Arzu ve Korku: Ölümü İsteyen Akıl, Yaşamdan Vazgeçmeyen Beden

Bu şiirde arzu ile korku aynı noktaya, ölüme hazırlık düşüncesine bağlanıyor. Fakat şiirin asıl gerilimi ölüm ile yaşam arasında değil; insanın ölümü kabullenmek isteyen zihni ile yaşamı bırakmak istemeyen bedeni arasında kuruluyor. Le Guin, ölümü romantikleştirmekten çok, insanın kendi bedeniyle kurduğu son çatışmayı anlatıyor.

Şiirin ilk dizesi oldukça kesin bir ifadeyle başlıyor: “Ölüme hazır olmak benim arzum.” Burada ölümden söz eden bir insanın ölüm isteğiyle ölüm hazırlığı arasındaki fark hemen belirginleşiyor. Şair ölmek istediğini söylemiyor; ölüme hazır olmak istediğini söylüyor. Bu küçük görünen ayrım şiirin bütün anlamını belirliyor. Çünkü arzu edilen şey ölümün kendisi değil, ölüm geldiğinde ona direnmeyecek bir iç dinginliğe ulaşmak.

Ardından bu hazırlığın yalnızca zihinsel bir hazırlık olmadığı belirtiliyor:

“sadece aklımın ölümüne değil,
yorgun kalbimin, incelen kemiklerimin de.”

Burada beden parçaları üzerinden ilerleyen bir yaşlanma ve tükenme duygusu vardır. Akıl, kalp ve kemikler insanın varlığını farklı katmanlarıyla temsil eder. Akıl ölümü kavrayabilir; fakat kalp ve kemikler hâlâ hayatın içinde taşınan, yaşlanmış ve yorulmuş bedenin parçalarıdır. “Yorgun kalp” ile “incelen kemikler” ifadeleri ölümün soyut bir düşünce olmadığını, zamanın bedende bıraktığı izlerle birlikte düşünüldüğünü gösterir.

Özellikle “incelen” sözcüğü önemlidir. Kemiklerin yalnızca yaşlanması değil, incelmesi söz konusudur. Beden artık gençliğin sağlamlığını kaybetmiş, zaman tarafından yavaş yavaş aşındırılmıştır. Böylece ölüm düşüncesi metafizik bir mesele olmaktan çıkar ve bedensel bir gerçekliğe dönüşür.

Fakat şiirin asıl kırılma noktası “Asıl korkum” sözleriyle gelir:

“Asıl korkum hep daha fazlasını isteyen bedenim,”

Şiirin başındaki arzu ile buradaki korku birbirinin karşısına yerleşir. Arzu eden akıldır; korkan ise bedendir. İnsan zihinsel olarak ölüme hazırlanabilir ama beden aynı hazırlığı kabul etmeyebilir. Çünkü bedenin temel eğilimi yaşamaktır. Daha fazlasını ister, devam etmek ister, nefes almak ister. Ölüm karşısında felsefi bir kabulleniş geliştirmek mümkün olsa bile bedenin biyolojik direnci bundan çok daha güçlü olabilir.

Buradaki “hep daha fazlasını isteyen beden”, yalnızca maddi arzuların bedeni değildir. Yaşama içgüdüsünün kendisidir. Daha fazla zaman, daha fazla nefes, daha fazla deneyim, daha fazla hayat isteyen bir beden vardır. İnsan “artık hazırım” diyebilir; fakat bedenin cevabı bambaşkadır.

Şiirin en güçlü bölümü bu nedenle son dört dizede ortaya çıkar:

“boğuşacak alevlerle
bırakmayacak beni çıkayım
zaten açık duran kapıdan.”

Buradaki “kapı”, ölümün güçlü bir simgesidir. Üstelik kapı “kapalı” değildir; “zaten açık”tır. Bu ayrıntı şiirin bütün trajedisini taşır. Çıkış mümkündür, hatta çıkış yolu açıktır; fakat insanın bedeni buna izin vermeyecektir.

