I
Ha gayret yağmacılar, entrikacılar, düzenbazlar, salaklar, sayın baylar!
Hazların etrafına çöreklenin, şölen var!
Koşun, yeriniz hazır!
Baylar, hayat kısadır; yiyin, için, eğlenin.
Fethedilmiş şu halk, şu budala halk,
Bütün bu millet sizindir!
Devleti satın! Ormanları kesin! Keseleri boşaltın!
Ambarları boşaltın, kaynakları kurutun!
Gün sizin gününüzdür.
Son kuruşa kadar alın! Alın, neşeyle, pervasızca,
Tarlada çalışanlardan, şehirlerde çalışanlardan!
Alın, gülün, yaşayın!
Şölen! Haydi! Pekâlâ! Yaşayın, tıka basa yiyin!
Fakirin ailesi samanlar üstünde can veriyor,
Ne kapısı var ne kepengi.
Baba, titreye titreye karanlıkta dilenmeye gidiyor;
Ana, ekmeksiz, kapkara bir yoksulluğun içinde;
Çocuğun sütü yok artık.
II
Milyonlar! Milyonlar! Şatolar! Saray bütçeleri!
Bir gün Lille’in mahzenlerine indim;
Gördüm o kasvetli cehennemi.
Yeraltındaki odalarda hayaletler dolaşıyor;
Solgun, kambur, iki büklüm; omurgaları bedenlerini bükmüş,
Kurtların çıplaklığı kadar çıplaklar.
Orada, sokakların lağımlarından da aşağıda,
Hayattan ve gün ışığından silinmiş aileler,
Titreyen kümeler hâlinde yaşıyor.
Ben içeri girdiğimde, denizanası gibi ürkütücü,
Yaşlı yüzlü küçücük bir kız
Bana dedi ki:
“On sekiz yaşındayım!”
Orada yatağı olmayan zavallı anne,
Küçük çocuklarını kazdığı bir çukura yatırıyor;
Kuş yavruları gibi titreşiyor çocuklar.
Ah! Güvercin bakışlı bu masumlar,
Dünyaya gelir gelmez
Beşik yerine bir mezar buluyor!
Lille mahzenleri! Taş tavanlarınızın altında insanlar ölüyor!
Gördüm, kendi gözlerimle gördüm, gözyaşlarımla perdelediğim gözlerimle,
İhtiyar dedenin son nefesini;
Saçlarıyla yüzünü örten şaşkın kızı,
Ve taş kesilmiş annenin koynunda bir hayalet çocuk!
Ey Dante Alighieri!
İşte sizin servetleriniz bu acılardan doğuyor,
Prensler! Bu yoksunluklar sizin ihsanlarınızı besliyor,
Ey zafer sahipleri, ey fatihler!
Bütçeniz iri damlalar hâlinde sızıyor, akıyor
Bu mahzenlerin duvarlarından, bu tonozların taşlarından,
Bu can çekişenlerin yüreğinden.
Tiranlık dediğimiz o korkunç çarkın altında,
Vergi denen o iğrenç dehanın çevirdiği vidanın altında,
Şafaktan akşama kadar,
Gece gündüz, yaşadığımız şu çağda,
Üzüm gibi insanlar eziliyor
Ve altın çıkıyor presin içinden.
İşte bu sıkıntıdan, bu can çekişmelerden,
İşte bu karanlıktan — ey Umut,
Kararmış ruhlarda bir türlü titreşemediğin bu karanlıktan —
İşte bu kapkara, acı dolu kulübelerden,
İşte kollarını kıvırıp duran
Şu karanlık baba ve anne yığınından,
Evet, işte bu korkunç yoksulluk yığınından
Yola altın saçarak ilerleyen, ağır, parlak, korkunç milyonlar çıkıyor;
Saraylara, zafer taklarına doğru sürünüyor,
Güllerle taçlandırılmış neşeli canavarlar gibi,
Ve insan kanına bulanmış olarak!
III
Ey cennet! Ey ihtişam! Efendilere içki doldurun!
Orkestra gülüyor, şölen pencereleri kızıl bir ışığa boyuyor,
Sofra ışıl ışıl parlıyor;
Gölge ayaklarının altında! Kapılar sımsıkı kapalı!
Açlıktan kıvranan bakirelerin fuhşu
Bu gecenin içinde ağlıyor!
