Bazı sanatçıların hayatında belli cümleler vardır. Söylendiği anda yalnızca bir konserin, bir şarkının ya da bir gecenin cümlesidir bunlar. Yıllar sonra aynı cümleye dönüp baktığınızda ise aslında bir hayatın özeti olduğunu fark edersiniz.
Benim için Mohsen Namjoo'nun yıllardır aklımda kalan cümlelerinden biri buydu:
“Ülkemde herkes uyurken bir girip çıksam yeter bana.”
Yıllar önce paylaştığım İstanbul'daki bir konser kaydının altına bunu yazmıştım. Namjoo için İran artık kolayca dönülebilen bir ülke değildi. Sürgün, uzaklık ve memleket hasreti onun müziğinin yalnızca arka planı değil, zaman zaman doğrudan konusu olmuştu.
O cümlede memlekete dönüş arzusu bile ne kadar küçültülmüş, ne kadar mütevazı bir dile çevrilmişti: Ülkesinde kalmak değil; herkes uyurken yalnızca girip çıkmak.
Sanki bir insanın kendi ülkesine dönme hakkı bile kendisinden esirgenmiş ve o da bu hakkın en küçüğüne razı olmuştu.
Belki de bu cümlenin bende bu kadar derin bir karşılık bulmasının başka bir nedeni var.
Seksenlerin ortalarında İran'a gitmiştim. Daha sonra kendi memleketime, doğduğum şehre döndüm. Fakat o gün anne babamın yanına gidemiyordum. Otelde kalmak zorunda kalmıştım.
Yanımda Önder vardı.
O gece ona gözyaşları içinde şöyle demiştim:
“Bağırsam duyacakları kadar yakınım ama yanlarına gidemiyorum.”
İnsan anne babasına bu kadar yakın olup yine de yanlarına gidemeyince, mesafenin kilometreyle ölçülmediğini öğreniyor.
Bir şehir, birkaç sokak, hatta belki birkaç yüz metre ötede olabilirler. Sesinizi duymaları mümkündür. Fakat arada görünmeyen, aşılması mümkün olmayan bir sınır vardır.
İnsanın en çok eve dönmek istediği anda evine girememesi...
Bunu bir kez yaşamışsanız, sürgünün ne demek olduğunu yalnızca tarih kitaplarından öğrenmezsiniz.
Bu yüzden Namjoo'nun “Ülkemde herkes uyurken bir girip çıksam yeter bana” cümlesini yıllar önce duyduğumda, belki de içimde başka bir cümlenin yankısını duyuyordum:
“Bağırsam duyacakları kadar yakınım ama yanlarına gidemiyorum.”
Sonra 2019'da Namjoo'nun hayatına daha ağır bir ayrılık girdi.
San Francisco'daki konserinden birkaç saat önce annesinin öldüğü haberini aldı. Konseri iptal etmedi. Sahneye çıktı. Bir süre sonra haberin ağırlığı sahnenin üzerine çöktü. Ağlamaya başladı. Ardından Toranj'ı ayakta söyledi.
O anda sahne artık bir konser sahnesi olmaktan çıktı. Bir oğlun annesine yetişemediği, annesinin ölümüne uzaktan tanıklık etmek zorunda kaldığı bir yas yerine dönüştü.
Bir insanın ülkesine dönememesi başka bir acıdır; annesinin ölümüne yetişememesi ise o sürgünün en kişisel biçimlerinden biridir.
Ben anne babanın yanına gidememenin ne demek olduğunu biliyorum.
Otel odasında, doğduğunuz şehirde, anne babanızın belki birkaç dakika ötede olduğunu bilerek kalmanın ne olduğunu biliyorum.
Onlara ulaşamamanın insanın içinde nasıl fiziksel bir ağrıya dönüştüğünü biliyorum.
Fakat Namjoo'nunki bundan da ağırdı.
Çünkü onun gidemediği yer yalnızca anne babasının evi değildi artık.
Annesinin kendisiydi.
