?

Zulümdür dinlenen başlarsa eğilmiş
Gömleğin üstüne kadar çıkmış kalpteki kara leke

Dikilsen dağların ötesini tutar elin
Bir iki tank çer çöp gözüne olmuş perde

Petrol ya da banker sellerinde boğuluyorsun
Külçe külçe dolar ya da sefalet secden olacak yerde

O eski kadim iklim kim bilir nerde sürer
Perişan birkaç evde kim bilir veliler dilinde

Oturup konuşalım şunu. Bulsun kelimem kelimeni
Eğer uyku daha aziz esirlik daha ehven değilse

Bir deli akıl çırpınıyor aramızda
Rızık korkusu can korkusu baş mesele

Çıplak dünyadan çıplak ve gövdenden
O büyülü çiçekleri yol arın bir kere

Başını eğmiş zalimleri dinlersin
Dersin “lokmam ellerinde”

Filistin bir sınav kâğıdı
Her mü’min kulun önünde

De gerçeği yaz: Hakikat şehitliğe koşmaktır
De isyan çağır yolun açılır cennet köşelerine

Cahit Zarifoğlu

Filistin Bir Sınav Kâğıdı: Zarifoğlu’nun Korku, Servet ve Zulüm Hesabı

Cahit Zarifoğlu’nun bu şiiri, ilk bakışta Filistin üzerine yazılmış sert bir şiir gibi görünür. Fakat şiirin asıl meselesi Filistin’den daha geniştir. Filistin, şiirin sonunda önümüze konulan “sınav kâğıdı”dır; asıl sınav ise insanın zulüm, servet, korku, rızık ve iktidar karşısındaki duruşudur. Şair, insanın yalnızca zalim tarafından değil, kendi korkuları ve çıkarları tarafından da esir alınabileceğini söyler.

Şiirin başındaki “Zulümdür dinlenen başlarsa eğilmiş” mısrası bu yüzden bütün şiirin ahlâkî omurgasıdır. Buradaki baş eğmek, sıradan bir boyun eğme değildir. İnsan bazen zalimi sevdiği için değil, ondan korktuğu için susar. Bazen zulmü onayladığı için değil, maaşını, makamını, güvenliğini, ticaretini, geleceğini düşündüğü için sesini çıkarmaz. Fakat Zarifoğlu’nun şiirinde sonuç değişmez: Baş eğilmişse zulüm karşısında insanın ahlâkî mesafesi de kapanmaya başlamıştır.

Şiirin hemen ardından gelen mısra ise bütün şiirin belki de en ürpertici görüntüsünü çıkarır karşımıza:

“Gömleğin üstüne kadar çıkmış kalpteki kara leke”

Burada Zarifoğlu yalnızca kalbin karardığını söylemiyor. Daha korkuncunu söylüyor: Kalpteki kararma artık dışarıdan görünür hâle gelmiştir. Normalde kalp içeridedir, gömlek dışarıdadır; insanın içindeki kötülük ile dışarıdan görünen hâli arasında bir perde vardır. Fakat burada o perde yırtılmıştır. Leke kalpte kalmamış, gömleğin üzerine çıkmıştır.

Bu yüzden “gömlek” kelimesi şiirin en önemli kelimelerinden biridir. Gömlek, insanın başkalarına gösterdiği yüzdür; kalp ise kimsenin görmediğini sandığı tarafıdır. Şair bu ikisi arasındaki mesafenin kapandığını söylüyor. İçerideki karanlık dışarı taşmış, insanın ahlâkı artık üzerine giydiği şeyden bile okunur hâle gelmiştir.

Üstelik bu leke suyla çıkarılacak bir leke değildir. Çünkü mesele gömleğin kirlenmesi değil, gömleğin altındaki kalbin kararmasıdır. Gömlek yalnızca kararmanın görünür olduğu yerdir.

Şiirin devamında petrol, banker, külçe külçe dolar, sefalet ve rızık korkusu geldiğinde bu mısra daha da sertleşir. Çünkü kalpteki kara leke, artık yalnızca bireysel bir günahın değil, insanın servet ve korku karşısında bozulan ahlâkının dışarıya vurmuş hâli olarak okunabilir.

İnsan parayı sever; bunda tek başına bir suç yoktur. Fakat para uğruna hakikati susturmaya başladığında, servet artık bir nimet olmaktan çıkar ve insanın secde ettiği makama yükselir. İnsan yoksulluktan korkar; bunda da insanî bir taraf vardır. Fakat rızık korkusu onu zulme karşı susturuyorsa, korku artık yalnızca içinde yaşanan bir duygu değildir; vicdanın üzerine çekilmiş bir örtüdür.

