İnsan neden yorulur, yorgunluk insanın içinde neye dönüşür?

Yorgunluk kelimesi ilk bakışta çok sıradan görünür. Günün sonunda söylenir, uzun bir yolculuğun ardından söylenir, ağır bir işin bitiminde söylenir. “Yoruldum” dediğimizde çoğu zaman bedenimizi kastederiz. Oysa insanın hayatında öyle bir yorgunluk vardır ki uykuyla geçmez; yatağa uzanmak onu hafifletmez, birkaç saatlik dinlenme sabah olduğunda onu ortadan kaldırmaz. Çünkü bu yorgunluk kaslarda değil, yaşanmış zamanın içinde birikmiştir.

İnsan bazen çok çalıştığı için yorulur; bazen çok düşündüğü için. Birini beklemekten, bir şeyi anlamaya çalışmaktan, kendini anlatmaktan, kendini açıklamak zorunda kalmaktan yorulur. Bazen susmak yorar insanı, bazen söylemek. Sevdiği hâlde söyleyememek, yakın olduğu hâlde ulaşamamak, yanında olan birine bile içindeki uzaklığı anlatamamak da bir yorgunluk biçimidir. İnsan bazen özlediği kişiden uzakta değildir; aynı odadadır, aynı evdedir, aynı hayatın içindedir, fakat arada görünmeyen bir mesafe vardır. İşte o mesafe de insanı yorabilir.

Şiir, yorgunluğu bu yüzden yalnızca bedenin hâli olarak görmez. Yorgunluk şiirlerde önce bedene yerleşir, sonra gönle iner; gönülden dile geçer, dilde susar, bekleyişe dönüşür, aşka karışır, insanın kendisine yönelir ve sonunda dünyanın ağırlığını taşımaya başlar. Fakat bütün bunların arasında başka bir şey de aranır: insanı yeniden hayata bağlayacak bir yakınlık.

Belki bir omuz, belki bir el, belki tanıdık bir ses, belki yalnızca sevilen insanın yanında hiçbir şey söylemeden durabilmek...

Bu seçki, yorgunluğun yalnızca nasıl yaşandığını değil, insanın içinde neye dönüştüğünü anlamaya çalışıyor.

I. BEDENİN YORGUNLUĞU

Gövdenin taşıdığı hayat

Yorgunluğun ilk adresi bedendir. Günün sonunda ağırlaşan gözler, eve dönmekte zorlanan adımlar, omuzlara çöken ağırlık, dinlenmeye ihtiyaç duyan bir gövde... İnsan bedeninin sınırları olduğunu en çok yorulduğunda hatırlar. Gün boyunca kendisinden beklenenleri yerine getirir, hareket eder, çalışır, yetişir, taşır, taşınır; fakat akşam olduğunda bütün bu hareketin hesabını beden öder.

Behçet Necatigil'in “Sırtınızda yılların yorgunluğu / Akşam erkenden eve.” dizelerinde yorgunluğun kaynağının “yıllar” olması, bu basit görünen kelimeyi birdenbire büyütür. Çünkü bir günün yorgunluğu dinlenmeyle geçebilir; yılların yorgunluğu ise insanın gövdesinde birikmiş bir hayat muhasebesidir. Omuzların çöküşünde yalnızca bugünün işi değil, dünün yükleri, ertelenmiş istekler, yerine getirilmiş sorumluluklar ve zamanın insan üzerinde bıraktığı izler vardır.

Dinçer Sümer'in “Öyle güzel bir yorgun adamdı ki babam” sözü ise yorgunluğun değerini değiştirir. Buradaki yorgunluk yalnızca tükenmiş bir bedenin hâli değildir. Emek vermiş, ekmek kazanmış, hayatı omuzlamış bir insanın yüzünde taşıdığı sessiz bir onurdur. Şairin babasının “gülüşüyle ve susuşuyla / emeği, ekmeği, barışı” öğretmesi, yorgunluğu neredeyse ahlaki bir niteliğe dönüştürür. İnsan yalnızca yaşadığı için değil, başkalarının hayatını da taşıdığı için yorulabilir.

Tibullus'un eve yorgun dönen insanına karısının su ısıtması ise bu bölümün en sıcak görüntülerinden biridir. Çünkü burada yorgun bedenin karşısına büyük bir çözüm değil, küçük bir şefkat çıkar. İnsan eve geldiğinde dünyanın bütün ağırlığını kapının dışında bırakamaz; fakat evde onu anlayan birinin bulunması, taşıdığı yükün anlamını değiştirir. Suyun ısınması, aslında “Sen yoruldun, şimdi biraz dinlen” demenin sessiz biçimidir.

Bu nedenle bedensel yorgunluğun altında bile ilişkisel bir ihtiyaç saklıdır. İnsan yalnızca dinlenmek istemez; yorgunluğunun fark edilmesini ister. Bazen “Neden böylesin?” sorusundan çok, hiçbir şey sormadan yanında duran bir insanın varlığı rahatlatır. Günün bütün yükünden sonra birinin yanına oturmak, başını yaslamak, konuşmadan kalmak, insanın bedeninden önce ruhunu gevşetebilir.

Beden yorulduğunda insanın aradığı şey çoğu zaman uyku gibi görünür. Fakat şiir bize bunun her zaman böyle olmadığını gösterir. İnsan kimi zaman yatağa değil, güvene ihtiyaç duyar. Bedenin dinlenmesi için önce ruhun kendisini bırakabileceği bir yer bulması gerekir.

Belki de bu yüzden bazı yorgunluklar sabah kalkıldığında geçmez. Çünkü insan bütün gece uyumuş, ama kendisini bırakabileceği yere hâlâ ulaşamamıştır.

