Bir Kadın, Bir Erkek: Aşkı Bitiren Şey Aşk Değil, İlişkinin Hafızası

Ahmet Altan’ın “Bir Kadın, Bir Erkek…” metni, “Neden sevdiğimiz insanlardan uzaklaşırız?” sorusundan başlayıp çok daha derin bir soruya ulaşır: İki insanı birbirine bağlayan ilişki, nasıl olur da zamanla onları birbirinden ayıran şeye dönüşür? Metnin bütün düşünsel ağırlığı bu paradoksun üzerine kuruludur. Aşk iki insanı birbirine yaklaştırır; fakat aşkın zaman içinde oluşturduğu ortak hayat, ortak deneyimler, kırgınlıklar, hayal kırıklıkları, öfkeler ve hatıralar yeni bir varlık gibi aralarına girer. Böylece başlangıçta iki kişiyi birbirine bağlayan şey, sonunda onların arasına giren üçüncü kişiye dönüşür.

Metnin en önemli kavramı da budur: “Biz üç kişiyiz. Ben, sevdiğim ve ilişkimiz.”

Bu cümle, bütün metnin anahtarıdır.

Aşkın büyüsü ve insanın kendini kaybetmesi

Metin “Nice aşk yitirdim ben” cümlesiyle başlar. Fakat burada sıradan bir aşk kaybından söz edilmez. Anlatıcı, geçmişte sevdiği kadınları anlatırken aşkın insan üzerindeki dönüştürücü gücünü bütün yoğunluğuyla ortaya koyar. Kadın yalnızca sevilen bir insan değildir; sevgilinin dünyasını yeniden kuran bir merkezdir.

Kadının bakışı, dudak büküşü, kahkahası, gözyaşı bile erkeğin ruhunda karşılık bulur. Sevilen kadın zamanla “tanrıça”ya dönüşür; sevgili onun mabedine hayatını adayabilecek kadar kendisini aşka bırakır. Buradaki abartılı imgeler, aşkın insanı kendi sınırlarından çıkaran niteliğini anlatır.

Ancak bu bölüm yalnızca romantik bir yüceltme değildir. Aynı zamanda aşkta benliğin erimesinin tehlikesini de taşır.

“Bende yok olup onla var olduğum” düşüncesi, aşkın paradoksunu ortaya koyar. İnsan sevdiğinde kendisini kaybederek başka bir biçimde kendisini bulur. Sevilen kişi bir anlamda insanın kendi benliğinin aynasına dönüşür.

Bu nedenle ayrılık yalnızca “bir başkasını kaybetmek” değildir. İnsan aynı zamanda kendisinin o ilişki içinde oluşmuş bir parçasını da kaybeder.

“Yitirmenin ne olduğunu biliyorum”

Metnin ilk büyük kırılma noktası burada gelir:

“Yitirmenin ne olduğunu biliyorum.”

Bu cümle, önceki yoğun aşk anlatımını birdenbire ölüm duygusuna bağlar.

Anlatıcı için ayrılık, ilişkinin sona ermesi değildir yalnızca. “Kendi hayatını hayatından çıkartmak”tır. Başka bir deyişle insanın kendi hayatının içine yerleştirdiği kişiyi oradan söküp çıkarmasıdır.

Bu yüzden metinde ölüm imgeleri sık sık ortaya çıkar. “Bir kadını öldürüp kendi cinayetinle ölmek” ifadesi özellikle önemlidir. Çünkü ayrılıkta öldürülen yalnızca sevgili değildir; insanın kendi içinde oluşturduğu sevgili imgesi de öldürülür.

Sevdiğimiz insanı hayatımızdan çıkardığımızda, aslında onunla birlikte kendimizin bir dönemini de yok ederiz.

Bu nedenle ayrılığın acısı, yalnızca “o artık yok” cümlesinden doğmaz. Bir zamanlar var olmuş “biz” artık yoktur.

Metnin merkezindeki korkunç soru

Ardından anlatıcı peş peşe sorular sorar:

“Niye öldürdüm onları?”

“Onlar beni niye öldürdüler?”