Bu açıdan şiirde ölüm bir duvar gibi değil, açık bir kapı gibi tasarlanır. İnsan ölüm karşısında zorunlu olarak kapalı bir kapıyı açmaya çalışmaz. Tam tersine, kapı zaten açıktır. Asıl mücadele, o kapıdan geçebilmekle ilgilidir.

Buradaki “alevler” ise ölüm anındaki bedensel ve içgüdüsel direncin imgesi olarak okunabilir. Beden, kendi sonuna karşı savaşacaktır. Bu nedenle şiirin paradoksu şudur: İnsan ölümden korktuğu için değil, yaşamaya devam etmek isteyen bedeninin ölüm karşısında direnmesinden korkmaktadır.

Bu, şiiri sıradan bir “ölüm korkusu” şiirinden ayırır. Şairin korktuğu şey ölümün kendisi değildir. Hatta ölüm konusunda bir hazırlık arzusu vardır. Korkulan şey, ölüm geldiğinde ondan vazgeçememek, bedenin son ana kadar yaşam için mücadele etmesidir.

Burada oldukça derin bir insanlık hâli ortaya çıkar. İnsan zihni zamanla ölüm fikrini kabul edebilir. Yaşlanmayı, yorgunluğu, kayıpları, hayatın tamamlanmasını düşünebilir. Fakat beden düşünceyle aynı hızda yaşlanmaz. Bedenin kendi hafızası ve kendi ısrarı vardır. Kalp atmaya, akciğer nefes almaya, sinirler tepki vermeye devam ettiği sürece hayat kendisini sürdürmek ister.

Bu nedenle şiirin başlığındaki iki kelime — “Arzu ve Korku” — aslında iki farklı duygudan çok, insanın içindeki iki farklı güçtür. Arzu, ölüme hazır olma arzusudur. Korku ise yaşamın hâlâ devam etmek istemesidir. Bir başka ifadeyle insanın bir tarafı “yeter” derken diğer tarafı “daha” demektedir.

Şiirin en dokunaklı tarafı da burada ortaya çıkar: Ölüme hazırlanmak, ölümün karşısında korkusuz olmak anlamına gelmez. İnsan ölümü düşünsel olarak kabul etse bile bedeninin onu bırakmaya hazır olup olmayacağını bilemez. Bu bilinmezlik, şiirin sessiz korkusudur.

Le Guin böylece ölümü büyük, dramatik ve karanlık bir olay olarak anlatmak yerine onu insanın kendi bedeniyle yaşayacağı son ayrılık biçiminde ele alıyor. Zihin ölümün kapısını görebilir. Hatta o kapının açık olduğunu da kabul edebilir. Fakat beden, yıllarca hayatın tarafında olmuş olan o eski müttefik, son anda insanı kapıya doğru götürmek yerine geri çekebilir.

Bu yüzden şiirin merkezinde aslında ölüm değil, bırakabilmek vardır.

İnsan hayatı boyunca sahip olmak, tutunmak, devam etmek ve daha fazlasını istemek üzerine kuruludur. Ölüm ise bütün bunların tersini, bırakmayı gerektirir. Şairin arzusu işte bu yüzden “ölmek” değil, bırakmaya hazır olabilmektir. Korkusu ise hayatı bırakmanın yalnızca zihinsel bir karar olmadığını bilmesidir.

Şiirin sonundaki açık kapı bu nedenle çok güçlüdür: Kapının açık olması yetmez; insanın içinden o kapıdan geçmek de gerekir. Ve belki de insanın en büyük çelişkisi tam burada başlar: Ölümü kabullenmek isteyen bilinç ile ölümü reddeden yaşam içgüdüsü aynı bedende yaşamaktadır.

Bu açıdan şiir, “Ölümden korkuyor muyum?” sorusundan daha zor bir soru soruyor:

“Hayatı bırakmaya gerçekten hazır mıyım?”

