Hüsrev Hatemi’nin “Non Dolet” şiiri, ilk bakışta ayrılık üzerine yazılmış bir şiir gibi görünür. Oysa şiirin asıl konusu ayrılığın kendisinden çok, ayrılığın insanın içinde geçirdiği dönüşümdür. Bir zamanlar acı veren şeyin nasıl hatıraya, hatıranın nasıl sızıya, sızının da bir gün insanın hayatını artık yönetemeyen sessiz bir geçmişe dönüştüğünü anlatır. Şiirin sonunda ulaşılan “artık acımıyor” sözü bu yüzden bir unutma cümlesi değildir. Geçmişin silindiğini değil, geçmişin artık insan üzerindeki hükmünün sona erdiğini bildirir.
Hatemi’nin “Kalanlar ve Gidenler” başlığı altında kaleme aldığı yazılarla “Non Dolet” birlikte okunduğunda bu daha açık görülür. Çünkü o yazılarda şair, ayrılığın edebiyatımızdaki ve kendi hafızasındaki uzun tarihini anlatır. Gidenleri, kalanları, sevgilileri, gurbetçileri, sürgünleri, ölüleri, geride kalanları; onların söylediği beyitleri, şarkıları ve ağıtları bir araya getirir. Çocukluğunda radyodan duyduğu şarkılardan Divan şiirine, Mevlânâ’dan Fuzûlî’ye, Neşâtî’den Yahya Kemal’e kadar uzanan geniş bir ayrılık hafızası kurar. “Non Dolet” ise bütün bu uzun yolculuğun sonunda söylenmiş bir cümle gibidir.
Önce insanlar tanışır. Sonra kavuşur. Ardından ayrılığın ihtimali hayatlarına girer. Bir gün gerçekten ayrılırlar. Kalan hicranı yaşar, giden gurbeti. Zaman geçer; acı sızıya dönüşür. İnsan sonunda dönüşün mümkün olmadığını, geçmişin değiştirilemeyeceğini ve bazı yaraların kapanmasa bile artık kanamadığını kabul eder. Ve bir gün yüreği şaşkınlıkla şunu fark eder: Artık acımıyor.
“Non Dolet”in bütün hareketini bu dönüşüm içinde okumak mümkün.
Tanışmanın İçinde Ayrılığın Başlaması
Şiirin ilk büyük düşüncesi, daha en başında alışılmış hayat anlayışını tersine çevirir:
“Her tanışmayı bir ayrılma say;
Her doğum bir ölüm habercisi.”
Normalde tanışmak başlangıçtır. Bir insan hayatımıza girer ve biz bunu bir kazanım olarak görürüz. Bir dostluk başlar, bir aşk başlar, bir aile kurulur. Kavuşma, hayatın olumlu tarafıdır; ayrılık ise onun karşısında duran olumsuz olaydır. Hatemi ise bu iki kavram arasındaki sınırı kaldırır. Ona göre tanışmanın içinde ayrılık ihtimali zaten vardır.
Çünkü bir insanı hayatımıza aldığımız anda onu kaybetme ihtimalini de hayatımıza almış oluruz.
Bu düşünce şiiri sıradan bir ayrılık şiirinden çıkarır. Buradaki ayrılık yalnızca bir sevgilinin çekip gitmesi değildir. İnsan hayatının geçiciliğiyle ilgilidir. Bir çocuğun büyümesi, bir dostun başka şehre gitmesi, bir sevgilinin uzaklaşması, bir yakının ölümü, gençliğin sona ermesi, hatta insanın kendi geçmişinden uzaklaşması aynı büyük hareketin parçalarıdır.
Hatemi’nin şiirinde doğumla ölümün aynı cümlede buluşması bu nedenle rastlantı değildir. Hayata gelmek, aynı zamanda bir gün hayattan ayrılmaya başlamaktır.
Bu bakımdan “Non Dolet”teki ayrılık düşüncesi oldukça geniştir. Şair sevgiliden ayrılmayı anlatırken aslında insanın bütün bağlarının geçici olduğunu bilir. Fakat bu bilgi insanı bağ kurmaktan vazgeçirmez.
Tam tersine:
“Gerçeği bilmeyen yüreğimiz,
Hep yeni tanışmalara gereksindi...”