“Bizi birbirimizden alan neydi?”

Bu soruların kesin bir cevabı yoktur. Zaten metnin gücü de buradan gelir. Altan, ilişkinin neden bozulduğunu tek bir nedene indirgemez.

İnsanlar birbirlerini severken birbirlerinden uzaklaşabilirler.

Birbirlerine ihtiyaç duyarken birbirlerini incitebilirler.

Birlikte yaşadıkları şeyler onları birbirine bağlarken aynı zamanda birbirlerinden uzaklaştırabilir.

Buradaki temel paradoks şudur:

Bizi birbirimize bağlayan şey, bir süre sonra bizi birbirimizden ayırabilir.

Metnin ilerleyen bölümünde bu düşünce teorik bir açıklamaya dönüşecektir.

Maskeli kadın ve erkek: Metnin hikâye içindeki aynası

Metnin ortasında anlatıcı, karton maskeler takmış bir kadınla erkeği görür. Bu sahne metnin anlatısal merkezi gibidir.

Kadın ve erkek birbirlerinin yüzünü görmezler ama birbirlerinin yüzünü bilirler.

Buna karşılık okuyucu onların kim olduğunu bilmez.

Bu durum sonradan ironik biçimde tersine çevrilir. Kadın ve erkek, birbirlerini tanımadıklarını düşünerek yeniden tanışırlar. Fakat okuyucu onların aslında birbirlerini yıllardır tanıyan iki insan olduğunu bilir.

Burada yüz ile hafıza arasındaki ilişki önem kazanır.

İnsan birini yalnızca yüzünden tanımaz. Onu geçmişinden, davranışlarından, kırgınlıklarından, alışkanlıklarından, söylediği sözlerden ve yaşanmışlıklardan tanır.

Dolayısıyla bir insanı gerçekten tanımak bazen onu tanıyamamanın önündeki en büyük engel olabilir.

Çünkü tanımak, aynı zamanda geçmişi de beraberinde getirir.

Sanal dünya neden bir kaçış alanına dönüşüyor?

Kadın ve erkek evlidir. Erkek uzun yolculuklara çıkar. Kadın yalnız kalır. Erkek de yalnızlaşır.

İkisinin de yaşadığı şey fiziksel bir ayrılıktan çok daha fazlasıdır: ilişkinin içindeki yalnızlık.

Bu çok önemli bir ayrımdır.

İnsan yalnızca tek başına kaldığında yalnız olmaz. Yanında biri varken de yalnız olabilir.

Metindeki sanal dünya bu nedenle yalnızca teknolojik bir ayrıntı değildir. İnternet, insanların gerçek hayatta söyleyemedikleri veya yaşayamadıkları kimlikleri denedikleri bir alan hâline gelir.

Kadın burada kendisini yeniden kadın olarak keşfeder; erkek kendisini yeniden erkek olarak keşfeder.

Eşlerinin yanında artık alışılmış kişiliklerine dönüşmüşlerdir. Sanal dünyada ise geçmişleri olmayan iki yabancıdırlar.

Ve insanın bazen yabancı olduğu birinin yanında, tanıdığı birinin yanında olduğundan daha özgür olması metnin en önemli psikolojik gözlemlerinden biridir.

İnsan neden yabancıyken yeniden âşık olabilir?

Hikâyenin en ironik tarafı burada ortaya çıkar.

Kadın başka bir erkekle tanışır.

Erkek başka bir kadınla tanışır.

Fakat sonunda birbirlerini bulurlar.

Daha doğrusu, birbirlerini tanımadan yeniden bulurlar.

Kadın erkeğin karısı olduğunu bilmeden ona yaklaşır. Erkek de kadının kocası olduğunu bilmeden ona yaklaşır.

Böylece yıllardır birlikte olan iki insan, sanki ilk kez karşılaşıyormuş gibi yeniden birbirlerine âşık olurlar.

Bu durum metnin temel sorusunu doğurur:

“Niye yan yanayken birbirlerine âşık olmuyorlardı da ancak hafızaları silindiğinde yeniden ortak sevgilerini yaratıyorlardı?”