Zarifoğlu’nun şiirindeki kara leke tam burada anlam kazanır.

Çünkü insan bazen zulme ortak olduğunu kabul etmez. “Ben kimseye kötülük yapmadım” der. Fakat zulmü gördüğü hâlde susmuş, çıkarı bozulmasın diye başını eğmiş, rızkını kaybetmemek için hakikatten uzaklaşmışsa, şiir ona başka bir yerden bakar:

Kalbine bak.

Sonra gömleğine.

Çünkü belki leke çoktan dışarı çıkmıştır.

Üstelik şiirin devamında servet, petrol, dolar ve sefalet gelecektir. Böyle bakıldığında “kara leke”, yalnızca bireysel bir günahın değil, servetle imtihan edilen insanın üzerinde taşıdığı ahlâkî lekenin de habercisi hâline gelir.

Çünkü Zarifoğlu için para nötr bir mesele değildir. Para insanın eline geçtiğinde, onunla ne yaptığı kadar paranın karşısında nasıl bir insana dönüştüğü de önem kazanır.

“Petrol”, “banker”, “külçe külçe dolar” ve “sefalet” aynı şiirde boşuna yan yana getirilmemiştir:

“Petrol ya da banker sellerinde boğuluyorsun
Külçe külçe dolar ya da sefalet secden olacak yerde”

Şair burada iki ayrı dünyayı değil, aynı dünyanın iki yüzünü gösteriyor: Bir tarafta petrol ve doların oluşturduğu güç; diğer tarafta sefalet. Fakat asıl mesele servetin varlığı değildir. Asıl mesele, servetin insanın secde edeceği yere konulmasıdır.

“Külçe külçe dolar ya da sefalet secden olacak yerde” dizesindeki öfke buradan yükselir. İnsan servete de, sefalete de aynı şekilde teslim olabilir. Zengin olan paraya kul olabilir; yoksul olan ise rızık korkusuyla kendisini ezen güce boyun eğebilir. Böylece şiir, servet ile fakirliği iki ayrı ahlâk kategorisi olarak değil, insanın ikisiyle de imtihan edildiği iki farklı hâl olarak görür.

Bu, şiirin bugüne uzanan en güçlü taraflarından biridir.

Çünkü insanın servetle imtihanı yalnızca çok para kazanmakla başlamaz. Kazandığını kaybetmekten korkmakla da başlar.

Şiirde bunun karşılığı açıkça vardır:

“Bir deli akıl çırpınıyor aramızda
Rızık korkusu can korkusu baş mesele”

İşte burada Zarifoğlu’nun şiiri ekonomik bir mesele olmaktan çıkar ve doğrudan iman muhasebesine dönüşür.

“Rızık korkusu” insanı nasıl değiştirir?

İnsan, “Lokmam onların elinde” demeye başladığında, artık kendi ahlâkî kararlarının sahibi olmaktan uzaklaşır. Çünkü ekmeğini veren ile zulmeden aynı kişide birleşmiştir. O zaman insan kendi kendisine şöyle demeye başlar: “Sesimi çıkarmayayım. İşimi kaybetmeyeyim. Çocuğumun rızkı kesilmesin. Başımı derde sokmayayım.”

Zarifoğlu’nun sertliği tam burada ortaya çıkar.

Çünkü insanın kendi kendisine söylediği bu cümleler ilk bakışta makul görünür. Aileyi düşünmek, çocuğun geleceğini düşünmek, rızkı düşünmek kötü değildir. Fakat bunlar zulüm karşısında susmanın mazeretine dönüştüğü anda şiirin dünyasında başka bir anlam kazanır.

“Başını eğmiş zalimleri dinlersin
Dersin ‘lokmam ellerinde’”

Bu iki mısra, belki de şiirin en ağır suçlamasıdır.

Çünkü burada zalim artık yalnızca dışarıdaki zalim değildir. Zalim, insanın ekmeğini elinde tuttuğu için onun vicdanını da yönetmeye başlamıştır.

Ve insan buna razı olduğunda, ekmeğiyle birlikte hürriyetini de teslim eder.

Zarifoğlu’nun itirazı tam olarak budur.