II. GÖNLÜN YORGUNLUĞU

Kalbin taşıdığı ve bırakamadığı şeyler

Bedenin yorgunluğu anlaşılırdır. Bir nedeni vardır ve çoğu zaman bir dinlenme biçimi bulunabilir. Gönül yorgunluğu ise daha karmaşıktır; çünkü insanın ne kadar uyursa uyusun içinde taşımaya devam ettiği şeyler vardır. Kırgınlık, özlem, hayal kırıklığı, pişmanlık, bekleyiş ve söylenmemiş sözler kalbin içinde yer açmadan üst üste birikir.

Edip Cansever'in “Ve bu yorgun, bu üzünçlü yüreği / Benim değilmiş gibi, benim değilmiş gibi / Kimse görmeden şöyle bir yol kenarına bıraksam.” dizelerinde bu nedenle çok derin bir çaresizlik vardır. Şair kendi yüreğini taşımaktan yorulmuştur. Onu bir süreliğine kendisinden ayırmak, bir yol kenarına bırakmak istemektedir. “Benim değilmiş gibi” sözünün tekrarı, insanın kendi duygularına yabancılaşmasını anlatır. Kalp hâlâ ona aittir, fakat taşıdığı ağırlık artık ona aitmiş gibi hissedilmemektedir.

Pessoa'nın “Yüreğimin tam ortasında büyük bir yorgunluk var” sözü de aynı yere ulaşır. Yorgunluğun “tam ortada” bulunması önemlidir. Çünkü insanın merkezine yerleşmiş bir yorgunluk söz konusudur. Hayatın kenarında duran, biraz dinlenince geçecek bir hâl değil; insanın kendisini algılama biçimini değiştiren bir ağırlıktır.

Mehmed Uzun'un sessizlik, keder, hasret ve sızı arasında kurduğu ilişki, gönül yorgunluğunun neden tek bir isimle açıklanamayacağını gösterir. İnsan “yorgunum” dediğinde bazen gerçekten yorgundur; ama bazen bu kelime, söyleyemediği birçok başka duygunun ortak adıdır. “Yorgunum” demek, “kırıldım” demenin daha sessiz bir biçimi olabilir; “özledim” demenin, “artık anlatacak gücüm kalmadı” demenin, hatta “beni biraz anla” demenin de.

Gönül yorgunluğu özellikle yakın ilişkilerde daha karmaşık bir hâl alır. Çünkü insan sevdiği kişiden uzaklaştığında yalnızca onu özlemez; onunla birlikteyken kendisinin nasıl olduğunu da özleyebilir. Bir insanın sesini, yüzünü, dokunuşunu, yanında hissettiği güveni özlemek başka; aynı insan yanındayken ona ulaşamadığını hissetmek bambaşkadır. Fiziksel yakınlık ile duygusal yakınlık birbirinden ayrıldığında ortaya çıkan mesafe gözle görünmez, fakat insanın içinde gerçek bir ağırlık yaratır.

Böyle zamanlarda kalp bir taraftan yaklaşmak isterken başka bir tarafıyla geri çekilebilir. İnsan sarılmak ister, ama sarıldığında bütün kırgınlığının açığa çıkmasından korkabilir. “Seni seviyorum” demek ister, fakat kelime ağzına geldiğinde içinde biriken her şey o üç kelimenin önüne geçebilir. Böylece sevgi orada durur, fakat dil ona yetişemez.

Gönül yorgunluğunun en acı tarafı da budur: İnsan bazen sevmediği için değil, çok şey hissettiği için konuşamaz.

III. SÖZCÜKLERİN YORULDUĞU YER

Söylemek istediğini söyleyememenin ağırlığı

İnsanın yorulduğu son şeylerden biri dilidir. Beden yorulur, kalp yorulur; fakat insan çoğu zaman kelimeleriyle ayakta kalmaya çalışır. Anlatır, açıklamaya çalışır, kendisini ifade eder, karşısındakinin anlamasını bekler. Fakat bir noktada kelimeler de tükenebilir. İşte o zaman insanın içinde çok şey olduğu hâlde dışarıya çok az şey çıkmaya başlar.

Cahit Zarifoğlu'nun “Aklımdan çıkmıyorsun dedim / Başka türlüsünü yorgunum anlatmaya” dizeleri bu hâli neredeyse kusursuz biçimde yakalar. Şairin aklından çıkmayan kişi bellidir; sorun ne hissettiği değildir. Sorun, başka türlü anlatacak gücünün kalmamasıdır.

Bu ayrım önemlidir. Çünkü susan insan her zaman söyleyecek sözü olmayan insan değildir. Bazen tam tersine, içinde o kadar çok söz vardır ki hiçbirini diğerinden ayıramaz. Kelimeler birbirine karışır, cümleler yarım kalır, anlatma isteği anlatma yorgunluğuna dönüşür.

Erich Fried'in sözcüklerin hecelerinin dökülmesinden söz etmesi de bu yüzden yalnızca fiziksel bir yorgunluğu anlatmaz. Dilin mekanizması bile tükenmektedir. İnsan düşüncelerini yazmak isterken harfler yanlış yerlere düşer; cümleler bozulur; zihnin taşıdığı ağırlık elin hareketini bile etkiler.

Birhan Keskin'in “alsın yorgun başımı / alsın cümlemi / usulca kalbine koysun” dizeleri ise çok daha ileri bir noktayı gösterir. Burada insan yalnızca başını birinin omzuna bırakmak istemez; cümlesini de o kişiye emanet etmek ister. Çünkü artık kendisini anlatmak istememektedir. Anlaşılmak istemektedir.

Bu, sevgi ilişkilerinde çok özel bir yere sahiptir. İnsan bazen sevdiğine “Seni seviyorum” demek ister, fakat kelimeyi söyleyemez. Çünkü o cümlenin arkasında yalnızca sevgi yoktur; özlem, kırgınlık, korku, yakınlık ihtiyacı ve geçmişten kalan bütün duygular vardır. Üç kelime, taşıyamayacağı kadar büyük bir anlam yüklenmiştir.