İnsan ayrılığı bildiği hâlde tanışmaya devam eder.
Belki insanın en büyük çelişkilerinden biri budur. Kaybedeceğini bile bile bağlanır. Sonunun biteceğini bile bile sever. Bir gün ayrılacağını bildiği hâlde kavuşmak ister. Hayatın geçiciliğini bilmek, insanın hayatı istemesine engel olmaz.
Şiirin hüznü de tam buradan doğar.
Kavuştuğumuzda Ayrılmıştık
Hatemi’nin şiirindeki en çarpıcı dizelerden biri şudur:
“Kavuştuğumuzda ayrılmıştık bu kesindi,
Her güne ayrılığın korkusu sindi.”
Burada ayrılık henüz gerçekleşmemiştir; ama korkusu gerçekleşmiştir.
Bu çok önemli bir ayrımdır.
Bazen insan birini kaybetmeden önce kaybetmenin korkusunu yaşamaya başlar. Bir ilişkinin içinde ayrılık ihtimali dolaşır. Bir dostluğun içinde uzaklaşmanın gölgesi vardır. Çocuğun büyümesinde bile anne-baba onun bir gün evden ayrılacağını bilir. İnsan yaşlandıkça sevdiklerinin ölümlü olduğunu daha açık biçimde görür.
Böylece ayrılık, gerçekleştiği gün başlamaz.
Ayrılık ihtimaliyle başlar.
Hatemi’nin “Kalanlar ve Gidenler” yazısının altında yatan duygu da budur. Yazısında giden insanların görüntülerini anlatırken aslında ayrılığın gerçekleşme anını değil, gidişin hafızada bıraktığı görüntüyü anlatır. Çocukluğunda radyolardan duyduğu ayrılık şarkıları, zihninde giden insanlara ait belirli görüntüler oluşturmuştur. Kadın uzaklaşır; saçları omuzlarına dökülür; şair onu arkadan izler. Erkek uzaklaşır; pardösülü, şapkasız bir siluet küçülür. Giden kişi gittikçe küçülür ve sonunda görüntü kaybolur.
Bu sahne, “Non Dolet”in neredeyse görsel karşılığıdır.
Çünkü şiirde de ayrılık önce bir korku olarak başlar. Sonra gerçek olur. Sonra insanın hafızasında bir görüntüye dönüşür.
Hatemi’nin Çocukluğundaki Giden İnsan
Hüsrev Hatemi’nin yazısındaki çocukluk hatıraları bu nedenle şiirin dışında bırakılmaması gereken ayrıntılardır. Çünkü onun ayrılık düşüncesi yalnızca kitaplardan öğrenilmiş bir edebiyat tarihi değildir. Çok daha erken, çocukluğunda şekillenmiş bir gidiş imgesidir.
1940’lı yıllardan beri aynı hayali taşıdığını söyler. Bu ayrıntı çok etkileyicidir. Çünkü insanın zihnindeki bazı görüntüler yaşlanmaz. Aradan onlarca yıl geçer, hayat değişir, insanlar değişir, şehir değişir; fakat bir çocukluk görüntüsü aynı yerde kalır.
Giden insanın arkadan görülmesi özellikle anlamlıdır.
Yüzünü görmeyiz.
Konuşmasını duymayız.
Onun bize ne söylediğini bilmeyiz.
Sadece uzaklaşmasını görürüz.
Önce yakındadır. Sonra birkaç adım uzaklaşır. Sonra küçülür. Sonra kaybolur.
Ayrılık belki de insanın hayatında tam böyle çalışır. İlk anda çok somuttur. Giden kişinin yüzü, sesi, eşyaları, odası, yürüyüşü vardır. Sonra zaman geçer ve ayrıntılar silinmeye başlar. Bir süre sonra kişi hâlâ hatırlanır ama görüntüsü bulanıklaşır. Daha sonra hatırlanan şey kişinin kendisinden çok, onunla yaşanan duygudur.
İşte “Non Dolet”teki acıdan sızıya geçiş, bu hafıza hareketiyle de ilgilidir.
İnsan bazen unutmaz.
Ama artık aynı şekilde hatırlamaz.
