Franz Kafka'dan

Oskar Pollak’a Mektup

Prag, 27 Ocak 1904

Sevgili Oskar!

Bana güzel bir mektup yazdın; ya hemen yanıtını vereceğim, ya da hiç yanıtlamayacağım bir mektuptu o. Üzerinden on beş gün geçti. Yazamadım sana daha. Aslında bağışlanmaz bir şey ama, nedenlerim var bunun için.

Birincisi: Sana iyice düşünüp öyle yazmak istiyordum; çünkü bu mektubun yanıtı daha önce yazdığım bütün mektuplardan önemli gözüktü bana. (Ama olamadı işte.) İkincisi de: Hebbel’in günlüğünü (1800 sayfa) bir solukta okudum. Oysa eskiden bana pek tatsız geldiğinden parça parça kemirirdim bu günlüğü. Sonraları birbiriyle ilişkili olanlara göz atmaya başladım. Başlangıçta lâf olsun diye yapmıştım bunu. Ama sonunda, bir mağara adamının önce şakadan ve can sıkıntısından mağaranın girişine bir kaya parçası yuvarladıktan sonra, kayanın mağarayı karartıp içine hava girmesine engel olduğunu görünce korkudan şaşkına dönerek büyük bir çaba ile taşı oradan uzaklaştırmaya uğraşması gibi bir duygunun içinde kaldım.

Ne var ki, adamın mağaranın kapısından uzaklaştırmak istediği taş şimdi on kat daha ağırlaşmıştır ve adam mağaraya yeniden ışık ve hava girsin diye, korku içinde, var gücünü ortaya koymak zorunda kalmıştır. Bu günlerde elime hiç kalem alamadım; çünkü hiç aralıksız, durmadan yüksele yüksele, kendi dürbününle göremeyeceğin bir düzeye ulaşmış bir kuleye benzeyen böyle bir yaşamı gözden geçirince, insanın içi bir türlü rahat edemiyor.

Ama insanın içinin geniş yaralar alması iyidir, çünkü bu yolla her türlü acıya karşı daha duyarlı olabilir. Bana öyle geliyor ki hep böyle, insanı ısıran ve sokan kitaplar okumalıydık. Okuduğumuz kitap bizi şakağımıza indirilen bir yumruk gibi uyandırmazsa onu neden okuyalım? Senin yazdığın gibi, bizi mutlu etmesi için mi?

Tanrım! Hiç kitap okumadan da mutlu olabilirdik ve bizi mutlu edecek kitapları daha bir sıkışırsak kendimiz de yazabilirdik. Oysa bize, bizi bir felâket gibi etkileyen, kendimizden daha çok sevdiğimiz, bütün insanlardan uzak, bir ormanın derinliklerine sürülmüş gibi, bir intihar gibi acı veren kitaplar gerek.

Bir kitap, içimizdeki donmuş denizi kırmak için bir balta olmalıdır. Benim inancım bu.

Ama sen mutlusun. Mektubun gerçekten ışıklar saçıyor. Sanırım kötü çevren yüzünden mutsuzdun sen. Bu da pek doğal bir şey. Gölgede güneşlenilmez. Ama ben senin mutluluğuna vesile oldum. İnanmıyorsun buna. Yani şöyle: Bilge olduğundan kendinin bile haberi olmayan bir bilge bir deli ile karşılaşır, bir süre onunla, görünüşte hiç ilgisi olmayan şeyler üzerinde konuşur. Konuşma bitip de deli evine gitmek isteyince — deli bir güvercinlikte oturmaktadır — karşısındaki onun boynuna sarılır, öper onu ve bağırır:

“Sağol, sağol, sağol!”

Niçin? Delinin deliliği öylesine büyüktü ki, bilgeye bilgeliğini gösterdi ve bunun bilincine vardırdı onu.

Sana bir haksızlık ettim de özür dilemem gerekiyor gibi geliyor, ama haksızlığın ne olduğunu bilemiyorum.