Böyle zamanlarda sevgi başka yollardan konuşur. İnsan sevdiğinin yanında biraz daha fazla kalır. Onun yüzüne bakar. Yaklaşmak ister. Bir dokunuşu bekler. Sarılmayı düşünür. Onun kokusunu özler. Bunların hiçbiri “seni seviyorum” cümlesinin yerine geçmez belki, fakat bazen o cümle söylenemediğinde sevginin bedensel ve sessiz dili ortaya çıkar.

Kelimeler tükendiğinde insanın tamamen sustuğunu düşünmemek gerekir. Bazen tam tersine, dilin sustuğu yerde beden konuşmaya başlar. Birinin yanında oturmak, başını yaslamak, eline dokunmak, sarılmak, onun kokusunu içine çekmek; bütün bunlar insanın söyleyemediği şeyi başka bir biçimde söylemesidir.

Belki de bazı sevgiler önce kelimeye değil, yakınlığa ihtiyaç duyar.

IV. BEKLEMEKTEN YORULMAK

Zamanın insanın üzerine çöken tarafı

Beklemek, insanı yalnızca zamanın geçişiyle yormaz. Beklemek, insanı ihtimalin içinde yaşamakla yorar. Gelecek olan bir şey vardır ve insan hayatını onun gelişine göre düzenler. Bir telefon, bir haber, bir dönüş, bir buluşma, bir cümle, bir bakış... Beklenen şey gelmediğinde zaman yalnızca ilerlemez; insanın içinde uzar.

Cahit Külebi'nin “Bir gece habersiz bize gel / Merdivenler gıcırdamasın / Öyle yorgunum ki hiç sorma / Sen halimden anlarsın” dizelerinde bekleyişin bütün inceliği vardır. Buradaki asıl güzel söz belki “gel” değil, “Sen halimden anlarsın” sözüdür. Çünkü bekleyen insanın bir noktadan sonra açıklama yapacak gücü yoktur. Beklediği kişinin geldiğinde her şeyi kendiliğinden anlamasını ister.

Bu, sevgi içinde çok derin bir ihtiyaçtır. İnsan bazen sevdiğine ne kadar özlediğini anlatmak istemez; onun bunu kendiliğinden fark etmesini ister. Çünkü anlatmak bile yorucu hâle gelmiştir. “Seni özledim” demek kolay bir cümledir, fakat bazı özlemler o cümleden büyüktür. Bir insanın sesini değil, yakınlığını özlemek; yalnızca yüzünü değil, yanında kendini nasıl hissettiğini özlemek; hatta o insanın kokusunu, sarıldığında bedeninde oluşan güven duygusunu özlemek, kelimeyle anlatılması zor bir hâle gelir.

Lâhûtî'nin:

“Yorgunum, kırgınım, sıkıntılıyım ama,
Ondan uzaklarda ölmeği istemiyorum.”

dizeleri bekleyişi çok daha ağır bir yere götürür. Burada sevgilinin yokluğu artık sıradan bir özlem değildir. Şair için ölüm bile sevgiliden uzakta gerçekleşmemelidir.

Beklemek böylece hayatın içine yayılır.

İnsan bazen sevdiği kişinin gelmesini beklemez yalnızca; aramızdaki mesafenin kapanmasını bekler.

Bu nedenle beklemekten yorulmak, çoğu zaman kişiden değil, mesafeden yorulmaktır. Yanında olan bir insanla bile uzaklık yaşanabilir. Aynı hayatın içinde iki ayrı sessizlik oluşabilir. İnsan karşısındaki kişiye yaklaşmak ister, fakat aradaki görünmez duvarı nasıl aşacağını bilemez.

İşte bekleyiş burada yalnızca “onu beklemek” değildir.

Onunla yeniden yakın olacağın hâli beklemektir.

V. YAKINLIĞA DUYULAN ÖZLEM

İnsan bazen söze değil, bir omza ihtiyaç duyar

Yorgunluk derinleştiğinde insanın istediği şeylerin sadeleştiği görülür. Büyük açıklamalar, büyük vaatler, büyük çözümler geri çekilir. Geriye daha temel bir ihtiyaç kalır: Birine yaklaşmak.

Murathan Mungan'ın yorgun gövdeyi bir omza yaslama, omza dolanan bir kolu hissetme ve başını bir omuzda dinlendirme imgeleri bu yüzden çok güçlüdür. Çünkü burada insanın aradığı şey yalnızca fiziksel temas değildir. Kendini bırakabilme iznidir.

Yorgun insan uzun süre kendisini taşımıştır. Günlük hayatın gerektirdiği sorumlulukları yerine getirmiş, duygularını denetlemiş, bazen susmuş, bazen güçlü görünmüş, bazen karşısındakini düşünerek kendi kırgınlığını ertelemiştir. Fakat insanın sürekli kendisini taşıması mümkün değildir. Bir noktada başını bir yere bırakmak ister.

Cahit Koytak'ın:

“Yorgunum yaklaşmaktan,
Yorgunum dokunmaktan,
Yorgunum, önce sarılıp, dayanıp,
Sonra yıkılıp dağılmaktan.”

dizeleri ise yakınlığın paradoksunu gösterir. İnsan hem yaklaşmak ister hem de yaklaşmanın açacağı yaralardan korkar. Sarılmak ister, fakat sarıldığında içinde tuttuğu her şeyin çözüleceğini bilir.

Bu nedenle bazı insanlar yakınlıktan değil, yakınlığın kendilerini savunmasız bırakmasından yorulurlar.

Oysa insanın sevdiği kişiye sarılması bazen bir açıklamadan daha dürüst olabilir. Sarılmak, “Şu anda söyleyecek sözüm yok ama gitmeni de istemiyorum” demenin sessiz biçimidir. Birinin kokusunu özlemek de yalnızca duyusal bir hatırlama değildir; o kokunun taşıdığı bütün yakınlığı, geçmişi, güveni ve aitlik duygusunu yeniden istemektir.

