ÜZGÜNDÜ KIRLAR*

bir ölünün anısı için değilse bile
gökten yağmur damlıyordu
titreyen bir kelebeğin düşlerine

güzdü
“üzgündü kırlar”
penceremde
kangrenli bir ses
kendi bozkırını arıyordu
düş öncesi
yıldız aşırdığım bahçelerde

şimdi hatırlamazsınız
uçuşan kendi tüylerini
metal bir levhayı duvarda
üzeri pullu mektuplarla
posta kutunuza bırakılan
dost sesini
yakası çiçekli sabahlarda

ah hepimiz biliyoruz
yaşam ne kadar kısa
ne kadar yalnız
başımızı kaldırırsak
yorgun bir gökyüzü
alnımızda
yaprak döken
sevda bulutları

insan nasıl gülebilir
nasıl mutlu olabilir
düşündükçe ölümleri
öldürümleri çokça

nasıl sevebilir
onca insan
yakılmış
bir orman gibi
sav­rulurken
göçebe bir tarihin
temmuz şafağında

Betül Tarıman

* Merih Aköğül

Betül Tarıman’ın “Üzgündü Kırlar” Şiiri: Ölümün Gölgesinde Sevmenin İmkânsızlığı

Betül Tarıman’ın “Üzgündü Kırlar” şiiri, ilk bakışta sonbaharın, hatıranın ve geçmişe duyulan hüznün şiiri gibi görünür. Fakat şiir ilerledikçe bu hüznün yalnızca bireysel bir melankoliden ibaret olmadığı anlaşılır. Şair, tabiatın hüznünden insanın yalnızlığına, oradan ölümlere ve nihayet “öldürümlere” geçer. Böylece şiirin başlangıcındaki kırlar, yalnızca sonbaharda sararan bir tabiat değildir; insanın yaşadığı dünyanın ahlâkî ve tarihsel hâlinin de bir karşılığıdır. Kırların üzgün olması, aslında insanın dünyasının üzgün olmasıdır.

Şiirin ilk üç dizesi oldukça kırılgan bir atmosfer kurar:

“bir ölünün anısı için değilse bile
gökten yağmur damlıyordu
titreyen bir kelebeğin düşlerine”

Burada yağmur sıradan bir tabiat olayı olmaktan çıkar. “Bir ölünün anısı” ile başlayan dize, daha ilk anda şiirin ölümle temasını kurar. Ancak hemen ardından gelen “kelebeğin düşleri”, ölümün karşısına son derece narin, kısa ömürlü ve savunmasız bir varlık çıkarır. Kelebek zaten geçiciliğin, narinliğin ve ömrün kısalığının çağrışımlarını taşır. Üstelik yağmur, kelebeğin kendisine değil, “düşlerine” yağmaktadır. Böylece gerçek ile hayal arasındaki sınır da bulanıklaşır. Şair daha şiirin başında dünyayı doğrudan anlatmak yerine onu bir rüyanın, hatıranın ve ölüm duygusunun içinden geçirerek anlatır.

“Üzgündü kırlar”: Tabiatın insanlaşması

Şiirin başlığı bütün metni anlamak için anahtar niteliğindedir: “Üzgündü Kırlar.”

Kırların üzülmesi mümkün değildir; fakat şiirde tabiat insanın duygusunu üzerine alır. Bu, klasik şiirden modern şiire kadar uzanan güçlü bir edebî yöntemdir. İnsan kendi içindeki hüznü dış dünyaya yansıtır. Fakat Tarıman’da bunun tersi de gerçekleşir: Dünya da insanın acısından nasibini almış gibidir.

“Güzdü” kelimesinin hemen ardından “üzgündü kırlar” ifadesinin gelmesi tesadüf değildir. Güz, burada yalnızca mevsim değildir. Yaprak dökümü, eksilme, yaşlanma ve sona yaklaşma duygularını taşır. Şair, mevsim ile insan hayatının kaderini birbirine yaklaştırır. Kırlar nasıl yaprak döküyorsa insan da zamanın içinde eksilmektedir.

Ardından gelen:

“kangrenli bir ses
kendi bozkırını arıyordu”

ifadesi şiiri daha karanlık bir yere taşır. “Kangrenli ses” çok sert bir tamlamadır. Ses normalde canlılığın, iletişimin ve insanla insan arasındaki bağın aracıdır. Fakat bu ses hastalanmış, çürümüş, kangrene dönüşmüştür. Üstelik kendi bozkırını aramaktadır. Burada yalnızca bir insanın değil, kendi coğrafyasından, geçmişinden veya aidiyetinden kopmuş bir ruhun arayışı hissedilir.