Bu soru yalnızca o çift için değil, uzun ilişkiler yaşayan herkes için sorulmuş gibidir.

Çünkü zaman içinde insan, karşısındaki kişiyi artık yalnızca “o kişi” olarak görmemeye başlayabilir. Onu geçmiş davranışlarının toplamı olarak görür.

Artık karşımızdaki insan sadece Ahmet değildir; “bana şunu yapan Ahmet”tir.

Sadece Ayşe değildir; “şu gün bunu söyleyen Ayşe”dir.

Böylece bugünkü insanın üzerine geçmişteki insanlardan oluşan bir katman eklenir.

İnsan sevdiği kişiye değil, onun hafızasındaki bütün versiyonlarına tepki vermeye başlar.

“İlişki” neden üçüncü bir canlıya dönüşüyor?

Metnin en özgün düşüncesi burada yoğunlaşır:

“Birbirini seven her kadınla her erkek kaçınılmaz olarak iki insandan üç ‘canlı’ çıkartıyorlardı, kendileri ve ilişkileri.”

Bu, metnin felsefi omurgasıdır.

Bir kadın ve bir erkek birbirlerini sevdiklerinde yalnızca iki insanın birlikteliği oluşmaz. Zamanla üçüncü bir yapı meydana gelir:

İlişki.

Bu ilişki onların ortak hafızasıdır.

Birlikte yaşanan güzel günler, kavga edilen geceler, söylenen sözler, tutulmayan sözler, kıskançlıklar, özürler, beklentiler, hayal kırıklıkları ve bütün ortak geçmiş bu üçüncü varlığın içine birikir.

Başlangıçta ilişki onları birbirine bağlar.

Fakat zamanla ilişki kendi başına bir karakter kazanır.

Ve sonunda insanlar birbirlerine değil, ilişkilerinin geçmişine tepki vermeye başlarlar.

Burada çok güçlü bir paradoks vardır:

İnsan sevgilisinden değil, sevgilisiyle birlikte biriktirdiği geçmişten uzaklaşmaya başlayabilir.

Hafıza neden aşkın düşmanına dönüşüyor?

Metinde hafıza konusunda oldukça karanlık bir düşünce vardır:

“Hafıza, sahibini tehlikelerden korumak için iyiliklerden çok kötülükleri biriktiriyor.”

Bu cümle, metnin psikolojik merkezlerinden biridir.

Çünkü hafıza yalnızca arşiv değildir. Hafıza aynı zamanda insanın kendisini koruma mekanizmasıdır.

Bizi inciten olayları unutmamak, gelecekte aynı acıyı yaşamamızı engellemek için gereklidir. Fakat aynı mekanizma bir ilişkinin içinde çalışmaya başladığında sorun çıkar.

Çünkü insan sevgilisinin kendisine yaptığı güzel şeyleri zamanla sıradanlaştırabilir; fakat onu yaralayan bir sözü yıllarca hatırlayabilir.

Böylece ilişkinin hafızasında bir dengesizlik oluşur.

İyi olanlar gündelikleşir.

Kötü olanlar unutulmaz.

Sevgi normalleşir.

Kırgınlık hafızada canlı kalır.

Sonunda insan karşısındaki kişiyi olduğu haliyle değil, ona yaşattığı acıların toplamıyla görmeye başlayabilir.

İşte ilişkinin duvara dönüşmesi burada gerçekleşir.

“Bizi bağlayan bizi ayırıyor”

Metnin en güçlü cümlelerinden biri şudur:

“Bizi bağlayan bizi ayırıyor.”

Bu, yalnızca aşk ilişkilerine özgü olmayan büyük bir insanlık paradoksudur.

Bir ilişki kurulduğunda insanlar birbirleri hakkında beklentiler oluşturmaya başlarlar. “Beni anlamalı”, “bunu yapmamalıydı”, “böyle davranmamalıydı” gibi beklentiler ortaya çıkar.

Oysa iki yabancı arasında böyle bir geçmiş yoktur.

Yabancıdan beklentimiz daha azdır.