Ey bu iğrenç zevkleri paylaşan sizler!
Ücretli askerler, satılmış hatipler, suç ortağı hâkimler,
Utanmaz piskoposlar!
Sizin bulunduğunuz şu Louvre’un altında
Yoksulluk titriyor!
Sizin bütün zevkleriniz
Ateşten, açlıktan, ölümden yapılmıştır!
Saint-Cloud’da yaseminleri, papatyaları koparıp savururken,
Çiçeklerin arasında gözde kadınlar sürüsü eğleniyor,
Kollar çıplak, göğüsler rüzgâra açık;
Bin dallı bir avizenin aydınlattığı şölen sofrasında
Her biri gülümseyerek, o güzel beyaz dişlerinin arasında
Canlı bir çocuk yiyor!
Ama ne gam! Gülün! İnsan durmadan şikâyet eder mi?
İnsan imparator, din adamı, prens ya da prenses olacak da
Eğlenmeyecek mi?
Gözyaşları içinde, üzgün, açlığın parçaladığı şu halk,
Sizi gülerken duyduğu,
Sizi dans ederken gördüğü için
Memnun olmalıdır!
Ne gam!
Haydi, kasanı doldur, cebini doldur.
Kadehler elinizde şarkı söyleyin, Troplong, Sibour, Baroche!
Bu tablo eksikti.
Halk açlığın pençesinde kıvranırken tıka basa yiyin
Ve o uçsuz bucaksız sefaletin üzerine
Uçsuz bucaksız bir şölen kurun!
IV
Üzerinde yürüyorlar, ey halk!
Ey karanlık barikat!
Daha dün, sayısız saldırının ortasında
Kanla yıkanmış alnını
Ne kadar da yüksek tutuyordun!
Şimdi onların ışıldayan, çılgınca uçup giden
Neşeli kupesinin tekerlekleri altında
Yeniden kaldırım taşı oluyorsun!
Ey halk, paran Sezar’a;
Sana düşen açlık.
Sen efendisinin peşinden yürüyen,
Dövüle dövüle sürüklenen aşağılık bir köpek değil misin?
Ona erguvanlar, sana yük sepeti ve paçavralar;
Ey halk, o senin kızların olan kadınların güzelliğine sahip,
Sana ise onların utancı kalıyor!
V
Ah! Biri konuşacak.
İlham perisi Tarih’in ta kendisidir.
Biri şu kapkara gecede sesini yükseltecek.
Gülün, soytarı cellatlar!
Biri seni öcünü alacak,
Yıkılmış zavallı Fransa,
Annem!
Ve insan, öldüren sözü
Derin göklerden çıkarken görecek!
Bu alçaklar, eski çağların haydutlarından da beter,
Yoksul halkı açgözlü dişleriyle kemiren,
Merhametsiz, acımasız,
Aşağılık; yürekleri yok ama iki yüzleri var.
Diyorlar ki:
“Boş verin! Şair bulutların üstünde!”
Öyle olsun.
Gök gürültüsü de orada.
Victor Hugo
Victor Hugo’nun Neşeli Hayatı: Halkın Sefaletinden Kurulan Bir Şölen
Victor Hugo’nun Joyeuse vie adlı şiirini bugün, yazıldığı tarihten koparıp yalnızca XIX. yüzyıl Fransa’sının siyasal mücadeleleri içinde okumak mümkün. Fakat böyle yaptığımızda şiirin asıl tarafını, belki de en tehlikeli tarafını kaçırırız. Çünkü Hugo burada yalnızca belirli bir hükümdarı, belirli bir hükümet biçimini veya belirli bir dönemin siyasetçilerini hedef almaz. Daha derindeki bir şeyi teşhir eder: Bir toplumun yoksullaşmasıyla bazı insanların zenginleşmesi arasındaki ilişkiyi. Halkın sofrasındaki ekmeğin azalırken başka sofraların büyümesini; birilerinin hayatının neden giderek daha “neşeli”, başka birilerinin hayatının ise neden giderek daha katlanılmaz hâle geldiğini sorar. Şiirin bugün hâlâ rahatsız edici olmasının sebebi de budur. Çünkü Hugo’nun sorusu eskimemiştir: Birileri zenginleşirken halk neden yoksullaşmaktadır ve o servetin bedelini kim ödemektedir?
