Hal Tercümesi

Yılların çarmıhında vücudumu günler,
Taşa tuttu.
Çivilenip kaldı ufkumda,
Mevsimler var, yağmur bulutu.

Kapalı kaynar tencerem bilinmez,
Et mi pişer, dert mi pişer.
Çağırmadılar ki beraber gidelim,
Gittiler birer ikişer.

Hâtıralar bana gelmekle,
Tamamen aldanmışlar.
Bir sır gibi ele verdi beni
Kuyularda kamışlar.

Ümitlerim, ne var ne yok, bitti;
Nöbete geçti korkular.
Üstüme çevrilen aydınlıklar içinden,
Gece – – beni kurtar!

Behçet Necatigil

Bir İnsan Nasıl Eksilir? Behçet Necatigil’in “Hal Tercümesi”

Behçet Necatigil’in “Hal Tercümesi”, adından başlayarak insanın kendi iç durumunu başkasına anlatma çabasını şiirin merkezine yerleştirir. Fakat burada anlatılan şey bir hayat hikâyesi değildir; daha çok, hayatın insanın üzerinde bıraktığı tortunun, zamanla bir iç hâle dönüşmesidir. Şiir boyunca dış dünyaya ait görünen “yıllar”, “günler”, “mevsimler”, “yağmur”, “tencere”, “kuyular”, “nöbet”, “aydınlık” ve “gece” gibi kelimeler, giderek ruhsal bir manzaranın unsurlarına dönüşür. Necatigil’in şiirindeki o kendine özgü ev–aile–gündelik hayat atmosferinin burada daha karanlık, daha içe kapanık bir biçimini görürüz.

“Yılların çarmıhında vücudumu günler / Taşa tuttu.”

Şiirin ilk iki dizesi daha başlangıçta ağır bir zaman duygusu kurar. “Yılların çarmıhı” yalnızca zamanın geçmesini anlatmaz; insanın zaman tarafından adeta bir yere gerilmesini, hareket imkânının elinden alınmasını düşündürür. Çarmıh, acının ve çaresizliğin simgesidir. Şair kendisini yılların üzerine gerilmiş bir beden olarak tasavvur eder.

Fakat asıl çarpıcı olan, günlerin bu bedene “taş atmasıdır”. Normalde günler geçer; burada ise günler saldırır. Böylece zaman, nötr bir akış olmaktan çıkar, insanı yıpratan bir güce dönüşür. İnsan yılların içinde yaşamaz yalnızca; yıllar insanın üzerine gelir.

“Çivilenip kaldı ufkumda” dizesi bu çaresizlik duygusunu daha da yoğunlaştırır. Ufuk normalde uzaklığı, hareketi ve geleceği çağrıştırır. Fakat burada ufukta bir şey çivilenmiştir. Hareket etmesi, değişmesi gereken bir manzara donup kalmıştır.

Ardından gelen “Mevsimler var, yağmur bulutu” ise çok Necatigilce bir görüntüdür. Mevsimler vardır; hayat dışarıda devam etmektedir. Fakat bu devamlılığın içinde şairin ufku açılmamış, tersine yağmur bulutuyla kapanmıştır. Dışarıdaki hayat sürerken içeride zaman durmuş gibidir.

“Kapalı kaynar tencerem bilinmez, / Et mi pişer, dert mi pişer.”

Şiirin belki de en güçlü benzetmelerinden biri buradadır. “Kapalı kaynar tencere”, dışarıdan bakıldığında sıradan bir ev eşyasıdır. Fakat Necatigil bu gündelik nesneyi insan ruhunun içine yerleştirir.

Tencere kapalıdır; içeride ne olduğu görülmez. Ama kaynamaktadır. Şairin iç dünyası da böyledir: dışarıdan sessiz ve kapalı, içeride ise sürekli kaynayan bir hayat.

“Et mi pişer, dert mi pişer” sorusu şiirin merkezindeki belirsizliği olağanüstü sade bir biçimde verir. Tencerede yemek de pişebilir, dert de. İkisinin de dışarıdan görüntüsü aynıdır: Kaynama.

Burada Necatigil’in gündelik hayatı ruhsal bir metafora dönüştürme becerisi ortaya çıkar. Mutfaktaki tencere, insanın içine dönüşür. Dert de yemek gibi pişmektedir; zaman geçtikçe olgunlaşmak yerine ağırlaşmaktadır.

Ardından şiir birden insanlara yönelir:

“Çağırmadılar ki beraber gidelim,
Gittiler birer ikişer.”

Burada ölüm açıkça söylenmez; fakat güçlü biçimde sezdirilir. Gidenlerin kim olduğu belirtilmez. Dostlar olabilir, yakınlar olabilir, bir neslin insanları olabilir. Önemli olan, şairin geride kalmış olmasıdır.

“Beraber gidelim” ifadesindeki sadelik özellikle dokunaklıdır. İnsan hayatı boyunca başkalarıyla beraber yürür; fakat hayatın sonunda herkes birer ikişer ayrılır. Şairin yalnızlığı burada sosyal bir yalnızlıktan daha fazlasıdır: Zamanın insanları teker teker götürmesiyle ortaya çıkan bir varoluş yalnızlığıdır.

“Hâtıralar bana gelmekle, / Tamamen aldanmışlar.”

Şiirin yönü burada değişir. Dışarıdan içeriye bakarken şimdi geçmiş bugüne gelir.

Normalde insan hatıraların peşinden gider. Necatigil ise tersini yapar: Hatıralar ona gelir.