Kalanların Acısı: Ayrılığın Edebiyattaki Büyük Sesi
Hatemi’nin yazısında kalanların acısına verdiği geniş yer, “Non Dolet”i anlamak açısından son derece önemlidir. Çünkü dünya ve Türk edebiyatı gerçekten de gidenlerin ardından kalanların sesleriyle doludur.
Hatemi’nin çocukluğunda duyduğu:
“Gittin gideli ben deli divaneye döndüm”
şeklindeki şarkıdan başlayarak Divan şiirine kadar uzanan bu çizgide ortak bir duygu vardır: Giden gider, kalan bakar.
Dîvânu Lugâti’t-Türk’te aşkın ayrılık anında ortaya çıktığını anlatan dizeler bile bu eski hafızanın izini taşır. Sevgi gizlidir; ayrılık günü kendini belli eder. İnsan belki sevgisinin ne kadar derin olduğunu, ancak kaybetme ihtimali ortaya çıktığında anlar.
Bu, “Non Dolet”in ilk bölümüyle doğrudan ilişkilidir.
Çünkü şiirde de tanışma ve kavuşma sırasında henüz tam olarak bilinmeyen gerçek, ayrılıkla birlikte görünür hâle gelir.
Ayrılık bazen sevginin yokluğu değil, sevginin görünür hâle gelmesidir.
Mevlânâ’nın şiirinde “Yazık ki gittin ey yâr” diye yükselen ses de böyledir. Neşâtî’nin “Gittin ammâ ki kodun hasret ile cânı bile” sözü de. Hayâlî’nin sevgilisinden ayrılırken “gönül”ünü onun semtinde bırakması da.
Bu şiirlerde ayrılık henüz tazedir.
Acı henüz geçmemiştir.
Hatta acı konuşmaktadır.
“Non Dolet” ise acının artık konuşmadığı bir zamandan seslenir.
Bu fark çok önemlidir.
Neşâtî’de insan sevgiliye seslenir:
Gittin.
Mevlânâ’da sevgiliye sitem vardır:
Neden gittin?
Fuzûlî’de gurbet vardır:
Dönmek isterim.
Eski şarkılarda yalvarış vardır:
Unutma beni.
“Non Dolet”te ise artık sevgiliye söylenecek bir cümle kalmaz:
Artık acımıyor.
Gidenlerin Acısı: Gitmek de Bir Hicrandır
Hatemi ikinci yazısında çok önemli bir düzeltme yapar. İlk yazıda kalanların acısını anlatmıştır; sonra gidenlerin de kalanlardan farklı olmadığını söyler.
Bu, şiirin dünyasını genişletir.
Çünkü “giden” her zaman terk eden değildir.
Bazen insan ailesini, sevdiğini, evini, şehrini istemeden bırakır. Sürgüne gönderilir. Askere gider. İş için başka bir yere gider. Gurbetin içine düşer. Ardında kalanların nasıl yaşayacağını düşünür.
Keçecizade İzzet Molla örneği burada özellikle çarpıcıdır. Sürgüne gönderilen şair, ailesinden ayrılırken “ailem nasıl geçinecek?” kaygısıyla ağlar. Burada giden kişi, romantik anlamda özgürleşen biri değildir. Gitmek zorunda bırakılan bir insandır.
Bu ayrıntı, ayrılığı yalnızca “terk edilmek” üzerinden okumamızı engeller.
Gidenin de bir kalanı vardır.
Onun da özlediği bir ev vardır.
Onun da ardında bıraktığı insanlar vardır.
Onun da geceleri vardır.
Bu yüzden Hatemi’nin dünyasında “giden” ile “kalan” arasında mutlak bir suçlu ve mağdur ayrımı bulunmaz. Bazen iki taraf da aynı ayrılığın içinde yaralanır.
Hayâlî’nin:
“Anı hoş tut garibindir Efendim, işte biz gittik / Gönül derler ser-i kûyunda bir dîvânemiz kaldı.”
beytinde de giden kişi beden olarak uzaklaşırken gönlünü orada bırakır.
Bu çok güzel bir ayrılık paradoksudur:
İnsan gider ama her şeyiyle gidemez.
Bir parçası geride kalır.
Belki “Non Dolet”in sonunda iyileşen şey de tam olarak bu geride kalmış parçadır.