Senin Franz’ın

Çeviren: Zahide GÖKBERK

Kafka’nın Kitap, Mutluluk ve Vicdan Anlayışı: İçimizdeki Donmuş Denizi Kırmak

Kafka’nın Oskar Pollak’a 27 Ocak 1904’te yazdığı bu mektup, ilk bakışta kitaplar üzerine yazılmış gençlik dönemine ait coşkulu bir mektup gibi görünür. Fakat biraz dikkatle okunduğunda, Kafka’nın kitaplardan ne beklediğini anlatırken aslında insanın kendisiyle, mutlulukla, acıyla ve nihayet vicdanıyla kurduğu ilişkiyi tartıştığı görülür. Mektubun merkezindeki soru “İyi kitap nedir?” gibi görünse de, Kafka’nın asıl sorusu daha derindir: İnsan ne zaman gerçekten uyanır?

Mektubun başında Kafka, Oskar’ın mektubuna neden hemen cevap vermediğini anlatırken Hebbel’in günlüğünden söz eder. Bin sekiz yüz sayfalık bu günlük, başlangıçta Kafka için pek de cazip değildir. Eskiden onu “parça parça kemirdiğini”, sonraları ise birbiriyle ilişkili bölümlere bakmaya başladığını söyler. Fakat bir noktadan sonra okuma biçimi değişir. Kitap artık dışarıdan seyredilen bir metin olmaktan çıkar; Kafka’nın kendi hayatına doğru ilerleyen, onu rahatsız eden bir şeye dönüşür.

Bunu anlatmak için seçtiği mağara ve kaya benzetmesi son derece çarpıcıdır. Mağaranın girişine bir kaya parçasını önce şaka olsun diye yuvarlayan adam, kayanın mağaranın girişini kapattığını fark edince korkuya kapılır. Başlangıçta küçük ve önemsiz görünen hareket, sonunda bütün hayatı değiştiren bir meseleye dönüşür. Üstelik taşı yeniden kaldırmak artık eskisinden çok daha zordur.

Kafka’nın kitaplarla ilişkisi tam da böyledir. İyi bir kitap insanın hayatına bir taş gibi girer ve eski düzeni bozar. Okur kitabı kendi isteğiyle açar; fakat bir süre sonra kitabın kendisi okuru sorgulamaya başlar. İnsan artık yalnızca kitabı okumuyordur; kitap da insanın hayatını, alışkanlıklarını ve düşüncelerini okumaya başlamıştır.

Mağara burada yalnızca bir kapalı mekân değildir. İnsan zihninin alışkanlıklarla oluşturduğu güvenli alan olarak da düşünülebilir. Mağaranın içinde insan karanlığa alışmıştır. Kendi düzenini kurmuş, kendince rahat etmiştir. Fakat dışarıdan gelen bir şey —Kafka’nın örneğinde kitap— bu düzeni bozar. Taş girişe yuvarlandığında mağaranın havası değişir. İnsan, daha önce fark etmediği bir sıkışmışlığın içine düşer.

Bu yüzden Kafka’nın iyi kitap anlayışı, okuru rahatlatan kitap anlayışının tam karşısındadır. Ona göre kitap, insanın mevcut kanaatlerini onaylayan, ona bildiklerini yeniden söyleyen veya geçici bir huzur sağlayan bir nesne değildir. Kitap, insanı kendi rahatlığından çıkarmalıdır.

Kafka bunu olağanüstü sert bir cümleyle söyler:

“Okuduğumuz kitap bizi şakağımıza indirilen bir yumruk gibi uyandırmazsa onu neden okuyalım?”

Buradaki “yumruk” benzetmesi önemlidir. Kafka kitabın insana nazikçe dokunmasını istemiyor. Çünkü insanın düşünsel uyuşukluğu daima nazik müdahalelerle bozulmayabilir. Bazen insanı gerçekten uyandırmak için alıştığı düşüncenin tam ortasına bir darbe gerekir.

Bu nedenle Kafka’nın ardından söylediği “Bir kitap, içimizdeki donmuş denizi kırmak için bir balta olmalıdır” cümlesi, mektubun yalnızca en meşhur değil, aynı zamanda en kapsamlı cümlesidir.