Ve yıllar geçti.
Namjoo nihayet İran'a döndü.
Yaklaşık yirmi yıl sonra gerçekleştirdiği bu dönüşü duyururken kullandığı sözler de dikkat çekiciydi:
“Merhaba arkadaşlar, ben Mohsen Namjoo.
Bu videoyu izlediğinizde ben ya Tahran'a giden uçakta olacağım ya da bizzat vatan toprağında.
Yaklaşık yirmi yıl sonra... Şartlar öyle bir noktaya geldi ki, iki üç gün önce Billboard sitesine verdiğim röportajda da söylediğim gibi, gerçekten hayatımın öyle bir aşamasına geldim ki artık ‘yeter, kâfi’ diyorum.
Gurbet benim için gerçekten bitti.
Benim için İran'da müzik yapabilmemin ya da kültürel faaliyetlerde bulunabilmemin gerçekten hiçbir önemi yok. Önemli olan orada, vatanda olmak; arkadaşlarımın, ailemin, kız kardeşlerimin ve akrabalarımın yanında olmak.
Ve bilmiyorum... şu ömrümden geriye kalan birkaç sabahı onların yanında geçirmek ve hayatın tadını çıkarmak istiyorum.”
Bu sözleri yıllar önceki cümlenin karşısına koyduğunuzda insanın içine tuhaf bir duygu yerleşiyor:
“Ülkemde herkes uyurken bir girip çıksam yeter bana.”
Artık girmesine izin verilen bir ülke vardı.
Fakat eve dönüş, sandığı kadar basit değildi.
Çünkü döndüğü evde annesi yoktu.
Ve şimdi, annesinin mezarı başında ona yazıyor:
“Anneciğim, sanki senin devamınım.
Dua et, sonum hayırlı olsun.”
Bu ilk cümle bile başlı başına ağır.
“Sanki senin devamınım.”
Annesi artık yok; fakat o kendisini annesinin hayatından kopmuş biri olarak değil, onun devamı olarak görüyor. Anne-oğul ilişkisini ölümün bile kesemediği bir devamlılık içinde kuruyor.
Sonra metin bambaşka bir yere dönüyor:
“Bazı insanların cehaleti, iftirası ve benim dürüst ve bağımsız yaşamama dair kuşkuları karşısında sabırlı olabilmem için dua et.”
İşte burada Namjoo'nun bugünkü metni yalnızca bir yas metni olmaktan çıkıyor.
Çünkü annesinden yalnızca özlemine dayanabilmek için dua istemiyor. İnsanlara karşı dayanabilmek için dua istiyor.
“Cehalet.”
“İftira.”
“Kendi dürüst ve bağımsız hayatına yöneltilen kuşkular.”
Bu kelimeler, Namjoo'nun hayatının başka bir yüzünü açıyor. Yıllarca ülkesinden uzakta yaşamasının, sanatını başka ülkelerde sürdürmesinin, kendi yolunda yürümesinin arkasında yalnızca bir memleket hasreti değil; insanın kendi hayatını kendi iradesiyle kurma mücadelesi de var.
Üstelik “dürüst ve bağımsız yaşamak” ifadesi özellikle önemli.
Çünkü Namjoo annesinden kendisini insanların gözünde aklamasını istemiyor. Onların cehaletini ortadan kaldırmasını da istemiyor. Bütün bunların karşısında kendisinin sabırlı kalabilmesini istiyor.
Bu, metnin ahlaki merkezini oluşturuyor.
Annesi artık hayatta değil; fakat Namjoo hâlâ onun duasına ihtiyaç duyuyor. Dünyanın haksızlığı karşısında, insanların iftirası karşısında, kendi doğruluğundan şüphe edilmesi karşısında annesinin duasını bir sığınak olarak görüyor.
Ve sonra birden, bütün bu sabır talebinin ardından, çok daha karanlık bir cümle geliyor:
“Anne, hiç olmamam için dua et.”
