizlik, iki kişinin arasındaki sınırı aşarak insanın sosyal çevresine ilişkin algısına da sızar.

Bütün bunlar, yaşanan tükenmişliğin sevgisizlikle açıklanamayacağını gösterir. Sevgi ile tükenmişlik aynı anda var olabilir. İnsan birini sevebilir, ortak geçmişine değer verebilir ve yine de yıllardır süren belirsizliğin içinde daha fazla yaşamakta zorlanabilir. Çünkü sevgi her zaman güven duygusunun yerini tutmaz. İnsan bazen sevdiği kişinin yanında olmasından çok, onun gerçekten yanında kalmak istediğinden emin olmak ister.

Bu nedenle “gitmek” meselesinin yıllar boyunca tekrar tekrar gündeme gelmesi, karşıdaki kişiyi yalnızca ayrılıktan korkan biri hâline getirmeyebilir. Zamanla insan, ayrılığın kendisinden çok ayrılık ihtimalinin sürekli gündemde olmasından yorulabilir. Birlikte kalmak ile birlikte kalmayı sürekli yeniden tartışmak aynı şey değildir. Aynı hayatın içinde bulunmak, ilişkinin duygusal olarak güvenli olduğu anlamına gelmeyebilir. Sürekli açık tutulan bir ayrılık ihtimali, zamanla insanın geleceğe bakma biçimini de değiştirir.

Belki de bazı ilişkilerde en ağır olan şey gerçekleşmiş ayrılık değil, yıllarca kapanmayan ayrılık ihtimalidir. Gerçekleşmiş bir son acı verici olsa da belirgindir; insan neyle karşı karşıya olduğunu bilir. Oysa sürekli gündemde kalan bir ayrılık ihtimali, insanı ne tam olarak kaybetmeye ne de tam olarak güvenmeye bırakır. Hayat böyle bir ara bölgede uzun süre tutulduğunda, kişi sonunda yalnızca ilişkinin geleceğini değil, kendi iç huzurunu da korumaya çalışır.

Ve insanın yorulduğu yer tam da burası olabilir. Bazen ayrılığı istediği için değil, ayrılık ihtimaliyle yaşamaktan tükendiği için bir son düşünmeye başlayabilir. Bu, sevgisinin bittiği anlamına gelmez. İnsan sevdiği kişiden vazgeçmeden de belirsizlikten vazgeçmek isteyebilir. Çünkü insanın taşıyamadığı şey her zaman sevginin kendisi değildir; sevginin içine yerleşmiş, yıllarca kapanmayan belirsizlik de olabilir.

Böyle bakıldığında mesele artık “kim haklı, kim haksız?” sorusuna sığmaz. Gitmek isteyen kişinin kendi içinde taşıdığı nedenler olabilir; fakat gitme ihtimalinin yıllarca açık tutulmasının karşı tarafta yaratacağı sonuçlar da gerçektir. Bir tarafın yaşadığı ayrılık arzusu, diğer tarafın yaşadığı güven kaybını ve tükenmişliği ortadan kaldırmaz. Bir insanın gitmek istemesi nasıl gerçek bir duyguysa, diğer insanın sürekli gitme ihtimaliyle yaşamaktan yorulması da gerçek bir duygudur.

Ayrılık Gerçekleşmeden Önce Başlayabilir

Belki de bu yüzden ayrılığı yalnızca bavulların toplandığı, bir kapının kapandığı ya da bir insanın evden çıktığı anla sınırlamak mümkün değildir. Bazı ayrılıklar çok daha önce, ilişkinin geleceğine ikinci bir ihtimalin girdiği anda başlar.

İlk kez “Gitmek istiyorum” cümlesi kurulduğunda, birlikte yaşanacak gelecek artık tek bir yoldan ibaret değildir. Birlikte kalmak vardır; bir de ayrılmak ihtimali. Bu ikinci ihtimal tekrar tekrar gündeme geldikçe, ilişkinin üzerine görünmeyen bir gölge düşer. İnsan aynı evde yaşarken bile kaybetme ihtimalini hesaba katmaya başlar. Gelecek planlarına ihtiyat karışır, sevinçlerin içine küçük bir temkin düşer.