“Donmuş deniz”, insanın içinde zamanla katılaşan şeyleri düşündürür: alışkanlıkları, korkuları, önyargıları, kendisi hakkındaki kanaatleri, dünyaya ilişkin kabulleri ve başkalarının acılarına karşı duyarsızlığı. Deniz hâlâ oradadır; fakat hareket etmiyordur. İnsan da yaşamakta, düşünmekte ve konuşmaktadır; fakat iç dünyasında bazı şeyler çoktan donmuş olabilir.

Kitap işte o donmuş yüzeye indirilen baltadır.

Baltanın amacı denizi süslemek değildir. Üzerine güzel şekiller çizmek de değildir. Buzu kırmaktır. Çünkü buz kırılmadıkça altında hareket eden suya ulaşmak mümkün değildir. Kafka’nın kitaplardan beklediği şey de budur: İnsan kendi içinde yeniden hareket etmeye başlasın.

Burada Kafka’nın “yara” düşüncesi de devreye girer. Ona göre insanın içinin geniş yaralar alması bazen iyidir; çünkü yara insanı acıya karşı daha duyarlı hâle getirir. Bu, Kafka’nın acıyı romantikleştirdiği anlamına gelmez. Söylemek istediği daha inceliklidir: Hiç acımayan bir yer aynı zamanda hiçbir şeyi hissedemeyen bir yer olabilir.

Bu yüzden Kafka, bizi mutlu eden kitaplardan çok, bizi sarsan kitapları ister.

Ve tam burada mektup, kitaplardan mutluluk meselesine geçer.

Kafka, Oskar’ın mutlu olduğunu söyler. Onun mektubunun “ışıklar saçtığını” düşünür. Fakat hemen ardından çok ilginç bir şey söyler:

“Hiç kitap okumadan da mutlu olabilirdik...”

Bu cümle ilk bakışta Kafka’nın kitaplara verdiği değeri azaltıyor gibi görünür. Oysa tam tersine, onun kitap anlayışını tamamlar. Çünkü Kafka için kitabın amacı mutluluk vermek değildir.

İnsan zaten kitap okumadan da mutlu olabilir.

Öyleyse neden kitap okur?

Çünkü kitap mutluluğun yerine başka bir şey koyar: uyanıklık.

Kafka’nın gözünde gerçek okuma, insanın mutluluk uğruna kendisini uyuşturması değildir. Kitap bazen insanın huzurunu bozabilir; onu yalnızlaştırabilir, geçmişteki kanaatlerini sorgulatabilir, hayatının üzerine yeniden düşünmeye zorlayabilir. Bu yüzden iyi kitapla mutluluk arasında zorunlu bir ilişki yoktur. Hatta bazen tam tersine, iyi kitap önce insanın rahatını bozar.

Kafka’nın “bizi mutlu edecek kitapları kendimiz de yazabilirdik” demesi de bu yüzden ironik ve çok güçlüdür. İnsan kendisine iyi gelecek şeyleri seçebilir. Kendi düşüncelerini doğrulayan kitapları okuyabilir. Kendisine güzel bir dünya kurabilir. Fakat bunun edebiyat açısından fazla bir anlamı yoktur.

Çünkü insanın kendi kendisine söyleyemediği şeyi söyleyen kitap daha değerlidir.

İnsanın kendisine itiraz eden kitap daha değerlidir.

İnsanın kendi hayatına başka bir gözle bakmasını sağlayan kitap daha değerlidir.

Kafka’nın aradığı kitap, okurun konforuna hizmet eden değil, okurun bilincini harekete geçiren kitaptır.

Bu yüzden “bir ormanın derinliklerine sürülmüş gibi”, “bir intihar gibi acı veren” kitaplardan söz eder. Buradaki sertlik, kitabın yalnızca acı vermesi gerektiği anlamına gelmez. Kafka’nın istediği, kitabın insanın eski hâliyle arasına mesafe koymasıdır. İyi kitap bazen insanı kendi hayatına yabancılaştırır; fakat bu yabancılaşma, daha sonra hayatına başka bir gözle dönebilmesinin şartı olabilir.

