Kronos

âh, ağaçların dağıldığı yer!

bir kadın durur, -ve
kendi hüznünü bekler
aşklar toplanır, günler derlenir,
            beklenen sözler
söylenir, biter...
ağaçlar, unutmaktır; bellekse,
yapraklardır, -ki ağır ağır
             ve birer birer
bir Zaman gibi...

sevmek, anlaşılır; anlamak,
her zaman bir mevsimdir
bir gül, donanmış ve kanser
duruyor yok-olan bağçemde...
günlerin ne kadar ezilmiş!
belki bir yaz, tenhâ yol, bir sesleniş...
ve hangi sessizliğe çıkar bilinmez
bir kuş, nedensiz bir duygudur:
              'sanki şeniz
               bu düğünde...'
bir Zaman gibi...

âh, işte soluyor, herşey,
               anılar, gölgelerdir,
bir kumaş... nedense hep
bulutlara bağlaşık,
                seninle arkadaş,
vuruyor... yavaş
                yavaş ezilen suya
varolmak bu güyâ, oysa yalnızlık
bir Zaman gibi...

âh, ağaçların dağıldığı yer!

Hilmi Yavuz

Kronos

“Kronos”, Hilmi Yavuz’un zaman, bellek, aşk ve unutma üzerine kurduğu oldukça yoğun şiirlerinden biri. Şiirin merkezinde yalnızca zamanın geçmesi yok; zaman geçerken insanın yaşadıklarının nasıl hatıraya, hatıraların nasıl gölgelere, gölgelerin de sonunda belirsizliğe dönüştüğü var. Başlıktaki Kronos da bu yüzden çok anlamlı: Şiirde zaman neredeyse canlı bir güç gibi davranıyor; insanın hayatını sessizce tüketiyor.

Şiirin başındaki ve sonundaki aynı dize bütün metni bir çerçeve içine alıyor:

“âh, ağaçların dağıldığı yer!”

Bu “yer” gerçek bir coğrafyadan çok, zamanın ve belleğin aşındığı bir iç dünya gibi.

“Bir kadın durur, -ve kendi hüznünü bekler”

Şiir bir kadınla başlıyor:

“bir kadın durur, -ve kendi hüznünü bekler
aşklar toplanır, günler derlenir, beklenen sözler söylenir, biter...”

Kadının burada beklediği şey mutluluk değil, kendi hüznü.

Bu çok önemli.

Çünkü şiirin dünyasında hüzün dışarıdan gelen geçici bir duygu değil; insanın içinde zaten bulunan ve zamanı geldiğinde ortaya çıkan bir şey. Kadın sanki yaşayacağı aşkı, söyleyeceği sözleri, geçireceği günleri biliyor; ama bütün bunların sonunda hüznün geleceğini de biliyor.

“Aşklar toplanır, günler derlenir...” ifadesi hayatın biriktirilmesini düşündürüyor. İnsan yaşar, sever, konuşur, anılar biriktirir. Sonra:

“biter...”

Tek kelimelik bu son, bütün o birikimin geçiciliğini ortaya koyuyor.

Ağaç ve yaprak: Unutmak ve hatırlamak

Şiirin en güzel karşıtlıklarından biri burada:

“ağaçlar, unutmaktır;
bellekse, yapraklardır”

Ağaç unutmak, yapraklar ise bellek.

Bu oldukça şiirsel bir düşünce. Ağaç her yıl yapraklarını döker; yani üstünden geçmişi atar. Yapraklar ise ağacın yaşadıklarının izleri gibi.

Fakat yaprakların birer birer dökülmesi, belleğin de aslında kalıcı olmadığını düşündürüyor.

Hatırlamak isteriz, ama zaman geçtikçe hatıralar da eksilir.

Bu nedenle:

“bir Zaman gibi...”

ifadesi tekrar tekrar geliyor.

Zaman burada yalnızca saatlerin ilerlemesi değil; unutmanın ve hatırlamanın arasındaki o belirsiz süreç.