Fakat hatıralar “aldanmıştır”. Çünkü geçmiş, geri döndüğünü sanırken karşısında artık eski insanı bulamaz. Zaman insanı değiştirmiştir. Hatıraların ziyaret ettiği kişi, hatıraların içindeki kişi değildir artık.

Bu iki dize aslında yaşlanmanın çok ince bir psikolojisini taşır. İnsan geçmişini hatırladığında yalnızca geçmişi hatırlamaz; geçmişteki kendisiyle bugünkü kendisi arasındaki mesafeyi de fark eder. Hatıralar geri gelir, fakat onları karşılayan insan değişmiştir.

“Bir sır gibi ele verdi beni / Kuyularda kamışlar.”

Şiirin en kapalı ve en şiirsel bölümü burasıdır.

“Kuyular” derinliği, geçmişi, bilinçaltını ve gizli olanı çağrıştırır. “Kamış” ise özellikle ilginçtir. Kuyunun içindeki kamışlar, insanın gizlediği şeyi sessizce açığa çıkaran tanıklara dönüşür.

“Bir sır gibi ele verdi beni” ifadesindeki paradoks çok güçlüdür: Bir sır gizlenmesi gereken şeydir; fakat burada sır, şairi ele verir.

Üstelik bunu insanlar değil, kuyulardaki kamışlar yapar.

Bu noktada şiirin dünyası gerçeklikten hafifçe koparak masalsı, hatta sembolik bir alana geçer. Şair kendisini saklamaya çalışsa bile geçmiş, tabiat, hatıralar ve bilinçaltı onu ele vermektedir. İnsan bazen kendisini sakladığını sanırken kendi içindeki izler tarafından ele verilir.

“Ümitlerim, ne var ne yok, bitti; / Nöbete geçti korkular.”

Son bölümde şiirin duygusal gerilimi doruğa çıkar.

“Ümitlerim bitti” denebilirdi. Fakat Necatigil “ne var ne yok” diyerek ümidin yalnızca bir kısmının değil, bütün geleceğin tüketildiğini hissettirir.

Ardından çok çarpıcı bir askerî imge gelir:

“Nöbete geçti korkular.”

Korku artık gelip geçen bir duygu değildir. Nöbet tutmaktadır. Yani şairin iç dünyasında sürekli görev başındadır. İnsan ümidini kaybedince korku boşalan yeri doldurmuştur.

Son iki dize ise şiirin bütün karanlığını tersine çeviren paradoksu kurar:

“Üstüme çevrilen aydınlıklar içinden,
Gece – – beni kurtar!”

Burada aydınlık kurtarıcı değildir.

Tam tersine, şairin üzerine çevrilmiştir. “Üstüme çevrilen aydınlıklar” ifadesi ışığı neredeyse bir sorgu lambasına dönüştürür. Aydınlık görünür olmak, açığa çıkmak, hesap vermek ve saklanamamak anlamına gelir.

Bu yüzden şair geceden yardım ister.

Bu, şiirin en şaşırtıcı dönüşüdür. Normalde insan karanlıktan kurtulmak, aydınlığa çıkmak ister. Necatigil’de ise tam tersi olur:

Aydınlık baskıya, gece sığınağa dönüşür.

“Gece beni kurtar” derken şair aslında karanlığı değil, kendisine saklanabileceği bir alanı istemektedir. Bütün şiir boyunca ele verilen, geçmiş tarafından kuşatılan, korkuların nöbet tuttuğu ve zamanın üzerine geldiği insan, sonunda gecenin içine çekilmek ister.

Şiirin bütününe bakınca

“Hal Tercümesi”nin başarısı, çok büyük varoluş meselelerini büyük sözlerle anlatmamasında. Necatigil ölüm, yalnızlık, yaşlanma, geçmiş, korku ve ümitsizlik gibi ağır meseleleri tencere, mevsim, yağmur bulutu, kuyudaki kamış ve nöbet gibi gündelik veya somut imgelerin içine yerleştiriyor.

Şiirin başındaki “çarmıh”, ortasındaki “kaynar tencere”, ardından gelen “kuyular” ve sonundaki “gece”, aslında aynı ruh hâlinin farklı görüntüleridir. Hepsinde kapalı, sıkışmış, içeride kalan bir insan vardır.

Fakat şiiri yalnızca “karamsar bir şiir” olarak okumak eksik kalır. Çünkü Necatigil'in karanlığının içinde çok ince bir kendini tanıma çabası vardır. Şair başlığını boşuna “Hal Tercümesi” koymamıştır. Bir bakıma kendi ruh hâlini tercüme etmeye çalışır; fakat sonunda bunun da kolay olmadığını gösterir. Çünkü insanın içindeki şeyi anlatmak için kullandığı her nesne — tencere, kuyu, kamış, mevsim, gece — başka bir sırrı açığa çıkarır.

Bu yüzden şiirin sonundaki “Gece beni kurtar!”, yalnızca karanlık isteği değildir. Şairin bütün şiir boyunca yaşadığı fazla görünür olma hâlinden kurtulma isteğidir. İnsan bazen aydınlığa değil, kendisini yeniden duyabileceği bir karanlığa ihtiyaç duyar.

Ve belki şiirin en güzel tarafı da burada: Necatigil, kendi hâlini anlatırken aslında yaşlanmanın, kayıpların, geçmişin ve insanın kendisiyle baş başa kalmasının ortak hâlini tercüme eder.