“Bozkır” kelimesinin seçilmesi de önemlidir. Bozkır boşluk, uzaklık, yalnızlık ve genişlik duygularını aynı anda taşır. Şairin sesi kendisine ait bir yeri aramaktadır; fakat aradığı yer, güvenli ve canlı bir mekân değil, bozkırdır.

Hatırlanmayan şeyler ve kaybolan dostluk

Şiirin ikinci bölümünde bireysel hafıza öne çıkar:

“şimdi hatırlamazsınız
uçuşan kendi tüylerini
metal bir levhayı duvarda
üzeri pullu mektuplarla
posta kutunuza bırakılan
dost sesini
yakası çiçekli sabahlarda”

Burada şiirin önemli meselelerinden biri unutmadır.

“Şimdi hatırlamazsınız” sözü, yalnızca geçmişte yaşanmış bir olayın unutulmasını anlatmıyor olabilir. Şair, zamanın insanın duyarlılığını aşındırmasından da söz ediyor gibidir. Bir zamanlar anlam taşıyan şeyler artık hatırlanmamaktadır.

Özellikle “posta kutusu”, “mektup” ve “dost sesi” şiirde kaybolan bir iletişim dünyasının izlerini taşır. Mektup, bugün açısından bakıldığında yavaş bir iletişim biçimidir; fakat şiirin dünyasında tam tersine bir yakınlığın sembolüdür. İnsan bir başkasının elinden çıkmış, beklenmiş, taşınmış bir sesi alır. “Dost sesi”nin posta kutusuna bırakılması ise sesi fiziksel bir nesneye dönüştürür.

Buradaki “metal bir levha” ifadesi de dikkat çekicidir. Çiçekli sabahların, dost seslerinin ve mektupların arasına metalin soğukluğu girer. Şiirde tabiat ile insan dünyası arasında sürekli bir karşıtlık vardır: bir tarafta çiçekler, yağmur, kelebekler, kırlar; diğer tarafta metal, kangren, ölüm ve öldürüm.

Bu nedenle şiirin hüznü yalnızca “geçmiş güzel günleri özlemek” değildir. İnsanın giderek daha soğuk, daha mekanik ve daha unutkan bir dünyaya dönüşmesidir.

“Ah hepimiz biliyoruz”: Şiirin kırılma noktası

Şiirin asıl yön değiştirdiği yer şudur:

“ah hepimiz biliyoruz
yaşam ne kadar kısa
ne kadar yalnız”

Buraya kadar şiir daha çok imge ve hatıra üzerinden ilerlerken, “hepimiz” kelimesiyle kişisel alan genişler. Artık konuşan yalnızca şair değildir. Şair, okuru da şiirin içine çeker.

“Yaşam ne kadar kısa / ne kadar yalnız” sözleri ise son derece yalındır. Şair burada karmaşık bir imge kurmaya ihtiyaç duymaz. Çünkü ölüm karşısında en temel hakikate gelir: Hayat hem kısadır hem yalnızdır.

Fakat hemen ardından gökyüzünün devreye girmesiyle şiir yeniden imgesel bir düzleme yükselir:

“başımızı kaldırırsak
yorgun bir gökyüzü
alnımızda
yaprak döken
sevda bulutları”

Buradaki “yorgun gökyüzü”, şiirin başındaki “üzgün kırlar”ın devamıdır. Tabiat artık insanın duygularını taşıyan devasa bir yüzeye dönüşmüştür.

Daha da önemlisi, “yaprak döken sevda bulutları” ifadesidir. Sevda normalde yeşeren, büyüyen, insanı hayata bağlayan bir şeydir. Burada ise sevda bile yaprak dökmektedir. Yani yalnızca insanlar ölmüyor; insanın sevme kabiliyeti de yıpranıyor.

“İnsan nasıl gülebilir?”

Şiirin en güçlü sorusu belki de budur:

“insan nasıl gülebilir
nasıl mutlu olabilir
düşündükçe ölümleri
öldürümleri çokça”

Burada şiir artık açık biçimde ahlâkî bir soruya dönüşür.

“Ölüm” ile “öldürüm” arasında çok önemli bir ayrım vardır. Ölüm hayatın kaçınılmaz gerçeğidir. Öldürüm ise insanın gerçekleştirdiği bir eylemdir. Şairin “öldürümleri” özellikle çoğul kullanması, bireysel ölümden toplu şiddete doğru bir geçiş yaratır.

Dolayısıyla soru artık “Ben neden üzgünüm?” değildir.

“Bu kadar ölüm ve öldürüm varken insan nasıl mutlu olabilir?”

Bu soru şiiri kişisel hüz şiiri olmaktan çıkarıp toplumsal ve tarihsel bir şiire dönüştürür.