“Sevmek, anlaşılır; anlamak, her zaman bir mevsimdir”

Şiirin düşünsel olarak en güzel bölümlerinden biri:

“sevmek, anlaşılır;
anlamak, her zaman bir mevsimdir”

Sevmek doğrudan yaşanan bir şey. İnsan sevdiğini her zaman açıklayamayabilir ama sevmeyi bilir.

Anlamak ise zamana ihtiyaç duyuyor.

İnsan bir şeyi yaşadığı anda anlamayabilir. Aradan zaman geçer, bir mevsim değişir ve geçmişte yaşanan şey başka bir anlam kazanır.

Bu yüzden “anlamak” bir mevsim gibi.

Zaman geçmeden bazı şeylerin anlamı ortaya çıkmıyor.

Belki de şiirin bütününe yayılan düşünce bu: İnsan hayatını yaşarken değil, çoğu zaman sonradan anlamaya başlıyor.

“Bir gül... yok-olan bağçemde”

“bir gül, donanmış ve kanser duruyor
yok-olan bağçemde...”

Buradaki gül, şiirin genel güzellik imgesini taşıyor. Fakat gülün bulunduğu bahçe:

“yok-olan bağçe.”

Yani güzellik hâlâ orada gibi, ama onu taşıyan dünya ortadan kalkıyor.

Bu, hatıraların durumuna çok benziyor.

Bir insanın yüzünü hatırlayabiliriz.

Bir sesi duyabiliriz.

Bir yaz gününü anımsayabiliriz.

Fakat o insan, o ses, o yaz artık yoktur.

Hatıra kalır; onu doğuran dünya kaybolur.

Şiirdeki hüzün biraz da bundan kaynaklanıyor.

“Belki bir yaz, tenhâ yol, bir sesleniş...”

Burada geçmişin parçaları beliriyor:

“belki bir yaz, tenhâ yol, bir sesleniş...”

Bunlar tamamlanmış hikâyeler değil. Sadece birkaç görüntü.

Bir yaz.

Tenha bir yol.

Bir ses.

İnsan geçmişini hatırlarken çoğu zaman bütün hikâyeyi değil, küçük parçaları hatırlar. Bir koku, bir ses, bir yol, bir yüz...

Şairin belleği de böyle çalışıyor.

Ve ardından:

“hangi sessizliğe çıkar bilinmez bir kuş”

geliyor.

Kuş burada geçmişten geleceğe veya bilinmeyene doğru hareket eden bir şey gibi. Nereye gideceği bilinmiyor.

Tıpkı insanın hayatının nereye varacağını bilememesi gibi.

“Sanki şeniz bu düğünde”

Bu dize şiirin hüzünlü atmosferinde özellikle dikkat çekiyor:

“‘sanki şeniz bu düğünde...’”

Düğün normalde neşe, birliktelik ve başlangıç demektir. Fakat burada “sanki” var.

Yani gerçekten şen değiliz.

Şenmişiz gibi.

Bu, şiirin bütünündeki ince hüznü çok iyi özetliyor.

İnsan hayatın içinde yaşamaya devam ediyor; seviyor, gülüyor, konuşuyor, düğünlere katılıyor. Ama iç dünyasında zamanın geçtiğini ve her şeyin bir gün biteceğini biliyor.

Neşe ile hüzün aynı anda bulunuyor.

“Her şey bir kumaş gibi soluyor”

Üçüncü bölümde zaman artık doğrudan aşındırıcı bir güç:

“âh, işte soluyor, herşey, bir kumaş...”

Kumaşın rengi zamanla solar.

Burada da hayatın renkleri soluyor.

İnsanların yüzleri, aşkların heyecanı, gençliğin canlılığı, geçmişin sıcaklığı...

Hepsi zamanın içinde rengini kaybediyor.

Ardından:

“nedense hep anılar, gölgelerdir”

deniyor.

Bu çok önemli.

Anı artık geçmişin kendisi değil; onun gölgesi.

Bir zamanlar yaşadığımız şey gerçekti. Şimdi ise yalnızca gölgesi kaldı.