Veda Kısadır, Hicran Uzundur
Hatemi’nin yazısındaki en önemli ayrımlardan biri veda ile hicran arasındadır. Veda anı çok ağırdır; fakat süresi kısadır. Asıl uzun işkence, ayrılıktan sonra başlayan hicrandır.
Bu düşünce “Non Dolet”in zaman anlayışını anlamak için çok değerlidir.
Bir insanın gidişini izlediğimiz birkaç dakika, bazen yıllarca sürecek bir yokluğun başlangıcıdır.
Veda bir andır.
Hicran ise zamandır.
Veda sırasında insan hâlâ giden kişinin yüzünü görür. Son bir söz söyler. Belki sarılır. Belki el sallar. Hatta belki geri döneceğine inanır.
Hicranda bunların hiçbiri yoktur.
Giden gitmiştir.
Kalan, artık onun yokluğuyla yaşamayı öğrenmek zorundadır.
Bu yüzden Hatemi’nin şiirinde zaman önemlidir. “Bir gün” der:
“Çok sayıda şâm-ı gariban yaşanır,
Nice yaman acılar çekilir ve bir gün...”
O “bir gün”, şiirin en önemli zamanıdır.
Çünkü insanın hayatında bir gün gelir.
Ne zaman geldiğini önceden bilemez.
Ama geldiğinde şunu fark eder:
Eskisi kadar acımıyor.
Hicranın Kendisi Değişir
Hatemi’nin “Kalanlar ve Gidenler” yazısında hicran yalnızca uzaklık değildir. Hicranın içinde ulaşamama, kavuşamama ve manevi ayrılık da vardır.
Firak daha çok ayrılık ve uzaklıkla ilgilidir. Hicran ise aynı yerde bulunulsa bile birbirinden kopmuş olmanın acısını taşıyabilir.
Bu ayrım “Non Dolet” için çok önemlidir.
Çünkü insanın acı çekmesi için fiziksel uzaklık şart değildir.
Bazen bir insan yanınızdadır ama artık size ait değildir.
Bazen aynı evde iki yabancı gibi yaşanır.
Bazen yıllar önce ölmüş biri, hâlâ insanın içinde canlıdır.
Bazen ise kilometrelerce uzakta olan biriyle insanın gönül bağı hâlâ sürer.
Demek ki gerçek ayrılık mesafeyle ölçülmez.
Hicran, insanın bir başkasına ulaşamaması kadar, geçmişteki hâline de ulaşamamasıdır.
“Non Dolet” bu yüzden yalnızca bir sevgiliden kurtulmayı anlatmaz. İnsan zamanla kendi geçmişinden de ayrılır.
Çocukluğundaki insan artık yoktur.
Gençliğindeki şehir artık aynı değildir.
Bir zamanlar birlikte şarkı söylediği insanlar artık hayatta olmayabilir.
Bir şarkıyı ilk kez dinlediği gece geri gelmez.
Ama bunların hepsi hafızada kalır.
İşte hafızanın içinde kalan bu şeylerin acısı zamanla değişir.
Çocukluk İstanbul’u: Acının Hafızaya Dönüşmesi
Hüsrev Hatemi’nin Feriköy’e dair hatıraları bu nedenle şiirin içine mutlaka alınmalıdır.
1940’lı yılların İstanbul’unda ışık kirliliğinin olmadığı gecelerden söz eder. Gökyüzünün tamamen karanlık olduğunu ve yıldızların daha parlak göründüğünü anlatır. Komşuların birbirine “amca”, “teyze”, “abi”, “abla” diye seslendiği bir mahalle dünyası vardır.
Ve bir yaz gecesinde Altan Abi’nin ağabeyi Nadir Hatemi ile alçak sesle söylediği şarkılar arasında “Hicran yine hicran mı bu aşkın sonu söyle” vardır.
Bu hatıra çok değerlidir.
Çünkü burada bir şarkı artık yalnızca şarkı değildir.
Bir geceye dönüşmüştür.
Bir mahalleye dönüşmüştür.
Bir gökyüzüne dönüşmüştür.
İnsan daha sonra şarkıyı dinlediğinde yalnızca sözleri duymaz. O eski geceyi de duyar.
Bu yüzden hafıza bazen acıyı korur.
Ama aynı zamanda acıyı dönüştürür.