İnsan bazen sevdiği kişiyi görür ama ona dokunamaz. Yanındadır ama ona ulaşamaz. Konuşur ama söylemek istediğini söyleyemez. İşte bu durumda fiziksel yakınlık ile duygusal yakınlık birbirinden ayrılır ve yorgunluk daha da ağırlaşır.

Çünkü en zor uzaklık bazen kilometrelerle ölçülen uzaklık değildir.

İnsan aynı evde bulunduğu birine de özlem duyabilir.

Ve böyle bir özlem, insanın zihnini daha çok yorar; çünkü ortada kavuşulacak uzak bir yer yoktur. Aradaki mesafeyi kapatmak için nereye gidileceği belli değildir.

Belki de bu yüzden bazı geceler insanın istediği tek şey, sevdiği insanın yanına sokulmak, başını ona yaslamak ve hiçbir şeyi açıklamadan biraz öyle kalmaktır.

Çünkü bazı yorgunluklar konuşularak değil, paylaşılırken hafifler.

VI. AŞKTAN YORULMAK

Sevmenin yorgunluğu ile vazgeçmenin sessizliği arasında

Aşkın yalnızca mutluluk getirdiğini söylemek, aşkın insan ruhundaki gerçek ağırlığını görmemektir. İnsan sevdiği için de yorulur. Özlediği için, beklediği için, kırıldığı hâlde sevgisini kaybetmediği için yorulur. Bazen sevmenin kendisinden değil, sevgiyi taşımanın biçiminden yorulur.

Furuğ'un “Bitti aşkım / Yoruldum” sözleri bu nedenle kesin bir bitiş gibi görünse de içinde büyük bir yorgunluk taşır. İnsan “bitti” dediğinde gerçekten bitirmiş olabilir; ama bazen “bitti” sözü, uzun süre taşınmış bir acının sonunda söylenen son cümledir.

Cahit Zarifoğlu'nun “koşu bitince aşk bir yorulmadır” sözü ise aşkı bir mücadeleye benzetir. Sevmek, bir yere doğru koşmaktır. Fakat insanın nefesi tükenebilir.

Bunun karşısında Erdem Bayazıt'ın “Aşkın bir adı da yorulmamaktır” sözü durur. Bu iki yaklaşım birbirini çürütmez. Tam tersine, aşkın çelişkisini tamamlar. Aşk insanı yorabilir; fakat sevginin derinliği bazen yorulduktan sonra bile vazgeçememesinde ortaya çıkar.

İnsan sevdiği kişiye kırgın olabilir ve yine de onu özleyebilir. Onunla konuşmak istemeyebilir ama yanında olmasını isteyebilir. Söyleyecek sözü olmayabilir ama sarılmak isteyebilir. “Seni seviyorum” diyemeyebilir ama o insanın kokusunu özleyebilir.

Aşkın en zor hâllerinden biri budur: duyguların birbirini dışlamaması.

Kırgınlık sevgiyi yok etmez.

Yorgunluk özlemi yok etmez.

Sessizlik sevgisizliği kanıtlamaz.

Hatta bazen insanın sustuğu yerde sevgi daha uzun süre kalabilir.

Çünkü bazı sevgiler konuşarak değil, dayanarak var olur. İnsan bazen “Artık yoruldum” derken bile sevdiği kişiyi bırakmak istemez. Yorgunluğun içinden geçen bu bağlılık, aşkı basit bir coşkudan çıkarıp insanın hayatındaki en derin bağlardan biri hâline getirir.

Belki de gerçek soru “Seviyor muyum?” değildir.

Bazen soru şudur:

Bunca yorgunluğun içinde hâlâ ona doğru dönüyor muyum?

Eğer insan bütün kırgınlığına rağmen hâlâ yaklaşmak, hâlâ sarılmak, hâlâ onun sesini duymak, hâlâ kokusunu özlemek istiyorsa, orada tükenmiş olsa bile tamamen bitmiş bir sevgi yoktur.

Orada yorgun bir sevgi vardır.

Ve yorgun sevgi ile ölü sevgi arasında büyük bir fark vardır.

VII. KENDİNDEN YORULMAK

İnsan bazen en çok kendisine karşı verdiği mücadelede tükenir

İnsanın dışarıdan gelen yorgunluklarla baş etmesi bir ölçüde mümkündür. Yorulduğunda durabilir, çalışmayı bırakabilir, bir yere gidebilir, uyuyabilir, sessiz kalabilir. Fakat insanın kendisinden yorulması daha güçtür; çünkü kendisinden uzaklaşabileceği bir yer yoktur. Nereye giderse gitsin kendisini yanında götürür. Dünyanın gürültüsünden kaçabilir ama zihninin içindeki sesi susturamaz. Başkalarının sorularından uzaklaşabilir ama kendi sorularını susturmak çok daha zordur.

Dışarıdaki dünya sustuğunda insan kendi sesiyle baş başa kalır.

Ve bazen en gürültülü yer orasıdır.

İnsan kendisini sorgulamaya başlar. Neden böyle yaptım? Neden böyle söyledim? Neden sustum? Neden söylemedim? Neden hâlâ özlüyorum? Neden hâlâ bekliyorum? Neden daha güçlü olamadım? Neden daha sabırlı davranmadım? Neden o anda doğru cümleyi bulamadım?

Sorular çoğaldıkça insanın kendisine yönelttiği ses de sertleşebilir. Yaşadığı bir olayın içinden çıkıp ona uzaktan bakmaya başladığında, bugünkü aklıyla geçmişteki kendisini yargılamaya koyulur. Oysa geçmişteki insan, bugünkü insan değildir. O günün şartları, o günün yorgunluğu, o günün korkuları, o günün bilgisi ve o günün gücüyle hareket etmiştir. Buna rağmen insan çoğu zaman geçmişteki kendisinden, bugünkü hâliyle hesap sorar.