Sevgiliden beklentimiz ise çoktur.

Bu yüzden paradoksal olarak insan, yabancı birine karşı daha hoşgörülü olabilirken sevdiği kişiye karşı çok daha acımasız olabilir.

Çünkü yabancı bizi hayal kırıklığına uğratmamıştır.

Sevgili ise bizi hayal kırıklığına uğratabilecek kadar hayatımıza girmiştir.

Aşk ile ilişki arasındaki ayrım

Metnin asıl başarısı, aşk ile ilişkiyi birbirinden ayırmasıdır.

Aşk, iki insanın birbirine yönelmesidir.

İlişki ise o yönelmenin zaman içinde oluşturduğu ortak hayattır.

Aşk canlıdır, anlıktır, yeniden başlayabilir.

İlişki hafızalıdır.

Aşk karşısındaki kişiyi şimdi olduğu haliyle görmeye çalışır.

İlişki onu geçmişiyle birlikte görür.

Aşk “Seni seviyorum” der.

İlişki bazen “Ama sen bunu daha önce de yaptın” diye cevap verir.

Bu nedenle metindeki çift, geçmişlerini unuttuklarında yeniden birbirlerine âşık olabilir.

Çünkü karşılarında artık “eski eşleri” değil, yeni bir yabancı vardır.

Hikâyenin trajik ironisi: İkinci şansın ihanet sanılması

Fakat metin burada umutlu bir sonla bitmez.

Tam tersine, en büyük trajedi burada başlar.

Adam, kendisine gelen fotoğraftaki kadının karısı olduğunu öğrenir ve kendisini ihanete uğramış hisseder.

Oysa ironik gerçek şudur:

Karısının onu aldatmak için seçtiği adam yine kendisidir.

Bu durum metindeki en çarpıcı ironilerden biridir.

İki insan birbirlerini yeniden bulmuşlardır.

Yeniden birbirlerine âşık olmuşlardır.

Fakat geçmişlerini öğrendiklerinde bu aşkı bir ihanet olarak yorumlamışlardır.

Yani onları birbirine yeniden yaklaştıran şey, geçmişlerini unutmuş olmalarıdır; onları yeniden ayıran şey ise geçmişlerini yeniden hatırlamalarıdır.

Bu nedenle metnin sonlarına doğru ortaya çıkan sonuç son derece acıdır:

Eski ilişki, yeni aşkı da öldürür.

“Eski ilişki yenisini de öldürmeyi başardı”

Bu cümle metnin bütün düşüncesini bir araya getirir.

Aslında kadınla erkek ikinci kez birbirlerini bulmuşlardır. Bir anlamda hayat onlara ikinci bir başlangıç vermiştir.

Fakat onlar bu ikinci başlangıcı yeni bir başlangıç olarak kabul edemezler.

Çünkü eski ilişkinin hafızası yeniden devreye girer.

Dolayısıyla mesele yalnızca aldatma değildir.

Mesele çok daha trajiktir:

İki insan birbirlerini iki kez bulmuş, iki kez kaybetmiştir.

İlkinde ilişki onları birbirinden uzaklaştırmıştır.

İkincisinde ise ilk ilişkinin hafızası.

Metindeki “hafıza silinse” düşüncesi

Anlatıcının Tanrı'ya yönelttiği dilek bu nedenle çok anlamlıdır. Tanrı hafızalarını silse ve iki insan yeniden yabancı olarak karşılaşsa ne olurdu?

Bu sorunun cevabı metinde verilmez.

Çünkü asıl mesele hafızanın tamamen silinmesi değildir.

Asıl mesele, hafızanın yalnızca acıları değil, iyilikleri de aynı kuvvetle taşıyabilmesi arzusudur.

Metnin sonunda anlatıcı Tanrı'dan yalnızca unutmayı istemez. Daha adil bir hafıza ister.

Acılar kadar sevinçleri,

kötülükler kadar iyilikleri

hatırlayabilen bir hafıza.

Bu çok önemli.

Çünkü metin aslında “Geçmişimizi unutalım” demiyor.

Geçmişimizi tek taraflı hatırlamayalım diyor.