Burada şiirin başındaki “kelebek”, “çiçek”, “yağmur” gibi narin imgelerin neden kullanıldığı da daha iyi anlaşılır. Şair, kırılgan olan hayatı gösterdikten sonra onun karşısına insan eliyle gerçekleştirilen yıkımı koymaktadır.

“Nasıl sevebilir?”

Son bölüm şiirin bütün yükünü tek bir soruda toplar:

“nasıl sevebilir
onca insan
yakılmış
bir orman gibi
savrulurken
göçebe bir tarihin
temmuz şafağında”

Burada “nasıl sevebilir”, önceki “nasıl gülebilir, nasıl mutlu olabilir” sorularının devamıdır. Şair mutluluğu değil, artık doğrudan sevgiyi sorgulamaktadır.

Ve bu çok daha ağır bir sorudur.

Çünkü gülmek veya mutlu olmak kişisel bir hâl olarak düşünülebilir. Fakat sevmek, insanın dünyayla kurduğu temel bağdır. Şair, insanın çevresindeki büyük yıkımı gördüğü hâlde nasıl sevebileceğini sorar.

“Yakılmış bir orman gibi savrulurken / onca insan” şiirin en sert görüntüsüdür. Burada insanlar tek tek bireyler olmaktan çıkar; yakılmış bir ormanın parçaları gibi savrulurlar. Orman imgesi, insan topluluğunu tabiatın bir parçası hâline getirir. Bir ormanın yakılması ne kadar büyük bir kıyımsa, insanların topluca yok edilmesi de aynı ölçekte bir yıkımdır.

Son iki ifade ise şiirin zaman duygusunu genişletir:

“göçebe bir tarihin
temmuz şafağında”

“Göçebe tarih” çok güçlü bir kavramdır. Tarih burada yerleşik, düzenli ve ilerleyen bir süreç değildir. İnsanları bir yerden başka bir yere savuran, onları yurtlarından eden, hafızalarını parçalayan bir tarihtir. Şiirin başındaki “kendi bozkırını arayan ses” ile finaldeki “göçebe tarih” arasında da görünmez bir bağ vardır. İnsan hem kendi iç dünyasında hem tarihin içinde bir yer aramaktadır.

“Temmuz şafağı” ise bütün bu karanlığın ortasında bir başlangıç zamanını çağrıştırır. Fakat bu şafak şiirde aydınlanmanın kesin müjdesini vermez. Çünkü şafakta bile insanlar yakılmış bir orman gibi savrulmaktadır. Yeni gün doğarken eski acı bitmemiştir.

Şiirin asıl meselesi

“Üzgündü Kırlar”ı yalnızca hüzünlü bir sonbahar şiiri olarak okumak şiirin ikinci yarısını ıskalamak olur. Şiir, kişisel hatıradan toplumsal hafızaya doğru genişliyor. Başlangıçta bir ölünün hatırası, bir kelebek, yağmur, bahçe, mektup ve dost sesi vardır. Sonra yalnızlık gelir. Ardından ölüm. Sonra öldürüm. Ve nihayet yakılmış bir orman gibi savrulan insanlar.

Bu nedenle şiirin temelindeki duygu hüzünden çok, hüzünle birlikte gelen ahlâkî rahatsızlıktır.

Şair, dünyanın acıları karşısında duyarsızlaşmayı kabul etmiyor. “İnsan nasıl gülebilir?”, “nasıl mutlu olabilir?”, “nasıl sevebilir?” soruları aslında okura yöneltilmiş vicdan sorularıdır.

Şiirin en etkileyici taraflarından biri de bunu sloganlaştırmadan yapmasıdır. Ölümü anlatırken “ölüm” kelimesiyle yetinmez; “kelebek”, “yağmur”, “çiçek”, “mektup”, “orman” gibi hayatın kırılgan imgelerini ölümün karşısına koyar. Böylece ölümün korkunçluğu, hayatın güzelliği üzerinden daha fazla hissedilir.

Ve sonunda başlığa geri döneriz: “Üzgündü kırlar.”

Belki de kırların üzgün olmasının sebebi mevsim değildir. Kırları üzen, insanın kendisidir. İnsanların öldürüldüğü, insanların yerlerinden edildiği, hatıraların unutulduğu, dost seslerinin kaybolduğu bir dünyada tabiat bile eski neşesini koruyamaz.

Bu yüzden şiirin en sert cümlesi “ölümler” değil, “nasıl sevebilir” sorusudur. Çünkü Tarıman, bütün yıkımın sonunda insanı hâlâ insan yapan şeyin sevme yeteneği olduğunu bilir; fakat tarih bu yeteneği de yorduğunda geriye, “üzgün kırlar”dan başka ne kalacağını sorgular.