Masuma Ahadova'nın:

“Sanki biraz da yorulmuşum kendimden,
sözümden,
bana benden hatıra her şeyden.”

dizeleri tam burada derinleşir. İnsan yalnızca yaşadıklarından değil, kendisinden kendisine kalanlardan da yorulabilir. Kendi sözlerinden, kendi kararlarından, kendi hatıralarından... İnsan geçmişini sırtında taşıdığı gibi geçmişteki kendisini de taşır.

Ahmet Oktay'ın:

“belli, yoruldun kendini denemekten.”

dizesi ise bu yorgunluğun başka bir yüzünü gösterir. İnsan kendisini sürekli daha iyi bir hâle getirmeye çalışabilir. Daha sabırlı, daha anlayışlı, daha güçlü, daha kontrollü, daha doğru, daha dayanıklı olmak ister. Her hatasından sonra kendisine yeni bir ölçü koyar. Her başarısızlığını yeni bir eksiklik olarak görür. Bir süre sonra hayatın kendisi kadar kendisiyle mücadele etmek de yorucu hâle gelir.

Oysa insan bir makine değildir. Her durumda doğru tepkiyi verecek, her duygusunu zamanında anlayacak, her ilişkide doğru cümleyi kuracak, her kırgınlığı olgunlukla karşılayacak bir varlık değildir. Bazen yanlış yapar. Bazen susar. Bazen söylemesi gerekeni söyleyemez. Bazen söylememesi gereken bir şeyi söyler. Bazen sevdiği hâlde uzaklaşır. Bazen yaklaşmak isterken geri çekilir. Bazen özlediği hâlde bunu dile getiremez.

Bütün bunlar insan olmanın içinde vardır.

Belki de kendimize karşı merhametsizliğimiz tam burada başlar: Kendimizden insanüstü bir kusursuzluk bekleriz.

Başkasına gösterdiğimiz anlayışı kendimize göstermeyiz.

Bir arkadaşımız aynı durumda olsa ona “Çok yorulmuşsun, elinden geleni yapmışsın” diyebiliriz. Sevdiğimiz bir insan bize aynı cümleyi kursa onu anlamaya çalışabiliriz. Bir yakınımızın söyleyemediği bir söz için “Belki o sırada gücü yoktu” diyebiliriz. Fakat aynı anlayışı kendimize gelince birdenbire bütün yargıçlarımız ayağa kalkar.

“Niçin söylemedin?”

“Niçin yapamadın?”

“Niçin daha güçlü olmadın?”

“Niçin hâlâ böylesin?”

Kendimize karşı kullandığımız dil, bazen dışarıdan duyduğumuz bütün sert sözlerden daha acımasız olabilir.

Belki de insanın kendisine sorması gereken soru her zaman “Neden bunu yapamadım?” değildir.

Bazen:

“O sırada elimden gelen bu muydu?”

diye sorması gerekir.

“Niçin söylemedim?” yerine:

“Belki söylemeye gücüm yoktu.”

“Niçin hâlâ özlüyorum?” yerine:

“Demek ki içimde hâlâ değer verdiğim bir şey var.”

“Niçin hâlâ kırgınım?” yerine:

“Demek ki canımı acıtan şey benim için önemliymiş.”

diyebilmek gerekir.

Bu, kendini kandırmak değildir. Hataları görmezden gelmek de değildir. Kendine merhamet göstermek, yaptığın her şeyi doğru kabul etmek anlamına gelmez. Yalnızca kendini yargılarken de insan olduğunu unutmamaktır.

Çünkü insan bazen kendisini düzeltmeye çalışırken daha da yaralayabilir.

Her gün kendisine yeni bir sınav hazırlayabilir.

Her sessizliğini sorgulayabilir.

Her gecikmiş cümlesini yeniden kurabilir.

Her yanlışını zihninde tekrar tekrar yaşayabilir.

Sonra da neden bu kadar yorulduğunu anlayamayabilir.

Belki yorgunluğun bir kısmı tam burada birikmiştir.

Hayatın getirdiği yüklerin üzerine, kendine karşı açtığın davaların yükü eklenmiştir.

Ve insanın kendisine açtığı davaların çoğunda hâkim de savcı da kendisidir.

Üstelik sanık sandalyesinde oturan kişi, elinden geleni yapmış olan o eski hâlidir.

O yüzden bazen geçmişe dönüp kendimize bakarken biraz daha yumuşak bir dil kullanmamız gerekir. O günkü hâlimizi bugünkü bilgimizle aşağılamamak; o gün neden sustuğumuzu, neden yaklaşamadığımızı, neden bir cümleyi kuramadığımızı bugünün rahatlığından bakarak küçümsememek gerekir.

Çünkü insanın bazı dönemlerinde kelimeleri gerçekten tükenebilir.

Bazen sevdiği insana söylemek istediği şeyi söyleyemeyebilir.

Bazen “seni seviyorum” demek, içinde taşıdığı bütün karmaşık duyguları üç kelimeye sığdırmak kadar zor olabilir.

Bazen insan sevdiği kişiye sarılmak ister ama önce kendisinin içindeki düğümü çözmesi gerektiğini düşünür.

Oysa belki de düğümü çözmeden de sarılabilir.

Belki konuşmadan da yanında durabilir.

Belki her şeyi açıklamadan da sevilebilir.

Belki insanın önce kendisini kusursuz hâle getirmesi gerekmiyordur ki bir başkasına yaklaşabilsin.

Bazen insan tam da yorgun hâliyle yakınlığa ihtiyaç duyar.

Bu nedenle kendinden yorulan insanın ihtiyacı her zaman yeni bir hesaplaşma değildir. Daha fazla düşünmek, daha fazla analiz etmek, geçmişi bir kez daha baştan sona taramak, her davranışına yeni bir açıklama bulmak insanı her zaman iyileştirmez.

Bazen insanın ihtiyacı kendisiyle kavga etmeyi bırakmaktır.

Kendi içinde bir süreliğine ateşkes ilan etmektir.

“Şimdilik bunu çözmeyeceğim” diyebilmektir.

“Bu duygunun nedenini bugün bulmak zorunda değilim” diyebilmektir.