İlişkileri öldüren şey belki de hafızanın varlığı değil, hafızanın acıları büyütme biçimidir.

Metnin en güçlü paradoksu: İnsan sevdiğini değil, onunla kurduğu ilişkiyi kaybediyor

Metnin başındaki “Nice aşk yitirdim ben” cümlesi sona geldiğimizde başka bir anlam kazanır.

Anlatıcı belki de kadınları yalnızca kaybetmemiştir.

Kadınlarla kurduğu ilişkileri kaybetmiştir.

Çünkü sevilen insan ile o insanla kurulan ilişki aynı şey değildir.

İnsan bazen hâlâ sevdiği biriyle birlikte yaşayamaz.

Hâlâ özlediği biriyle aynı evde bulunamaz.

Hâlâ değer verdiği biriyle konuşamaz.

Çünkü aralarında artık iki insan yoktur.

İki insan ve onların ortak geçmişinden oluşan üçüncü bir varlık vardır.

Ve o üçüncü varlık bazen iki insanın arasına girer.

Metnin başlığı neden önemli?

“Bir Kadın, Bir Erkek…” başlığı özellikle sade tutulmuştur.

Çünkü metin aslında belirli bir kadınla belirli bir erkeğin hikâyesinden daha büyük bir meseleye bakar.

“Bir kadın” ve “bir erkek” burada neredeyse bütün aşk ilişkilerinin temel figürleridir.

Başlıktaki üç nokta da önemlidir. Hikâye tamamlanmış değildir. Çünkü anlatılan sorun yalnızca bu çiftin sorunu değildir. İnsanların birbirlerini sevme, birlikte yaşama, birbirlerinden uzaklaşma ve yeniden bulma biçimleri üzerine açık bırakılmış bir sorudur.

Metnin sonunda da kesin bir çözüm yoktur.

Yalnızca bir dilek vardır.

İnsanların kendi hafızalarından ve kendi ilişkilerinden korunabilmesi.

Sonuç: Aşkı öldüren sevgisizlik değil, biriken geçmiş olabilir

“Bir Kadın, Bir Erkek…”in asıl meselesi aşkın bitmesi değildir. Daha acı bir ihtimali araştırır:

Aşk devam ederken ilişkinin bitebilmesi.

İnsan sevdiği kişiyi hâlâ seviyor olabilir. Fakat o kişiyi artık onunla yaşadığı geçmişten ayıramıyor olabilir. Geçmişte yaşanan kırgınlıklar, beklentiler, hayal kırıklıkları ve öfkeler sevgilinin bugünkü yüzünün üzerine kapanabilir.

Böylece insan karşısındaki kişiyi artık olduğu gibi göremez.

Onu hafızasının içinden görür.

Metnin trajedisi tam da buradadır.

İki insan birbirlerini kaybettiklerinde bazen sevgilerini kaybetmezler. Sevgilerinin etrafında oluşmuş ilişkiyi taşıyamaz hâle gelirler.

Bu nedenle metnin en çarpıcı düşüncesi, “Biz üç kişiyiz” cümlesinde toplanır:

Ben, sevdiğim ve ilişkimiz.

İlk iki unsur birbirini sevebilir.

Fakat üçüncü unsur, yani ortak geçmiş, zamanla onların arasına girebilir.

Ve belki de Ahmet Altan'ın metninin bütün trajik sorusu şudur:

İnsan sevdiği kişiyi kaybetmeden, onunla kurduğu ilişkiyi geride bırakabilir mi?

Metin buna kesin bir cevap vermez. Çünkü insanın en büyük çıkmazlarından biri tam da budur: Sevdiğimiz insanı geçmişinden ayırmak isteriz ama onu geçmişinden ayırdığımız anda, birlikte yaşadığımız hayatın kendisini de silmiş oluruz.

Bu yüzden son dilek, unutmak değil; hatırlamanın adil olmasıdır. Çünkü aşkın kurtulabileceği yer belki de hafızasızlık değil, geçmişin yalnızca acılardan ibaret olmadığını hatırlayabilmektir.