Böyle bakıldığında mağara, donmuş deniz ve mutluluk imgeleri birbirinden kopuk değildir. Mağara insanın alışılmış karanlığıdır. Donmuş deniz insanın içindeki katılıktır. Mutluluk ise bazen bu karanlığı ve katılığı sorgulamadan sürdürmenin rahatlığıdır. Kitap ise bütün bunları bozan güçtür.

Fakat mektubun sonuna geldiğimizde Kafka bütün bu büyük düşünceleri birden kişisel bir düzleme indirir. Oskar’ın mutluluğuna vesile olduğunu düşünür ve bunu anlatmak için bilge ile deli arasındaki hikâyeyi verir. Deli, bilgenin kendi bilgeliğini fark etmesini sağlar. Başka bir insan, insanın kendisinde göremediği bir şeyi ona gösterebilir.

Bu hikâyeden hemen sonra gelen cümle ise bütün mektubu yeniden okumamıza neden olur:

“Sana bir haksızlık ettim de özür dilemem gerekiyor gibi geliyor, ama haksızlığın ne olduğunu bilemiyorum.”

İşte mektubun belki de en gizemli noktası burasıdır.

Kafka belirli bir hatadan söz etmiyor. “Şunu yaptım, bundan dolayı özür diliyorum” demiyor. Tam tersine, haksızlığın ne olduğunu bilmediğini açıkça söylüyor. Fakat yine de özür dileme ihtiyacı hissediyor.

Burada suç ile suçluluk birbirinden ayrılıyor. Ortada tanımlanabilir bir suç yok; fakat güçlü bir vicdan duygusu var. Kafka sanki Oskar’a karşı bir borcu olduğunu hissediyor. Ne borcu olduğunu bilmiyor; ama eksik kaldığını hissediyor.

Bu cümleyi mektubun başındaki “yara” düşüncesinden bağımsız okumamak gerekir. Kafka için insanın içinin yaralanması, duyarlılığın artması demekti. Mektubun sonunda aynı duyarlılık bu kez dışarıya değil, Kafka’nın kendi davranışlarına yöneliyor. Başkasının karşısında kendi payını sorguluyor.

Üstelik bu, mektubun kitap anlayışıyla da gizli biçimde birleşiyor. İyi kitap insanın içinde bilmediği bir şeyi ortaya çıkarıyorsa, iyi bir dostluk da aynı şeyi yapabilir. Oskar’ın mektubu Kafka’nın düşüncelerini harekete geçirmiştir; Kafka da belki Oskar’ın kendi içindeki bir şeyi görmesine vesile olmuştur. Fakat iki insan birbirinin hayatına dokunduğunda, yalnızca etki bırakmazlar; birbirlerine karşı bir sorumluluk da hissederler.

Bu nedenle mektubun sonundaki özür cümlesi, ilk bakışta anlaşılmaz görünse de aslında Kafka’nın bütün düşüncesinin doğal sonucudur.

Kitap insanı kendisiyle karşılaştırır. İnsan da başka bir insanın karşısında kendisiyle karşılaşabilir.

Ve bazen bu karşılaşmanın sonunda insanın söyleyebildiği tek şey şudur:

“Sana ne yaptığımı bilmiyorum; ama sana karşı eksik kaldığımı hissediyorum.”

Mektubun güzelliği de burada düğümlenir. Kafka kitaplardan, insanın içindeki donmuş denizi kırmasını isterken, aslında duyarlılığın yeniden başlamasını savunmaktadır. İyi kitap insanı rahat bırakmaz. İyi dostluk da bazen insanı rahat bırakmaz. İkisi de insanın kendisi hakkında fazla emin olduğu yerde bir çatlak açar.

Belki bu yüzden mektubun en unutulmaz cümlesi “balta” cümlesi olsa da, en insani cümlesi son cümledir. Biri kitabın insana ne yapması gerektiğini söyler; diğeri insanın bir başkasına karşı ne kadar bilinçli olması gerektiğini gösterir.