Çünkü insan yalnızca “Bugün beraberiz” diye düşünmez artık. Bir yerlerde, çoğu zaman kendisinin bile susturamadığı başka bir soru dolaşır:

“Yarın hâlâ beraber olacak mıyız?”

İşte ayrılık bazen tam burada başlar.

Kapı henüz kapanmamıştır. Kimse gitmemiştir. Hayat görünüşte aynı hayat olarak sürmektedir. Fakat ilişkinin içine, bir gün yaşanabilecek sonun gölgesi düşmüştür.

Ve insan zamanla o sonun kendisinden çok, her gün yeniden mümkün olmasının yorgunluğunu taşımaya başlar.

Geride Kalanın Görünmeyen Yükü

Gitmek üzerine yazılan metinlerde çoğunlukla giden kişinin duyguları anlatılır. Oysa her gidişin görünmeyen bir tarafı daha vardır: geride kalan. Giden kişi kendi kararını verir; geride kalan ise çoğu zaman başkasının kararının sonuçlarıyla yaşamaya başlar.

Gitme düşüncesi bir kişi için özgürlük ihtimali olabilirken, diğer kişi için sürekli tetikte olma hâline dönüşebilir. Gidenin zihninde bir çıkış kapısı vardır; kalan, o kapının ne zaman açılacağını bilmeden hayatına devam eder. Bu yüzden sürekli tekrarlanan “gitmek” düşüncesi, gerçekleşmediği hâlde bile karşı tarafta bir tür bekleyiş yorgunluğu yaratabilir.

İnsan bir süre sonra ayrılığın olup olmayacağını düşünmekten değil, bunu düşünmek zorunda olmaktan yorulur. Çünkü her defasında hayatını yeniden zihninde kurmak, her defasında “Eğer giderse ne olacak?” sorusunu cevaplamak ve her defasında ortak geleceğin sağlamlığını yeniden değerlendirmek zorunda kalır.

“Gitme” Demek ile “Kal” Demek Arasındaki Fark

“Gitme” karşıdaki insanın kararına yöneliktir. “Kal” ise aynı zamanda bir ilişkiyi sürdürme iradesini sorgular. Bu nedenle bir ilişkide sürekli “gitme” demek, ilişkinin temel sorununu çözmeyebilir. Çünkü insanın karşısındaki kişiyi fiziksel olarak tutması, onun gönüllü olarak kalmasını sağlayamaz.

Gerçek kalmak, bir insanın kapının önünde durması değildir; kalmayı seçmesidir. Bu seçim sürekli yeniden tartışılmak zorunda kalmıyorsa ilişki güvenli bir zemine kavuşabilir. Aksi hâlde birlikte geçirilen zamanın içinde bile sürekli bir ayrılık ihtimali dolaşır.

Belki de uzun ilişkilerde en önemli güvence, “Seni bırakmayacağım” sözünden çok “Burada olmayı seçiyorum” duygusudur. Çünkü birincisi geleceğe dair bir vaat olabilir; ikincisi ise şimdiki zamanda alınmış bir karardır.

Gitmek Bazen Gerçekten Gitmektir

Bütün bu çözümlemelerin sonunda önemli bir noktayı unutmamak gerekir: Her gitmek isteğini sembolik bir yardım çağrısına çevirmek doğru değildir. Bazen insan gerçekten gitmek ister. Bazen bir ilişki gerçekten bitmiştir. Bazen birlikte kurulan hayat artık bir taraf için sürdürülebilir değildir. Bazen ayrılmak, kaçmak değil, açıkça verilmiş bir hayat kararıdır.

Bu nedenle “Gitmek isteyen herkes aslında kalmak istiyordur” gibi romantik bir yorum da doğru değildir. İnsan söylediği sözü ciddiye almalıdır. Fakat aynı şekilde, sürekli söylenen ama gerçekleşmeyen “gitmek” sözlerinin yarattığı yorgunluk da ciddiye alınmalıdır.