Bir zamanlar ayrılık acısını taşıyan şarkı, yıllar sonra çocukluğun hatırasına dönüşebilir. Şarkı artık yalnızca “hicran” değildir. Eski İstanbul’dur. Komşudur. Ağabeydir. Yaz gecesidir. Karanlık gökyüzüdür. Henüz kaybedilmemiş bir dünyanın sesidir.
İşte “artık acımıyor” dediğimiz şey biraz da budur.
Acının nesnesi değişmiştir.
Bir zamanlar can yakan şey, yıllar sonra insanın hayatındaki en kıymetli hatıralardan biri hâline gelebilir.
“Oh Olsun” da Acının Bir Biçimidir
Hatemi’nin üçüncü yazıda verdiği örnekler de “Non Dolet”in anlaşılması bakımından ilginçtir. Çünkü kalanlar her zaman ağlayan, yalvaran, sevgilisinin ardından iç çeken insanlar değildir.
Bazen kızarlar.
Bazen beddua ederler.
Bazen “oh olsun” derler.
Bazen gidenin de acı çekmesini isterler.
Ahmet Rasim’in şiirinde, Lemi Atlı’nın güftesinde, Yusuf Nalkesen’in sert söyleyişinde, Kâmuran Yarkın’ın bedduaya yaklaşan dizelerinde bu tarafı görürüz.
Fakat bütün bu öfkenin ortak bir özelliği vardır:
Acı hâlâ devam etmektedir.
Çünkü insan gerçekten kopmuş olsaydı, karşısındakinin acı çekip çekmediğini merak etmeyecekti.
“Benden beter olsun” demek bile hâlâ karşı tarafla bağ kurmaktır.
“Artık bana ıstırap vermiyorsun” demek bile hâlâ onun davranışına bir anlam vermektir.
Bu yüzden sitem, ayrılığın sonu değil, çoğu zaman acının başka bir biçimidir.
İnsan bazen ağlayarak değil, kızarak da bağlı kalır.
“Non Dolet”in sessizliği burada daha iyi anlaşılır.
Şiirde artık “oh olsun” da yoktur.
Sitem de yoktur.
Beddua da yoktur.
Geri dön çağrısı da yoktur.
Çünkü bütün bunların gerektirdiği bağ çözülmüştür.
Artık acımayan insanın karşısında hesap soracağı biri de kalmamıştır.
Mevlânâ: Övgüden Kıskançlığa, Kıskançlıktan Sızıya
Hatemi’nin “Ey ruhumda olan, sonunda nereye gittin?” diye başlayan Mevlânâ şiirine verdiği geniş yer de çok anlamlıdır.
Bu şiirde kalan kişi, giden sevgiliyi hem över hem azarlar.
Onu Tanrı ışığına benzetir.
Gül kokusuna benzetir.
Sonra başka bir sevgiliyle gittiği için ona kızar.
Onu dikenlerden koruduğunu söyler.
Başka bir diken bulup gitmesini sitemle karşılar.
Balık olduğunu söyler, yılana yoldaş olmasını anlamaz.
Bütün bunlar çok insani duygulardır.
Sevgi ile kıskançlık birbirinden ayrılmaz.
Övgü ile sitem yan yana gelir.
“Sen çok değerlisin” ile “neden gittin?” aynı anda söylenebilir.
Hatemi’nin ayrılık dünyasının güzelliği de burada ortaya çıkar. İnsan duygularını temiz, düzenli ve tek bir renkten oluşan şeyler olarak görmez. Sevdiği kişiye hem hayran olabilir hem kızabilir. Onu hem yüceltebilir hem suçlayabilir.
Fakat “Non Dolet” bu karmaşanın sonrasını anlatır.
Mevlânâ’nın şiirindeki insan hâlâ sevgiliyle konuşmaktadır.
“Non Dolet”te konuşma bitmiştir.
Artık sevgilinin nerede olduğu sorulmaz.
Artık kiminle gittiği araştırılmaz.
Artık başka sevgilinin daha iyi olup olmadığı düşünülmez.
Çünkü insanın dikkatinin yönü sevgiliden kendisine dönmüştür.
Bu, iyileşmenin önemli bir aşamasıdır.
“Her Kavuşmayı Bir Ayrılma Say”
Şiirin tekrar tekrar söylediği bu dizeyi artık daha iyi anlayabiliriz:
“Her kavuşmayı bir ayrılma say.”