“Bugün yalnızca yorgunum” diyebilmektir.

Ve belki en önemlisi:

“Böyle hissettiğim için kendime kızmayacağım.”

Çünkü insanın kendisine yönelttiği sertlik, dışarıdan gelen bütün yorgunluklardan daha ağır olabilir.

Dışarıdan gelen bir yük bazen paylaşılabilir. Bir başkasına anlatılabilir. Bir omza bırakılabilir. Fakat insan kendi kendisine sürekli “daha iyi olmalısın” dediğinde, dinlenmesi gereken yerde bile çalışmaya devam eder. Beden yatağa uzanır, ama zihin nöbet tutar.

İşte kendinden yorulmak biraz da budur:

İnsanın kendisine bile dinlenme izni vermemesi.

Oysa herkesin zaman zaman durmaya hakkı vardır.

Herkesin yanılmaya.

Herkesin susmaya.

Herkesin özlemeye.

Herkesin söyleyememeye.

Herkesin bazen yalnızca olduğu yerde kalmaya.

Belki kendimize merhamet göstermek, kendimizi çok sevmekten önce gelir. Çünkü insan kendisini sevemediği dönemlerde bile kendisine zarar vermemeyi öğrenebilir. Kendisiyle iyi geçinemediği günlerde bile kendisine düşman olmamayı seçebilir.

Bu da az şey değildir.

Bazen iyileşmenin ilk adımı kendimizi değiştirmek değil, kendimize karşı kullandığımız dili değiştirmektir.

“Niçin böyle oldun?” yerine “Çok yorulmuşsun.”

“Niçin yapamadın?” yerine “Belki gerçekten gücün yetmedi.”

“Niçin söylemedin?” yerine “Belki kelimelerin yoktu.”

“Niçin hâlâ özlüyorsun?” yerine “Demek ki kalbinde hâlâ bir yerini koruyor.”

Ve sonunda:

“Artık kendine biraz daha iyi davran.”

Çünkü bazen insanın dinlenebilmesi için hayatının değişmesi gerekmez.

Önce kendi içindeki sert sesin biraz susması yeter.

İnsan kendisiyle barıştığında dünya birdenbire hafiflemez belki. Geçmiş değişmez, söylenmemiş sözler söylenmiş olmaz, kırgınlıklar bir anda ortadan kalkmaz. Fakat insan bütün bunları taşırken artık kendisini de karşısına almaz.

Ve bu çok büyük bir farktır.

Çünkü hayatın yükü zaten yeterince ağırdır.

İnsan bir de kendisini taşımak zorunda kalmamalıdır.

Bazen kendine yapılabilecek en büyük iyilik, kendini hemen düzeltmeye çalışmamak; yalnızca yanına oturup, uzun zamandır yorulmuş birine bakar gibi kendine bakmaktır.

Belki o zaman insan ilk kez şunu anlayacaktır:

Kendime karşı daha merhametli olabilirim.

Ve belki gerçek dinlenme de burada başlayacaktır.

VIII. DÜNYADAN YORULMAK

İnsan yalnız kendi hayatının yükünü taşımaz

Bireysel yorgunluk zamanla dünyanın yorgunluğuna bağlanır. İnsan yalnızca kendi hayatında olanlardan etkilenmez; gördükleri, duydukları, tanık oldukları da içinde birikir. Başkalarının acısı, toplumun gerilimi, bitmeyen mücadeleler, insanların birbirine kötülüğü, tekrar eden haksızlıklar ve bütün bunlara rağmen normal hayatı sürdürme zorunluluğu insanı başka türlü yorar.

Oğuz Atay'ın yorgun ordusu burada çok anlamlıdır. Bir noktadan sonra askerlerin zaferle yenilgiyi aynı görmesi, yorgunluğun artık mücadele etme isteğini tükettiğini gösterir.

Ahmet Erhan'ın:

“Tedirginlik ve acı. Böyle yaşar halkım.
Evlerde, sokaklarda, yarınlardadırlar
Ağa vurmuş bir balık kadar yorgun…”

dizeleri ise bireysel yorgunluğu toplumsal bir hâle getirir.

İnsan dünyaya bakmaktan yorulabilir.

Her şeyi anlamaya çalışmaktan, anlamış gibi yapmaktan, bazen hiçbir şey olmamış gibi davranmak zorunda kalmaktan yorulabilir.

Bu tür yorgunlukta insanın içindeki merhamet bile yorulur.

Çünkü insan sürekli tanık olduğunda, gördüğü her şeyi içinde taşımaya başladığında kendi hayatına ayıracak gücü azalabilir.

Bu yüzden bazen insanın dünyadan biraz uzaklaşmaya ihtiyacı vardır.

Her şeyi bilmek zorunda olmadığı,

her şeye cevap vermek zorunda olmadığı,

her acıyı kendi kalbinden geçirmek zorunda olmadığı bir zamana...

Dünyanın bütün sorunlarını omuzlarında taşımak insanın görevi değildir.

İnsan bazen kapısını kapatıp sevdiği insanın yanında oturabilmeli, bir fincan çay içebilmeli, birinin sesini dinleyebilmeli, hiçbir şeyi çözmeden yalnızca hayatta olduğunu hissedebilmelidir.

Çünkü insan dünyayı kurtarmaya çalışırken kendi içindeki küçük hayatı da kaybedebilir.

Ve bazen o küçük hayatı korumak, dünyaya karşı yapılabilecek en sessiz direniştir.

IX. DİNLENMEK DEĞİL, SIĞINMAK

Yorgunluğun karşısındaki en eski ihtiyaç

Bütün bu yorgunlukların sonunda insanın aradığı şeyin yalnızca dinlenmek olmadığını fark ederiz.

İnsan bazen sığınmak ister.

Arif Nihat Asya'nın ağacın gölgesinde “anne ihtimamı” bulması, bu sığınma duygusunun ne kadar eski olduğunu gösterir. Gölge yalnızca güneşten korunulan yer değildir; insanın kendisini bırakabildiği güvenli alandır.