Şiirin başlığı ilk bakışta masumdur: Joyeuse vie, yani “Neşeli Hayat”. Fakat daha ilk mısralarda bu neşenin kime ait olduğunu anlarız. Hugo, yağmacılara, düzenbazlara, iktidar sahiplerine seslenir ve onları bir şölenin başına davet eder. Fakat bu bir davet değil, alaydır. Şairin dili giderek zehirlenir; “Haydi yiyin, için, eğlenin” derken aslında “Halk açken siz nasıl yiyebiliyorsunuz?” diye sorar. Neşenin kendisi suç deliline dönüşür. Şölen büyüdükçe dışarıdaki açlığın sesi daha fazla duyulur.
Cemil Meriç’in Hugo çevirisindeki “Hazların etrafına çöreklenin, şölen var...” ifadesinin gücü de burada ortaya çıkar. “Çöreklenmek” kelimesinde yalnızca sofraya oturmak yoktur; bir şeyin etrafını sarıp kendine pay çıkarmak, fırsatı ele geçirmek, mümkün olduğunca yararlanmak vardır. Hugo’nun hedefindeki insanlar sofraya misafir olarak oturmazlar; sofranın kendisini sahiplenirler. Biraz sonra şair bunu daha da açık söyler: “Sizlersiniz sahibi bu talihsiz ülkenin / Bu millet malınızdır...” Halk artık yurttaş değildir; onların gözünde bir mülktür. Ülke bir kamu alanı olmaktan çıkmış, yağmalanacak bir mülk hâline gelmiştir.
Burada şiirin en önemli kavramlarından biri ortaya çıkar: mülkiyet duygusunun siyasete sızması. İktidarı elinde bulunduran kişi, devleti kendisinin; kamu malını kendi malı; halkı da kendi hizmetkârı gibi görmeye başladığında, yolsuzluk yalnızca birkaç kişinin cebine para girmesi anlamına gelmez. Devlet ile şahıs arasındaki sınır ortadan kalkar. Kamu kaynağı kişisel servet gibi kullanılmaya başlanır. Hugo’nun öfkesi tam olarak bu sınırın ortadan kaldırılmasına yönelmiştir.
İşte bu yüzden Hugo’nun “Devleti satın! Ormanları kesin! Keseleri boşaltın! Ambarları boşaltın, kaynakları kurutun! Gün sizin gününüzdür” diye yükselttiği alaycı ses, bugün bize yalnızca tarihsel bir sahneyi hatırlatmıyor. Bir devletin sahip olduğu varlıkların, kamu bütçesinin, kamu bankalarının, fonların, madenlerin, ormanların, arazilerin, şehirlerin ve bütün ortak kaynakların kimin yararına, hangi şartlarla ve hangi denetim altında kullanıldığını sormaya zorluyor.
Burada dikkat edilmesi gereken ince ama önemli bir ayrım var. Devletin bir varlık satması, bir madeni işletmeye açması, bir araziyi kiralaması veya bir kamu işletmesini özelleştirmesi kendi başına yolsuzluk değildir. Mesele, kamu malının el değiştirmesinin şeffaf, rekabetçi, denetlenebilir ve kamu yararına uygun olup olmadığıdır. Hugo’nun asıl öfkesi de zaten mülkiyetin el değiştirmesine değil, kamu gücünün özel çıkara dönüşmesine yöneliktir. Çünkü bir ülkenin kaynakları birkaç kişinin çevresinde toplanıyor, kamu zararı oluşuyor ve bunun bedelini geniş toplum kesimleri ödüyorsa, artık ekonomik bir işlemden değil, adalet probleminden söz ediyoruz.
Bugün Türkiye’de de bu soruyu sormaktan vazgeçmemek gerekiyor: Kamu bankaları, kamu fonları, madenler, ormanlar, kıyılar, araziler, imar kararları, büyük altyapı projeleri ve bütçeden yapılan harcamalar kimin yararına çalışıyor? Kamu adına kullanılan her kaynak, sonunda halka hesap vermek zorundadır. Çünkü devletin parası hükümetin şahsi parası değildir. Bakanın, bürokratın, belediye başkanının, müteahhidin veya herhangi bir siyasi çevrenin kişisel malı değildir.
Millet kimsenin malı değildir.