İlk bakışta bu söz karamsar görünebilir. Fakat şiirin tamamı düşünüldüğünde bunun bir karamsarlık öğretisi olmadığı anlaşılır.
Hatemi bize “kimseye bağlanma” demiyor.
“Sevme” demiyor.
“Kavuşmanın anlamı yok” demiyor.
Tam tersine, insanın yeni tanışmalara ihtiyaç duyduğunu söylüyor.
Demek ki mesele sevgiden kaçmak değil.
Sevginin faniliğini bilerek sevmek.
Bir gün biteceğini bilerek yaşamak.
Bir insanın hayatımızda sonsuza kadar kalamayacağını bilerek onunla geçirilen zamanı küçümsememek.
Çünkü geçicilik bir şeyin değersiz olduğunu göstermez.
Bazen tam tersine, değerini gösterir.
Bir gün bitecek olması, bir kavuşmayı anlamsızlaştırmaz.
Onu kıymetli hâle getirir.
Çırağan Yanılsaması
Şiirin karanlık bölümünde şöyle der:
“Karanlık umutsuzluktan geçene,
Tek mum ışığı çırağan görünür,
Oysa iyi bilinir ki dönüş yolunda
Asla çırağan yoktur...”
Burada Hatemi çok ince bir ayrılık psikolojisi kurar.
İnsan karanlıkta kaldığında küçük bir ışığı büyük bir kurtuluş olarak görebilir. Özellikle ayrılık acısında insan, en küçük işareti dönüş ümidi sayabilir. Bir telefon, bir mesaj, bir tesadüf, bir şarkı, bir rüya…
Fakat şiir bizi bu yanılsamadan çıkarır:
Dönüş yolunda çırağan yoktur.
Bazı gidişlerin dönüşü yoktur.
Ölüler dönmez.
Geçmiş geri gelmez.
Çocukluk geri gelmez.
Eski İstanbul geri gelmez.
Bir insanın hayatımızdaki eski hâli geri gelmez.
Bazen sevgili geri dönse bile ilişki eski hâline dönmez.
Bu yüzden iyileşme, dönüş beklentisinin sona ermesiyle başlar.
İnsan artık “gelecek mi?” sorusunu sormadığında, kendi hayatına dönmeye başlayabilir.
Sızı: Acının Daha Sessiz Hâli
Şiirin en önemli dizesi belki de şudur:
“Sızılar acıların yerini alır.”
Bütün şiir bu cümleye hazırlanıyor gibidir.
Hatemi acının yok oluşunu ani bir iyileşme olarak anlatmıyor. Acı önce sızıya dönüşüyor.
Bu çok gerçekçi bir iyileşme biçimidir.
İnsan büyük bir kayıptan sonra bir gün kalkıp “artık hiçbir şey hissetmiyorum” demez. Daha çok şöyle olur: Önceden her hatırlayışta içini yakan şey, zamanla hafifçe sızlamaya başlar. Sonra o sızı daha seyrek gelir. Sonra bazı günler hiç gelmez. Sonra insan uzun bir zaman sonra fark eder ki o kişiyi, o olayı veya o günü hatırladığı hâlde canı eskisi gibi yanmamaktadır.
İyileşme çoğu zaman böyle sessiz gerçekleşir.
İnsan iyileştiğini fark etmez.
Ta ki bir gün geçmişle karşılaşana kadar.
Bir şarkı duyana kadar.
Bir isim okuyana kadar.
Eski bir fotoğrafa bakana kadar.
Ve sonra şaşırır:
Eskiden burada canım yanardı. Şimdi yanmıyor.
İşte “Non Dolet” tam olarak bu anın şiiridir.
“Kederli Bir Sevinç”
Şairin bu dönüşümü tarif ederken kullandığı ifade olağanüstü güzeldir:
“Yürek kederli bir sevinçle anlar
Acının yok olduğunu artık.”
Kederli sevinç.
İki zıt duygu aynı anda vardır.
Sevinç vardır; çünkü acı sona ermiştir.
Keder vardır; çünkü o acının yaşandığı hayat da geride kalmıştır.
İnsan bazen iyileştiği için de hüzünlenir.