Tibullus'taki ev, Murathan Mungan'daki omuz, Birhan Keskin'deki kalp, bütün bunlar aynı ihtiyacın farklı biçimleridir.

İnsan kendisini güçlü göstermekten yorulduğunda, yanında güçlü görünmek zorunda olmadığı birini arar.

Orada anlatmak zorunda değildir.

Savunmak zorunda değildir.

Haklı olduğunu kanıtlamak zorunda değildir.

Kendisini açıklamak zorunda değildir.

Sadece olabilir.

Belki yorgun.

Belki kırgın.

Belki suskun.

Belki sevgi dolu ama bunu söylemeye gücü yetmeyen biri olarak...

Yakınlık tam burada şefkate dönüşür. Bir insanın yanında bulunmak, onun sorunlarını çözmek anlamına gelmez. Bazen yalnızca onun yorgunluğunu taşımasına izin vermektir.

Başını omzuna koyduğunda kaldırmasını istememektir.

Sarılmak istediğinde geri çekilmemektir.

Konuşamadığında sessizliğini bozmamaktır.

Ve belki en önemlisi, “Neden böyle oldun?” diye sormadan yanında kalabilmektir.

İnsanın en çok ihtiyaç duyduğu dinlenme bazen bir yatakta değil, bir insanın yanında gerçekleşir.

Çünkü beden yatağa uzanır; fakat ruh ancak güvende hissettiğinde gevşer.

Bu nedenle yakınlık, yorgunluğun karşısındaki en eski ve en etkili şefkat biçimlerinden biridir.

İnsan bazen birinin kendisini iyileştirmesini istemez.

Sadece onun yanında iyileşmeye bırakılmak ister.

X. SON EŞİK

Yorgunluğun ölümle konuştuğu yer

Yorgunluk sonuna kadar götürüldüğünde ölüm düşüncesine ulaşabilir. Şiirde ölümün sık sık dinlenmeyle yan yana gelmesinin nedeni budur. İnsan bazen ölümden çok, taşıdığı yükün sona ermesini düşünür.

Lâhûtî'nin:

“Öldüreceksen öldür beni önünde,
Artık ayrılıkla çektirme azap bana.”

dizeleri bu açıdan çok güçlüdür. Şair ölümden kaçmamaktadır; yalnızca sevgiliden uzakta ölmek istememektedir.

Ziya Osman Saba'nın:

“Öyle istiyorum ki bu akşam biraz sükûn”

dizesinde de ölüm düşüncesinin ardında bir “sükûn” arayışı vardır.

Neşet Ertaş'ın:

“Ben ölürsem öldü demeyin, yoruldu gitti deyin.”

sözünde ise ölüm neredeyse bir yorgunluk hâlinin son noktası olarak adlandırılır.

Fakat bütün bu dizileri okurken yorgunluğun ölümle aynı şey olmadığını görmek gerekir. İnsan bazen ölümü değil, bu biçimde yaşamaya devam etmenin ağırlığının sona ermesini ister. Beklemek bitsin, kavga bitsin, kendini açıklamak bitsin, içindeki gürültü biraz dinsin, sürekli güçlü olmak zorunda kalmasın...

Bu ayrım önemlidir.

Çünkü yorgun insanın asıl ihtiyacı çoğu zaman son değil, aradır.

Bir durak.

Bir nefes.

Bir gece.

Bir omuz.

Bir sarılış.

Biraz sessizlik.

Birinin yanında yeniden kendisi olabileceği birkaç dakika...

Belki de ölüm düşüncesinin şiirde zaman zaman dinlenme olarak görünmesinin altında, insanın gerçekten istediği şeyin çoğu zaman ölümden önce gelen yükten kurtulma duygusu olması vardır.

İnsan bazen yaşamaktan değil, yaşamın üzerine yığdığı şeylerden yorulur.

Ve o şeyler biraz hafiflediğinde hayat yeniden mümkün hâle gelebilir.

Son Söz — Seslenişin Ötesinde

Bu dosyanın sonunda geriye yalnızca yorgunluk kalmıyor. Birine ulaşmaya çalışmanın, kendini anlatmanın, aynı duygunun etrafında yeniden yeniden dolaşmanın da bir yorgunluğu olduğunu görüyoruz. İnsan sevdiği kişiye sesleniyor; bir cümleyle, bir şiirle, bazen doğrudan, bazen başka bir şairin sözüne sığınarak… Belki bir kelime kalbe dokunur, belki sertleşmiş bir yeri yumuşatır, belki aradaki mesafede küçük bir açıklık bırakır diye.

Cemil Meriç’in Lamia Hanım’a yazdığı mektuptaki sitem bu yüzden burada yeniden anlam kazanıyor: “Yazdıklarım okunmadı, Hind’i sen bile okumadın… Sükût ayrılığı koyulaştırır, katılaştırır, katilleştirir.” Çünkü suskunluk yalnızca cevapsızlık değildir; zaman geçtikçe aradaki mesafeyi de büyütebilir. İnsan bir süre sonra yalnızca karşısındaki kişinin suskunluğuyla değil, kendi sesinin o suskunluğa çarpıp geri dönmesiyle yorulur.

Belki yüzlerce seslenişin ardından insanın yapması gereken, daha yüksek sesle çağırmak değildir.

Bir an durup kendisine bakmaktır.

Bu kadar anlatmaya çalışırken bana ne oldu?

Bu kadar beklerken içimde ne değişti?

Severken, özlerken, yaklaşmaya çalışırken, susarken kendime nasıl davrandım?

İbnü’l-Kayyım üzerine çalışırken vardığımız o bakış burada yeniden önem kazanıyor: Şiirlerde yalnızca sevgiliyi aramamak, âşığın kendisine ne olduğunu da izlemek gerekir. Çünkü aşkın hikâyesi yalnızca sevilen kişinin nerede durduğuyla tamamlanmaz; o sevginin içinde bekleyen, özleyen, kırılan, susan ve giderek yorulan insanın da hikâyesidir.