Bu cümlenin hemen öncesindeki “sabırlı olabilmem için dua et” ile hemen sonrasındaki “hiç olmamam için dua et” arasındaki mesafe çok kısa.
İnsanlardan gelen cehalet, iftira ve kuşku karşısında sabır isteyen aynı insan, bir anda annesinden hiç olmamak için dua ediyor.
Ardından dünya büyüyor:
“Bu dünyanın inişini de çıkışını da gördüm…
Doğusunu da batısını da…
Uzak ufuklarını baştan başa dolaştım.”
Bu birkaç satırda Namjoo'nun sürgün hayatının bütün coğrafyası beliriyor.
Doğu ve Batı.
Yakın ve uzak ufuklar.
Dünyanın inişi ve çıkışı.
Yıllarca dünyanın farklı yerlerinde yaşamış, konserler vermiş, dolaşmış, uzaklara gitmiş bir insan konuşuyor.
Fakat bütün bu genişliğin sonunda ulaştığı yer yine annesinin mezarı.
Bu çok çarpıcı bir terslik yaratıyor: Dünya büyüdükçe insanın döneceği yer küçülüyor.
Doğu ve Batı geçilmiş, uzak ufuklar dolaşılmış; ama insanın sonunda vardığı yer bir mezarın başı.
Ve son cümle:
“Dua et, şu birkaç günlük ömür de bir an önce geçsin ve bitsin…”
Buradaki “birkaç günlük ömür” ifadesi de özellikle dikkat çekici. Çünkü İran'a dönüşünü anlatırken de hayatının geri kalanını “birkaç sabah” olarak küçülten bir zaman duygusu vardı. Dünyayı dolaşmış, uzun yıllar sürgünde yaşamış bir insanın zaman algısı giderek daralıyor.
Önce ülkeye girmek istiyordu.
Sonra ailesinin yanında birkaç sabah geçirmek istiyordu.
Şimdi ise birkaç günlük ömrün geçip bitmesini istiyor.
Bu üç cümle arasında yıllar var ama aynı insan konuşuyor.
Yıllar önce:
“Ülkemde herkes uyurken bir girip çıksam yeter bana.”
2019'da annesinin ölüm haberini aldıktan sonra sahnede:
“Toranj.”
Ve şimdi annesinin mezarı başında:
“Anneciğim, sanki senin devamınım.”
Bütün bunları yan yana koyduğunuzda Namjoo'nun hikâyesi yalnızca sürgünde kalmış bir müzisyenin hikâyesi olmaktan çıkıyor.
Çünkü onun için “ev” hiçbir zaman yalnızca İran olmadı.
Ev, annenin bulunduğu yerdi.
Belki de bu yüzden İran'a dönmek, onun hikâyesinin sonu değil. Tam tersine, çok daha acı bir gerçekle karşılaşması:
İnsan bazen yıllarca ülkesine dönmeyi bekler ve sonunda ülkesine döndüğünde, aslında dönmek istediği kişinin artık orada olmadığını anlar.
Namjoo ülkesine döndü.
Ama annesine ancak mezarının başında dönebildi.
Ve bu yüzden bugün annesine söylediği “sanki senin devamınım” cümlesi, yıllar önceki “ülkemde herkes uyurken bir girip çıksam yeter bana” cümlesinin karşısında durduğunda daha da ağırlaşıyor.
Bir zamanlar kendi ülkesine giremeyen bir adam vardı.
Sonra annesinin ölümüne yetişemeyen bir oğul oldu.
Yıllar sonra ülkesine dönen bir adam oldu.
Ve sonunda annesinin mezarı başında, dünyanın doğusunu ve batısını görmüş, uzak ufukları dolaşmış biri olarak konuştu:
“Anne, sanki senin devamınım.”
Belki Namjoo'nun bütün hikâyesini anlatan şey tam da burada.
Gidemediği yere şarkılarıyla gitti.
Dönemediği eve müziğiyle döndü.
Annesinin ölümünde onun yanında olamadı.