Çünkü iyileşmek, geçmişteki kendisinden biraz daha uzaklaşmak demektir.
Bir zamanlar çok sevdiği insan artık hayatının merkezinde değildir.
Bir zamanlar her gün düşündüğü mesele artık yalnızca geçmişte kalan bir hatıradır.
Bir zamanlar uğruna gecelerce uyuyamadığı kişi artık bir isimdir.
Bu bir başarı gibi görünür.
Ama aynı zamanda bir kayıptır.
Çünkü insan yalnızca acısını kaybetmez.
Acı çeken eski hâlini de kaybeder.
Bu yüzden sevinç kederlidir.
“Artık Acımıyor” Unutmak Değildir
Burada şiirin başlığına dönmek gerekir:
Non Dolet.
“Artık acımıyor.”
Bu ifade “unuttum” demiyor.
“Hiç yaşanmadı” demiyor.
“Önemsizdi” demiyor.
“Pişman değilim” bile demiyor.
Sadece şunu söylüyor:
Acı artık aynı yerde değil.
Geçmiş hâlâ orada olabilir.
Hatıra hâlâ canlı olabilir.
İnsan hâlâ özleyebilir.
Hatta zaman zaman gözleri dolabilir.
Ama bütün bunların üzerinde artık eski acının hükmü yoktur.
Bu nedenle “Non Dolet”, unutmanın değil kabullenmenin şiiridir.
Kabullenmek de yaşananı haklı bulmak değildir. Bir ayrılığın doğru olduğunu söylemek değildir. Bir kaybı istemek değildir.
Kabullenmek, değişmeyecek olanla kavga etmeyi bırakmaktır.
İnsan bazı şeyleri geri getiremeyeceğini anladığında, enerjisini geçmişi değiştirmeye çalışmaktan çekip bugüne aktarabilir.
Hüsrev Hatemi’nin Ayrılık Hafızası
“Kalanlar ve Gidenler” yazılarının tamamı bu açıdan “Non Dolet”in geniş bir arka planı gibidir.
Hatemi, ayrılığı yalnızca sevgililerin hikâyesi olarak görmez.
Çocuklukta radyodan duyulan şarkılar vardır.
Divan şairlerinin beyitleri vardır.
Mevlânâ vardır.
Neşâtî vardır.
Hayâlî vardır.
Fuzûlî vardır.
Yahya Kemal vardır.
Eski bestekârlar vardır.
Gurbet vardır.
Sürgün vardır.
Ölüm vardır.
Çocukluk İstanbul’u vardır.
Feriköy geceleri vardır.
Ağabeyiyle dinlenen şarkılar vardır.
Komşular vardır.
Ve bütün bunların arasında zaman vardır.
Belki Hatemi’nin asıl konusu da budur:
Zamanın acıya yaptıkları.
İlk anda dayanılmaz olan şeyin yıllar sonra neden başka bir şeye dönüştüğü.
İnsan neden bazı şarkıları gençliğinde dinlerken ağlar da yıllar sonra aynı şarkıyı dinlediğinde artık ağlamaz?
Neden bazı isimler bir dönem insanın yüreğini sıkıştırırken daha sonra yalnızca bir hatırayı çağrıştırır?
Neden bazı ayrılıklar hayatımızı ikiye bölerken, yıllar sonra onların üzerine sakin bir cümle kurabiliriz?
“Non Dolet” bu soruların şiirsel cevabıdır.
Hatemi’nin “Kalanlar”dan “Artık Acımıyor”a Yolculuğu
“Kalanlar ve Gidenler” başlığında Hatemi önce kalanların acısını anlatır.
Çünkü kalan, gidenin ardından bakar.
Sonra gidenlerin acısını anlatır.
Çünkü giden de ardında bir şey bırakır.
Sonra kızgınları anlatır.
Çünkü acı bazen siteme dönüşür.
Sonra gurbeti anlatır.
Çünkü uzaklık yalnızca sevgiliden ayrılmak değildir.
Sonra hicranı anlatır.
Çünkü fiziksel olarak yan yana olmak bile her zaman kavuşmak anlamına gelmez.
Sonra çocukluk hatıralarına döner.
Çünkü ayrılık artık yalnızca bir olay değil, hafızanın parçasıdır.
Ve bütün bunların sonunda:
“Non Dolet.”