Kafka’nın istediği kitap, içimizdeki donmuş denizi kırmalıdır.

Fakat o deniz kırıldığında insan yalnızca dünyayı değil, kendisini de görmeye başlar.

Ve belki gerçek okuma tam o noktada başlar.

Genç Kafka: Karanlık Henüz Bütün Ufku Kaplamamışken

Bu mektuba aradan bir gün geçtikten sonra yeniden baktığımda, bu kez söylediklerinden çok üslubunu düşündüm. Berraklığını, canlılığını ve en çok da gençliğini.

Bu sabah saat altıda Tian mi mi filmini izliyordum. Filmde genç adamın düğün sahnesine geldiğimde filmi durdurdum. Çünkü o sahne, onun hayatındaki ilk büyük hayal kırıklığının yüzüne yerleştiği andı. Biraz önceki gençlikle birkaç dakika sonraki gençlik aynı değildi artık. Yüzünde hâlâ masumiyet vardı; fakat bu, hiçbir şey bilmeyen bir insanın masumiyeti değildi. Hayatın ilk kez beklediği gibi olmadığını öğrenen bir insanın masumiyetiydi.

O sahnede kendi gençliğimi düşündüm. O yaşlarımdaki beni. Ve nedense hemen Oskar Pollak’a yazılmış bu mektuptaki genç Kafka geldi aklıma.

Bu sabah saat altıda Tian mi mi filmini izliyordum. Film, Çin ana karasından Hong Kong’a gelen iki insanın göç, geçim, yalnızlık ve aşk üzerinden yıllara yayılan hikâyesini anlatıyor. Filmin merkezinde Tianjin’den Hong Kong’a gelen Li Xiaojun var. Amacı para kazanıp geride bıraktığı sevgilisi Xiaoting’i yanına almak ve onunla evlenmek. Fakat Hong Kong’un büyük ve karmaşık dünyası, onun kafasındaki hayat planından çok farklı çıkıyor. Orada Li Qiao ile tanışıyor. Başlangıçta yalnızlıklarını paylaşan iki göçmen olarak yakınlaşıyorlar; Teresa Teng’in şarkıları da bu yakınlığın önemli bir parçası oluyor. Zamanla arkadaşlık aşka dönüşüyor. Fakat aşk ortaya çıktığında hayat hemen onun önünü açmıyor. Zaman, şartlar, para, korkular ve başkalarına karşı sorumluluklar onları farklı yönlere sürüklüyor. Xiaojun sonunda Xiaoting ile evleniyor; Qiao ise başka bir hayatın içine giriyor. Yıllar geçiyor, şehirler değişiyor, insanlar değişiyor; fakat birbirlerinin hayatında bıraktıkları iz silinmiyor.

Ben filmin özellikle düğün sahnesine geldiğimde durdurdum. Çünkü o sahne, genç adamın hayatındaki ilk büyük hayal kırıklığının yüzüne yerleştiği andı. Yıllar önce kafasında kurduğu hayat gerçekleşmiş gibidir: Hong Kong’a gelmiş, para kazanmış, sevdiği kadınla evlenmiştir. Dışarıdan bakıldığında her şey olması gerektiği gibidir. Fakat yüzünde mutluluk yerine, bir şeyin artık geri dönülmez biçimde kaybedildiğini fark etmenin şaşkınlığı belirir.

Biraz önceki gençlikle, birkaç dakika sonraki gençlik aynı değildir artık.

Yüzünde hâlâ masumiyet vardır; fakat bu, hiçbir şey bilmeyen bir insanın masumiyeti değildir. Hayatın ilk kez beklediği gibi olmadığını öğrenen bir insanın masumiyetidir. İnsan hâlâ gençtir, hâlâ sevgiye açıktır, hâlâ hayatın önünde sayısız ihtimal vardır; ama artık dünyanın kendi istediği gibi işlemeyebileceğini öğrenmiştir.