Şiirin “petrol-dolar-siyaset” ekseni de bu nedenle bugün daha ağır okunabilir. Çünkü aradan geçen yıllar, şairin işaret ettiği üçgeni ortadan kaldırmadı. Tam tersine, Gazze’nin yıkımı bu üçgenin ne kadar ağır sonuçlar doğurabileceğini bütün çıplaklığıyla gösterdi.

Bugün Gazze’nin karşısında artık Zarifoğlu’nun gördüğü manzaradan çok daha büyük bir yıkım var. Zarifoğlu kendi zamanında Filistin’i bir sınav kâğıdı olarak görüyordu. Bugün o kâğıt çok daha ağırlaşmış durumda. Çünkü artık önümüzde yalnızca bir savaş haberi yok. Gazze’de, aralarında 20 binden fazlası çocuk olmak üzere yaklaşık 75 bin Filistinlinin öldüğü, 200 bine yakınının yaralandığı, milyonlarcasının yerinden edildiği bir yıkım var. Bu, yalnızca bir savaşın bilançosu değil; on binlerce insanın hayatının söndüğü, yüz binlercesinin bedeninde savaşın izlerini taşıdığı ve milyonlarca insanın evinden koparıldığı bir felaket. Üstelik bu rakamlar yaşananların tamamını göstermiyor. Çünkü Gazze’de hâlâ enkazların altında bulunan, kimliği belirlenemeyen ve ölüm kayıtlarına henüz girmemiş insanların tamamının bu tablolara yansıması mümkün değil.

Böyle bir manzaranın karşısında “Filistin bir sınav kâğıdı” dizesi artık şiirsel bir benzetme olmaktan çıkıp insanın yüzüne tutulmuş bir aynaya dönüşüyor.

Çünkü Zarifoğlu’nun zamanında Filistin için söylenen söz bugün çok daha ağır bir gerçekle sınanıyor. On binlerce çocuğun öldürüldüğü, şehirlerin enkaza dönüştüğü, insanların hâlâ çadır ve derme çatma barınaklarda yaşadığı bir yerde, birkaç protesto, birkaç yazı ve birkaç sosyal medya paylaşımıyla vicdanımızı rahatlatabilir miyiz?

Burada devletlerin davranışıyla toplumların davranışını birbirine karıştırmamak gerekir. Devletlerin petrol, dolar, ticaret, diplomasi ve güvenlik hesapları vardır; bunlar somut olarak incelenebilir. Fakat şiirin asıl muhatabı devletlerden önce insandır. Çünkü bir devletin diplomatik hesabı, sıradan insanın vicdanını susturmasını zorunlu kılmaz.

İşte Zarifoğlu’nun “petrol”, “banker”, “külçe külçe dolar” ve “rızık korkusu” dizeleri bugün bu yüzden daha ağır okunuyor. Çünkü petrol ile siyaset, dolar ile ticaret, ekonomik çıkar ile diplomatik hesap aynı masada buluştuğunda, insanın önüne yine o eski cümle geliyor:

“Lokmam ellerinde.”

Şairin itirazı tam da bu cümleyedir.

İnsan “Ben ne yapabilirim?” diyerek kendi çaresizliğini anlatabilir. Fakat bu soru tekrar tekrar sorulup hiçbir ahlâkî bedel doğurmuyorsa, bir süre sonra çaresizlik ile mazeret birbirine karışmaya başlar.

Zarifoğlu bugün Gazze’nin manzarasını görseydi onun adına ne söyleyeceğimizi bilemeyiz. Fakat şiirin kendi mantığı bize önemli bir ölçü veriyor: Onun öfkesi yalnızca zalime değil, zulmü görüp kendi rızkını, rahatını, servetini ve güvenliğini gerekçe göstererek başını eğen insana yöneliyordu.

Bugün önümüzdeki sınav kâğıdının daha da ağır olmasının sebebi budur.

Çünkü şiirin yazıldığı dönemde şairin karşısında Filistin vardı.

Bugün ise Gazze’nin enkazı var.

Ve enkazın altında yalnızca insanlar değil, insanlığın kendi kendisine verdiği cevap da yatıyor.

Bu nedenle şiirin bugünkü okumasında “tepki” meselesi yalnızca sokakta protesto etmek anlamına indirgenmemeli. İnsanların ne satın aldığı, hangi şirketlerle ilişki kurduğu, hangi siyasî ve ekonomik tercihlerde bulunduğu, hangi bilgiyi yaydığı, hangi zulmü normalleştirdiği ve hangi zulüm karşısında sessiz kaldığı da bu geniş ahlâkî muhasebenin parçalarıdır.