Şiirin cevabı ise kesin değildir. Zaten şiirin gücü de buradan gelir. İnsan aklı “hazırım” diyebilir; fakat yorgun kalp, incelen kemikler ve daha fazlasını isteyen beden son sözü kendileri söyleyecektir.

Yedi Yıl Sonra Aynı Şiirle Karşılaşmak

Bu şiiri 2019'da fotoğrafımla paylaşmışım. Aradan yedi yıl geçmiş. Şimdi yeniden karşıma çıktı ve tuhaf olan şu ki, şiirin bende uyandırdığı endişenin temelinde pek bir değişiklik yok.

İnsan bazen yıllar geçtiğinde bazı şeylerin geride kaldığını sanıyor. Oysa bazı düşünceler zamanın içinde kaybolmuyor; yalnızca sessizleşip insanın içinde yaşamaya devam ediyor. Sonra bir gün eski bir şiir çıkıyor karşısına ve insan, yıllar önce kendisinin altını çizdiği bir cümleyi bugün de aynı yerinden hissedebildiğini fark ediyor. Zaman geçmiş, hayat değişmiş, insan başka deneyimlerden geçmiş oluyor; ama bazı kelimeler bütün bunların içinden sıyrılıp ilk söylendikleri zamanki yerlerine geri dönüyor.

Le Guin'in “Ölüme hazır olmak benim arzum” sözü bugün bana 2019'dakinden farklı geliyor. Çünkü artık o cümlenin üzerinden geçen zamanı da biliyorum. O zaman önümde duran yıllar vardı; bugün ise geride kalmış yedi yıl var. 2019'da geleceğe doğru bakarken okuduğum bir cümleyi, bugün geriye dönüp bakarak okuyorum. Bu fark küçük görünse de şiirin bende bıraktığı duyguyu değiştiriyor. Çünkü artık ölüm düşüncesinin yanında zamanın kendisini de görüyorum. Geçen yılları, yaşlanmayı, bedenin fark edilmeden değişmesini ve insanın bir gün kendi hayatına dışarıdan bakar gibi bakabilmesini.

Şiirin “yorgun kalbim” ve “incelen kemiklerim” sözleri de bu yüzden artık yalnızca bir şairin imgesi değil. Zamanın insanın kendi bedeninde ve hayatında bıraktığı izleri düşünmeye daha fazla yaklaştırıyor beni. 2019'da bu sözleri okuyan kişi için yorgunluk daha çok şiirsel bir düşünceydi belki; bugün ise zamanın bedene nasıl yerleştiğini daha iyi biliyorum. İnsan kendi bedenindeki değişimi bir anda fark etmiyor. Yıllar boyunca her gün aynı bedende uyanıyor ve değişim görünmezleşiyor. Sonra eski bir fotoğraf, eski bir yazı ya da yıllar önce paylaşılmış bir şiir çıkıyor karşısına. Birden aradaki zamanı görüyor.

Fakat şiirde beni asıl yakalayan hâlâ aynı yer: “hep daha fazlasını isteyen bedenim.”

Belki de yedi yıl geçmesine rağmen değişmeyen asıl şey burada. İnsan aklıyla ölüme hazırlanabileceğini düşünüyor. Hayatın sınırlı olduğunu biliyor. Bir gün biteceğini biliyor. Hatta zaman zaman bununla barıştığını da sanıyor. Ama beden başka bir şey söylüyor. Beden yaşamaya devam etmek istiyor. Bir gün daha, biraz daha zaman, biraz daha hayat istiyor. Şiirin korkusu da burada başlıyor: Ölümden çok, hayatın sonuna geldiğinde bile yaşamayı bırakmak istemeyen o bedenin direncinde.