“Seninle arkadaş, vuruyor...”

“bulutlara bağlaşık, seninle arkadaş, vuruyor...”

Buradaki “sen” şiirin kişisel boyutunu artırıyor.

Anılar, bulutlarla bağlantılı.

Bulutlar gibi biçim değiştiriyorlar, uzaklaşıyorlar, dağılıyorlar.

Ama aynı zamanda “seninle arkadaş”.

Yani geçmişte yaşananların hatırası, şairin hâlâ yanında.

İnsan unutmak istese bile anılar onunla birlikte yürüyebiliyor.

Bu nedenle yalnızlık bile tamamen boşluk değil. İnsanın yanında geçmişinin gölgeleri var.

“Yavaş yavaş ezilen suya varolmak bu güyâ”

Şiirin en ağır düşüncelerinden biri:

“yavaş yavaş ezilen suya
varolmak bu güyâ”

Su normalde akışın, hareketin ve özgürlüğün simgesi.

Fakat burada su eziliyor.

Var olmak da böyle bir şey gibi düşünülüyor: Zamanın altında yavaş yavaş ezilmek.

Bu oldukça karamsar bir varoluş düşüncesi.

Ama hemen ardından:

“oysa yalnızlık bir Zaman gibi...”

geliyor.

Yalnızlık da zaman gibi.

Bu, şiirin başındaki “Zaman” ile sonundaki “yalnızlık” arasında güçlü bir bağ kuruyor.

İnsan zaman geçtikçe yalnızca yaşlanmıyor; kaybettikleri nedeniyle yalnızlaşıyor.

“Âh, ağaçların dağıldığı yer!”

Şiirin sonundaki tekrar artık başlangıçtakinden çok daha ağır.

Başta bu dize yalnızca gizemliydi.

Şimdi şiirin tamamını okuduktan sonra “ağaçların dağıldığı yer”i, belleğin dağıldığı, geçmişin parçalandığı, hayatın eski bütünlüğünü kaybettiği yer gibi okuyabiliyoruz.

Ağaç, şiirde belleğin ve hayatın kendisiyle bağlantılıydı.

Ağaçların dağılması, o bütünlüğün bozulması.

Yaprakların dökülmesi, hatıraların eksilmesi.

Bahçenin yok olması, geçmişin dünyasının ortadan kalkması.

Ve geriye zaman kalıyor.

Şiirin temel duygusu

“Kronos”ta beni en çok etkileyen şey, zamanın doğrudan anlatılmaması. Hilmi Yavuz zamanı ağaçlarla, yapraklarla, mevsimlerle, gülle, kumaşla, bulutla ve suyla hissettiriyor.

Bu yüzden şiiri okurken “zaman geçiyor” cümlesini düşünmekten çok, bir şeylerin yavaş yavaş elimizden çekildiğini hissediyoruz.

Ve kadınla başlayan şiir, sonunda insanın varoluşuna kadar genişliyor.

Kadın kendi hüznünü bekliyor.

Aşklar toplanıyor.

Günler derleniyor.

Yapraklar düşüyor.

Bahçe yok oluyor.

Gül soluyor.

Anılar gölgeye dönüşüyor.

Su eziliyor.

Ve insan sonunda yalnızlıkla baş başa kalıyor.

Bu yüzden “Kronos” bana göre yalnızca zaman üzerine bir şiir değil; zamanın insanı nasıl dönüştürdüğü üzerine bir şiir.

İnsanın en büyük kaybı belki de yaşadığı şeylerin tamamen yok olması değil. Onları hatırlayacak kişi olarak kalması.

Şiirin hüznü tam burada yoğunlaşıyor: Dünya değişiyor, insanlar gidiyor, aşklar bitiyor, yazlar geçiyor; fakat insan bütün bunların hafızasını taşımaya devam ediyor.

Ve o hafıza da zamanla değişiyor.

Belki “ağaçların dağıldığı yer” tam olarak burasıdır: İnsanın geçmişinin hâlâ içinde bulunduğu, ama artık eskisi gibi bütün olmadığı yer.