İki gerçek aynı anda var olabilir: Bir insan gerçekten gitmek istiyor olabilir ve onun karşısındaki insan da bu belirsizlikten gerçekten yorulmuş olabilir. Birinin duygusunu kabul etmek, diğerinin duygusunu geçersiz kılmaz.

Gitmenin Karşısında Sonunda Kalan Soru

Bütün bu düşünceler bizi başlangıçtaki soruya yeniden getirir: İnsan neden gitmek ister? Bazen çünkü yorulmuştur; bazen çünkü kendisine yabancılaşmıştır; bazen çünkü değişmek istemektedir; bazen çünkü umut kalmamıştır; bazen çünkü özgürleşmek istemektedir; bazen çünkü kaçmaktadır; bazen de çünkü başka türlü yaşayabileceğine inanmaktadır.

Peki gitmeyip kalması gerçekten kalmak mıdır? Hayır; eğer insanın iradesi ve duygusu orada değilse, fiziksel olarak kalmak gerçek anlamda kalmak olmayabilir.

Neden bazıları hep gitmek der? Çünkü gitmek bazen bir karar değil, bir ihtimaldir. Bazen insan o ihtimali elinde tutarak bulunduğu hayatın içinde kendisini daha az çaresiz hisseder. Bazen gitmek, henüz gerçekleşmemiş bir özgürlüğün adı olur.

Fakat sürekli açık tutulan bir kapının iki tarafında iki farklı insan vardır. Bir tarafta çıkmak isteyen, diğer tarafta kapının ne zaman açılacağını bekleyen insan. Zamanla asıl yorgunluk bazen gitmekten değil, kapının hiçbir zaman gerçekten kapanmamasından doğar.

Belki de “gitmek” üzerine düşünmenin en önemli noktası budur: Bir insanın gitmek istemesi kadar, diğer insanın artık gitme ihtimalinin gölgesinde yaşamak istememesi de anlaşılabilir bir duygudur. Çünkü sevgi, birlikte kalmak için gerekli olabilir; fakat tek başına yeterli olmayabilir. Bir hayatı birlikte sürdürebilmek için sevginin yanında güven, süreklilik, sorumluluk ve gönüllü kalma iradesi de gerekir.

Ve belki bütün “gitmek” hikâyelerinin sonunda insanın karşısında tek bir soru kalır:

“Gitmek mi istiyorum, yoksa başka türlü yaşayabilmek mi?”

Bu sorunun cevabı bazen bir ilişkinin geleceğini, bazen bir insanın kendisiyle ilişkisini, bazen de yıllardır kapanmayan bir kapının neden hâlâ açık olduğunu anlamaya yeter. Çünkü insanın gerçek ihtiyacı her zaman gitmek değildir. Bazen gerçekten ihtiyacı olan şey, artık aynı şekilde yaşamak zorunda olmadığını bilmektir.

Ve belki de gitmek ile kalmak arasındaki en derin ayrım burada ortaya çıkar: Gitmek bir yer değiştirme olabilir; kalmak ise çoğu zaman bir seçimdir. İnsan gerçekten kaldığında, yalnızca gitmediği için değil, kalmayı seçtiği için oradadır. Buna karşılık sürekli gitmeyi düşünen insan, fiziksel olarak hiç ayrılmasa bile içinde bulunduğu hayattan çoktan uzaklaşmaya başlamış olabilir.

İnsan bazen gitmekten değil, aynı yerde kendisi olamamaktan yorulur. Bazen kalmaktan değil, kalırken sürekli gitme ihtimalini taşımaktan. Bazen ayrılıktan değil, ayrılığın her gün yeniden ihtimal hâline gelmesinden. Bu nedenle “gitmek” yalnızca bir son değildir; çoğu zaman insanın kendisine sorduğu uzun, zor ve cevabı kolay olmayan bir sorudur:

“Burada kalırsam kendim olarak kalabilecek miyim?”

Belki de bütün mesele sonunda buraya varır. İnsan gerçekten gitmek isteyip istemediğini anlamadan önce, bulunduğu yerde kalırken kim olduğunu anlamak zorundadır.