Bence beni o anda yakalayan da buydu.

O genç adamın yüzünde kendi gençliğimi düşündüm. O yaşlarımdaki beni. İnsan kendi gençliğini bazen doğrudan hatırlamıyor; başka birinin yüzünde, özellikle de hayatın ilk kez o yüzü değiştirdiği bir anda yeniden görüyor. O sahnede benim için film bir süreliğine durdu; onun yerine geçmiş açıldı.

Sonra Oskar Pollak’a yazılmış bu mektubu düşündüm.

Kafka da o sırada yirmili yaşlarının başındaydı. Oskar Pollak, onun gençlik yıllarındaki yakın arkadaşlarından biriydi. İki genç, edebiyat, sanat ve hayat üzerine konuşuyor; Kafka düşüncelerini ona açıyordu. Ve karşımızda, bugün bildiğimiz Kafka’dan şaşırtıcı ölçüde farklı bir Kafka beliriyor:

Henüz Kafka olacak olan genç adam.

Biz Kafka’yı önce eserlerinden tanıyoruz. Dönüşüm, Dava, Şato ve bütün o kapalı, sıkışmış, çıkışsız dünya zihnimizde onun görüntüsünü çoktan oluşturuyor. Sonra gençlik mektuplarına döndüğümüzde, farkında olmadan sonraki Kafka’yı genç Kafka’nın üzerine yerleştiriyoruz.

Oysa burada tersini yapmak gerekiyor.

Çünkü bu mektuptaki genç Kafka’nın yüzünde de bir şey değişmektedir. O, hayattan hiçbir şey görmemiş saf bir genç değildir. Acıyı, yarayı, yalnızlığı ve insanın içindeki donmuşluğu şimdiden seziyor. Fakat henüz bunlar onun bütün dünyası değildir. Filmdeki genç adamın yüzüne ilk hayal kırıklığının yerleşmesi gibi, Kafka’nın dünyasında da karanlığın ilk işaretleri vardır; fakat henüz karanlık bütün ufku kaplamamıştır.

Bu yüzden mektubun üslubundaki berraklık beni bugün daha fazla etkiliyor. Kafka kitapların insanı sarsmasını istiyor; ama bu sarsıntının amacı hayattan uzaklaşmak değil, uyanmak. “İçimizdeki donmuş denizi kırmak” isteyen kitap, dünyayı reddeden bir insanın değil, dünyayı daha yoğun ve daha sahici biçimde algılamak isteyen genç bir zihnin arzusudur.

Belki de filmdeki o düğün sahnesiyle Kafka’nın mektubu arasındaki görünmez bağ tam burada.

İkisinde de gençlik, henüz karanlığı bilmeyen bir hâl değildir. Gençlik, karanlıkla ilk karşılaşmanın insanın yüzünde hâlâ masumiyet bırakabildiği bir andır.

Kafka’nın mektubundaki karanlık da böyledir. Mağara vardır ama ışık da vardır. Yara vardır ama duyarlılık henüz umutsuzluğa dönüşmemiştir. Donmuş deniz vardır ama altında hâlâ su akmaktadır. Kitap baltadır; fakat henüz bütün dünyayı parçalamak için değil, buzun altındaki hayatı yeniden ortaya çıkarmak için kullanılmaktadır.

Belki bu yüzden Oskar’a yazdığı bu mektubu bugün okurken, yalnızca Kafka’nın edebiyat anlayışını değil, Kafka olmadan önceki Kafka’yı görüyorum. Onun ileride neye dönüşeceğini bildiğimiz için, bu genç adamın yüzündeki açıklığı daha da belirgin görüyoruz.

Ve belki de sabahın altısında filmi durdurduğum o anın asıl sebebi buydu.

Filmde genç bir adamın yüzüne ilk hayal kırıklığı yerleşti. Ben de o yüzde kendi gençliğimi, ardından Oskar’a mektup yazan genç Kafka’yı gördüm.

İnsan bazen geçmişini hatırlamıyor.

Geçmişi, başka birinin yüzünde yeniden görüyor.