Artık acımıyor.
Bu bakımdan “Non Dolet”, Hatemi’nin yazısının dışına konmuş bağımsız bir şiir değil, sanki yazının sonunda ulaştığı varoluşsal sonuçtur.
Yüzlerce yıllık şiir, sayısız ayrılık, sayısız şarkı ve bir insan ömrünün hafızası sonunda geriye tek bir cümle kalır.
Acının Yok Olması Değil, Hükmünün Sona Ermesi
Belki “artık acımıyor” sözünü en doğru biçimde şöyle anlamak gerekir:
Acı hiç yaşanmamış değildir. Acı artık hükmetmiyordur.
Bu ayrım çok önemli.
Çünkü insanın geçmişini bütünüyle silmesi mümkün değildir. Bazı insanlar hayatımızdan gider ama bıraktıkları izler kalır. Bazı ölümler unutulmaz. Bazı aşklar hatırlanır. Bazı geceler hafızada yaşamaya devam eder.
Fakat hafıza ile yara aynı şey değildir.
Bir hatırayı taşımak, hâlâ yaralı olmak anlamına gelmez.
Birini özlemek, onun yokluğunda yaşayamamak değildir.
Bir şarkıyla duygulanmak, eski acının geri döndüğü anlamına gelmez.
Bazen insan geçmişine bakar ve ilk kez onunla kavga etmediğini fark eder.
İşte iyileşme budur.
Rahmetli Hüsrev Hatemi’yi Anarken
Hüsrev Hatemi’yi bugün “Non Dolet” üzerinden anmak bu nedenle yalnızca bir şiiri yeniden okumak değildir. Onun yazısında anlattığı gidenler ve kalanlar, çocukluğunun şarkıları, eski İstanbul geceleri, Divan şiirinin hicranı, Mevlânâ’nın sitemi, Fuzûlî’nin gurbeti ve bütün o ayrılık sesleri bir araya geldiğinde, karşımıza uzun bir insanlık hafızası çıkar.
Bu hafızanın içinde herkes bir gün giden, bir gün kalan olur.
Bazen terk ederiz.
Bazen terk ediliriz.
Bazen isteyerek gideriz.
Bazen gitmek zorunda kalırız.
Bazen birinin arkasından bakarız.
Bazen biri bizim arkamızdan bakar.
Bazen ayrılık bir kapının kapanması kadar basittir.
Bazen bir insanın ölümü kadar kesin.
Ama bütün ayrılıkların ortak bir tarafı vardır: İlk hâlleri ile son hâlleri aynı değildir.
İlk anda acıdır.
Sonra hicrandır.
Sonra hatıradır.
Sonra sızı.
Ve nihayet, insan farkına bile varmadan, bir gün o sızı da susar.
Belki Hüsrev Hatemi’nin “Non Dolet”te bize bıraktığı en derin teselli budur: İnsan geçmişini silerek iyileşmez. Onu hayatının içine yerleştirerek iyileşir. Gidenin ardından sonsuza kadar bakmak zorunda değildir. Bir gün başını çevirebilir. Kendi yoluna bakabilir. Geride kalan görüntü artık küçülmüş, uzaklaşmış ve hafızanın içine karışmıştır.
Ve insan, yıllar sonra aynı yere baktığında artık yalnızca boşluğu görür.
Fakat o boşluk eskisi gibi canını yakmaz.
Çünkü zaman, acının biçimini değiştirmiştir.
Keder bir fener gibi dönmüştür geceleri. Bezgin seherler gelmiştir ardından. Nice şâm-ı gariban yaşanmış, nice yaman acılar çekilmiştir. Sonra sızılar acıların yerini almıştır.
Ve yürek, kederli bir sevinçle anlamıştır:
Artık acımıyor.
Belki de Hüsrev Hatemi’nin ardından söylenebilecek en güzel söz, yine kendi şiirinin bu sessiz cümlesidir. Çünkü bazı şairleri anmak, onların ölümünü yalnızca bir kayıp olarak tekrarlamak değildir; onların bize bıraktığı cümleleri yeniden hayata döndürmektir.
Hüsrev Hatemi’nin cümlesi ise ayrılığın en uzun yolculuğunun sonunda söylenir:
Non dolet.
Artık acımıyor.