Bu dizeyi bugün okuduğumda, “daha fazlasını istemek” bana artık yalnızca bir yaşama içgüdüsü gibi gelmiyor. Aynı zamanda insanın hayatla kurduğu o bitmeyen pazarlığı düşündürüyor. Biraz daha zaman. Biraz daha sabah. Biraz daha konuşmak. Biraz daha okumak. Bir şiiri bir kez daha görmek. Bir yere bir kez daha gitmek. Henüz tamamlanmamış olduğunu düşündüğümüz şeyleri tamamlamak. İnsan hayatının sona ereceğini bilse bile, hayatın kendisiyle bağını bir anda kesemiyor. Çünkü yaşamak yalnızca büyük arzularla değil, gündelik hayatın küçücük devamlılıklarıyla da kuruluyor.

2019'da bu şiiri paylaşırken bunun farkında mıydım, bilmiyorum. Belki biliyordum, belki yalnızca sezmiştim. Belki de o gün şiirde kendime ait bir şey bulduğum için paylaşmıştım ve yıllar sonra aynı şiirin karşısında yeniden duracağımı hiç düşünmemiştim. Bugün geriye dönüp baktığımda ise yedi yıl önceki kendimle bugünkü kendimin aynı şiirin içinde buluşması beni daha çok düşündürüyor.

Çünkü artık şiirin yalnızca ne söylediğini değil, benim şiirle birlikte ne kadar zaman yaşadığımı da görüyorum. 2019'daki okuma ile bugünkü okuma arasında yalnızca yedi yıl yok; o yedi yılın içinde yaşanmış bir hayat var. Şiir değişmedi, dizeler değişmedi. Değişen, o dizeleri taşıyan insanın zamanı oldu. Bu yüzden aynı kelime bugün başka bir ağırlıkla düşüyor içime.

Belki de bazı şiirlerin hayatımızdaki gerçek anlamı, onları ilk okuduğumuz anda tamamlanmıyor. Şiir bir yere bırakılıyor ve insan kendi hayatını yaşamaya devam ediyor. Yıllar sonra aynı şiire döndüğünde, arada geçen zaman şiirin içine sessizce eklenmiş oluyor. O zaman şiiri artık yalnızca şairin yazdığı hâliyle okumuyorsun; kendi geçmişin de şiirin satır aralarında görünmeye başlıyor.

Kimbilir, bu şiirle bir daha ne zaman karşılaşacağız. Belki yıllar sonra yine önüme çıkacak ve yine aynı satırda duracağım. Belki de bu, bu şiiri son görüşüm, son okuyuşumdur. İnsan bunu hiçbir zaman bilemiyor. Bir şiiri okurken onun hayatımızdaki son okuma olduğunu bilmiyoruz. Bir fotoğrafı paylaşırken o fotoğrafın yıllar sonra bize nasıl bakacağını bilmiyoruz. Bir cümleyi yazarken, o cümlenin bir gün geriye dönüp bize ait bir zamandan sesleneceğini bilmiyoruz.

Belki bu yüzden bugün şiirin sonundaki açık kapıya yalnızca ölümün kapısı olarak bakmak istemiyorum. Çünkü açık bir kapı, her zaman yalnızca dışarı çıkmayı göstermez; içeride hâlâ bir hayat olduğunu da gösterir. İnsan bir kapının önünde duruyorsa, henüz eşiktedir. Henüz geçmemiştir. Henüz önünde bir yön, bir sabah, okunacak bir şiir, yazılacak bir cümle vardır.

2019'da bu şiiri okudum. Yedi yıl sonra yeniden karşısındayım. Aradaki zaman bana şiirin korkusundan başka bir şeyi de öğretti: Hayatı bırakmaya hazır olup olmadığımızı çoğu zaman aklımız değil, yaşamak için hâlâ bulduğumuz küçük sebepler gösteriyor.

Şimdi o açık kapıyı düşünüyorum.

Kapı açık.

Ama ben hâlâ bu taraftayım.

Ve bu tarafta, henüz bitmemiş bir hayat var.