İbnü’l-Kayyım’ın düşüncesinde kalbin eğitimi, aklın eğitimi kadar önemlidir. İnsan yalnızca doğruyu bilmeye değil, doğru olanı sevmeye de ihtiyaç duyar. Belki ruh terbiyesinin en zor tarafı da budur: Bir şeyi yapmaya kendini zorlayabilirsin; fakat onu sevmeye kendini aynı şekilde zorlayamazsın.

Yüzlerce şiirin, yüzlerce seslenişin arkasında hep aynı umut vardı: Aradaki uçuruma bir köprü, bir yol olsun. Kırmak için değil, suçlamak için değil; belki onun kalbinde yeniden bir açıklık oluşması için. Fakat bu sesleniş karşılık bulmuyorsa, insan bir yerde geri çekilmeyi de öğrenmelidir. Çünkü bazen ısrar sevgiyi büyütmez; insanı kendi içinde tüketir.

Belki burada teslim edilmesi gereken şey de budur: Kalpler bizim elimizde değildir. Peygamber Efendimizin çokça yaptığı dua, “Yâ Mukallibel kulûb, sebbit kalbî alâ dînik” idi: “Ey kalpleri evirip çeviren Allah’ım, kalbimi dinin üzerine sabit kıl.” Kalplerin Allah’ın iki parmağı arasında olduğunu ve onları dilediği gibi çevirdiğini bildiren hadis de bu duanın anlamını daha da derinleştirir. İnsan başkasının kalbini kendisine çevirmek için değil, önce kendi kalbinin istikamet üzere kalması için dua eder.

Belki bu yüzden artık onun kalbine ulaşamayan her sözün ardından kendi kalbimi incitmemeliyim.

Bu süreçte yorgunluklarımın kaynağı yalnızca yaşadıklarım değildi; yaşadıklarımdan sonra kendime nasıl davrandığımdı.

Artık kendime merhametli davranmak istiyorum.

Bazı sözler söylenemeden kalabilir. Bazı uzaklıklar aynı evin içinde yaşanabilir. Bazı sevgiler dile gelmeden de insanın içinde bütün ağırlığıyla durabilir. Bazı bekleyişler bir yere varmayabilir. Bazı kırgınlıklar hemen geçmeyebilir. Bunların hiçbiri insanın başarısız olduğu anlamına gelmez.

Çünkü insanın dili bazen kalbine yetişemez.

Sarılmak ister ama kolları ağırlaşır.

Özler ama söyleyemez.

Sever ama kelimeleri yorulur.

Ve belki Zarifoğlu’nun o sade sözü tam da burada yeniden yankılanır:

Sevmek de yorulur.

Öyleyse ben de artık kendime karşı merhametsizliğimin neden olduğu bu yorgunluğu sürdürmek istemiyorum. Bir başkasının kalbine göstermeye çalıştığım anlayışı kendi kalbimden esirgememeliyim.

Belki gerçek dinlenme, hiçbir yükün kalmadığı bir yere ulaşmak değildir. Yükler hâlâ omuzlarımızdayken kendimizi sürekli yargılamaktan vazgeçebilmektir.

Belki bazı şeyler çözülemediği için değil, kalbin vakti henüz gelmediği için cevaplanamaz.

Sevdiğim hâlde söyleyemediğim sözler varsa, onları da kendime karşı bir suçlama konusu yapmayabilirim. Bazen insanın dili, içinden geçenlere yetişemez. Bazen yaklaşmak ister ama yaklaşamaz; sarılmak ister ama kolları ağırlaşır; özler ama özlediğini söyleyecek gücü bulamaz. Bunların her biri insan olmanın başka bir biçimidir.

Ve belki kendime artık şunu söyleyebilirim:

O sırada elimden gelen buydu.

Bu cümle geçmişi değiştirmez. Yapılanları doğruya, söylenmeyenleri söylenmişe dönüştürmez. Ama insanı kendi geçmişinin karşısında sonsuza kadar sanık olarak bırakmaz.

Çünkü kendime açtığım savaşı kazanmanın yolu, kendimi yenmek olmayabilir.

Belki savaşmayı bırakmaktır.

Kelimeler yorulduğunda onları zorlamayacağım.

Sevmekte yorulduğumda sevgimi inkâr etmeyeceğim.

Söyleyemediğim bir söz için kendimi mahkûm etmeyeceğim.

Beklemekten yorulduğumda kendime kızmayacağım.

Ve bir başkasının kalbine göstermek istediğim anlayışı, kendi kalbimden esirgemeyeceğim.

Belki bu dosyanın en önemli dönüşü de burada gerçekleşiyor: Başlangıçta sesleniş hep dışarıya doğruydu. Şimdi o sesin bir ucu bana dönüyor.

Artık yalnızca sevgilinin ne yaptığına değil, bütün bunların bana ne yaptığına bakıyorum.

Ve belki bütün bu şiirlerin, bütün bu seslenişlerin sonunda insanın öğrenmesi gereken budur: Her kalbi kendisine çeviremez. Her mesafeyi kapatamaz. Her sözü ulaştıramaz. Ama kendi kalbini kaybetmeden geri çekilmeyi, sevgisini inkâr etmeden susabilmeyi ve kendisini daha fazla yormadan yoluna devam edebilmeyi öğrenebilir.

Çünkü kalpleri çeviren ben değilim.

Ben yalnız kendi kalbimden sorumluyum.

“Mü’min kul (ölünce), dünyanın yorgunluk ve ağrılarından kurtulur.”

Dünyanın bütün bu yorgunluğundan sonra…

Belki artık kalbimi daha fazla yormadan, onu sahibine bırakmanın vaktidir.

Ve şimdi, kimsenin bana söylemesini beklemeden, bunu kendime söyleyebilirim:

Gel.

Biraz dinlen.