Fakat burada şiirin kendisinin bize yönelttiği acı soru kalır:

Onca ölümden sonra hâlâ yalnızca birkaç gösteri, birkaç yazı, birkaç sosyal medya paylaşımı ve birkaç günlük öfkeyle mi yetineceğiz?

Bu sorunun cevabını şiir vermiyor; okura bırakıyor.

Çünkü “Filistin bir sınav kâğıdı” demek, Filistin hakkında doğru cümleyi kurmak demek değildir. İnsanın kendi hayatında o cümlenin bedelini taşıyıp taşımadığıdır mesele.

Belki de Zarifoğlu’nun bugün için en sert tarafı budur: Bize zalimin ne kadar kötü olduğunu anlatmaktan çok, zalim karşısında kendimizi ne kadar kolay mazur gördüğümüzü gösterir.

Şairin “rızık korkusu” dediği şey bugün de insanın önündedir. Hatta modern dünyada daha incelikli biçimlerde karşımıza çıkar. İnsan artık yalnızca “işimi kaybederim” diye korkmaz; çevresini, müşterisini, kariyerini, itibarını, yatırımını, ilişkilerini, ekonomik geleceğini de hesaba katar. Sonra bütün bunların üzerine son derece makul görünen bir cümle koyar:

“Ben ne yapabilirim?”

Zarifoğlu’nun şiiri işte bu cümleden rahatsız olurdu.

Çünkü şiirin tamamı “ne yapabilirim?” sorusunun karşısına “başını eğme” cevabını koymaktadır.

Şiirin sonundaki “hakikat şehitliğe koşmaktır” ve “isyan çağır” sözleri de bu yüzden anlaşılmalıdır. Buradaki temel mesele, ölüm arayışı değil; hakikat uğruna bedel ödemeyi göze alabilecek bir ahlâkın kurulmasıdır. Şairin öfkesi, insanın zulme karşı çıkarken hayatının hiçbir tarafının etkilenmemesini istemesine yöneliktir. Hakikat hiçbir bedel istemiyorsa, insanın ona bağlılığını sınamak da mümkün değildir.

Belki de Zarifoğlu bugün Gazze’nin enkazına bakıp önce susardı. Çünkü bazı görüntüler karşısında sözün kendisi bile insanın boğazında küçülür. Sonra şiirindeki o eski cümleyi yeniden söylerdi:

“Başını eğmiş zalimleri dinlersin / Dersin ‘lokmam ellerinde’.”

Ve belki bugün bu cümlenin muhatabının yalnızca zalim olmadığını daha açık söylerdi. Çünkü Gazze’de yıkılan yalnızca evler değildir. İnsanın zulüm karşısında kendisine bulduğu mazeretlerin de duvarları yıkılmaktadır.

Petrolün hesabı yapılırken çocukların hesabı sorulmuyorsa, doların değeri korunurken insanın değeri korunmuyorsa, diplomasinin dili kurulurken vicdanın dili tutuluyorsa,
rızık korkusu hakikatin önüne geçiriliyorsa, insanların tepkisi birkaç cümleye, birkaç paylaşım ve birkaç gösteriye sığıyorsa; o zaman şiirdeki “kara leke” artık yalnızca zalimin kalbinde değildir.

Gömleğimizin üstündedir.

Gizleyemeyiz.

Çünkü Zarifoğlu’nun “Filistin bir sınav kâğıdı” dediği şey bugün elimizde duran bir kâğıt olmaktan çıktı. Gazze, cevabımızı bekleyen bir soru olmaktan çıkıp verdiğimiz cevabın kendisine dönüştü.

Ve belki en korkuncu şu:

Biz hâlâ sınavın ne zaman başlayacağını konuşuyoruz.

Oysa sınav çoktan başladı.

Çocuklar öldürüldü. Şehirler enkaza döndü. İnsanlar toprağın altında kaldı. Biz ise hâlâ kalemimizi elimizde tutuyoruz.

Kâğıt önümüzde.

Mürekkep elimizde.

Ve kalpteki kara leke gömleğin üzerine çıkmış durumda.

Artık mesele “Filistin için ne hissediyoruz?” değildir.

Mesele şudur:

Bunca ölümden sonra, insanlığımızı hangi cümleyle kurtaracağız?

Çünkü bazı sınavların sonucu kâğıda yazılmaz.

İnsan, verdiği cevap kadar insandır.