Şair daha sonra sofradan mahzenlere iner. Şiirin en sarsıcı dönüşü budur. Bir tarafta şölen vardır; öte tarafta Lille’in madenlerinde çalışan insanlar. Hugo, yeraltına indiğinde neredeyse Dante’nin cehennemine girmiş gibidir. Fakat buradaki cehennem öte dünyada değildir. İnsanların çalıştığı, çocukların doğduğu, ailelerin yaşadığı gerçek dünyadadır. Şairin gördüğü insanlar yalnızca fakir değildir; yoksulluk tarafından biçimleri bozulmuş insanlardır. Genç yaşta yaşlanmış bedenler, açlıktan küçülmüş çocuklar, yatağı olmayan anneler vardır. Bir çocuk dünyaya geldiğinde beşik yerine mezarla karşılaşır.
Bu noktada Hugo’nun şiiri sıradan bir “fakirleri sevelim” şiiri olmaktan çıkar. Çünkü şair yoksulluğu romantikleştirmez. Yoksulluğu güzel, asil veya manevi bir hayat biçimi olarak sunmaz. Tam tersine, yoksulluğun insanın hayatını nasıl parçaladığını gösterir. Açlık yalnızca midenin boş olması değildir; aile ilişkilerini, insanın onurunu, çocukların geleceğini ve toplumun ahlâkını kemiren bir güçtür. Bir babanın çocuğuna ekmek götürememesi, yalnızca ekonomik bir başarısızlık değildir; insanın kendi gözündeki değerini de yaralayan bir trajedidir.
Bugün Türkiye’de bu mahzen başka biçimlerde karşımıza çıkıyor. 2026 Eylülünde TÜRK-İŞ’in hesaplamasına göre dört kişilik bir ailenin yalnızca yeterli ve dengeli beslenebilmesi için gerekli aylık gıda harcaması 37.800,92 TL. Aynı araştırmada yoksulluk sınırı, yani gıda dışındaki temel ihtiyaçlarla birlikte dört kişilik bir ailenin aylık yaşama maliyeti 123.130 TL olarak hesaplandı. Bekâr bir çalışanın aylık yaşam maliyeti ise 48.884,82 TL idi. Buna karşılık 2026 net asgari ücret 28.075,50 TL. (TÜRK-İŞ)
Bu rakamların her biri bir insanın hayatına karşılık geliyor. 28 bin lira bir rakam değildir. Bir ailenin ay sonunu getirme çabasıdır. 37 bin 800 liralık açlık sınırı bir istatistik değildir. Market arabasının yeniden düzenlenmesidir. Bir ürünün rafta bırakılması, çocuğun istediğinin ertelenmesi, etin sofradan çekilmesi, annenin “bunu gelecek ay alırız” demesidir.
Hugo’nun mahzenleri bugün yerin altında olmayabilir.
Ama vardır.
Bazen küçük bir kiralık evdedir.
Bazen emeklinin mutfağındadır.
Bazen işsiz gencin odasındadır.
Bazen iki işte çalışan bir babanın uykusuzluğundadır.
Bazen çocuğuna istediğini alamayan annenin sessizliğindedir.
Ve bazen insanın kendi geleceğine bakıp artık hiçbir şeyin değişmeyeceğini düşünmeye başladığı o karanlık yerde.
Hugo’nun mahzeni işte budur.
Şairin gördüğü yoksulluk, yalnızca parasızlık değildir; hayatın ufkunun daralmasıdır.
Ve sonra Hugo, şiirin belki de en büyük sorusunu sorar:
“İşte sizin servetleriniz bu acılardan doğuyor.”
Bu dize şiirin merkezidir.
Çünkü Hugo artık yalnızca yoksulluğu anlatmaz; yoksulluk ile servet arasındaki bağlantıyı sorgular. Bir toplumda servet artıyorsa bunun nasıl gerçekleştiğini sorar. Üretimden mi geliyor? Emekten mi? Yenilikten mi? Ticaret ve girişimden mi? Yoksa başkasının hakkından, kamu kaynağından, imtiyazdan, sömürüden ve yolsuzluktan mı?
Bu sorular birbirinden ayrılmalıdır. Zenginlik kendi başına Hugo’nun düşmanı değildir. Şairin öfkesi zenginliğe değil, başkasının yoksulluğu pahasına kurulmuş zenginliğedir. Bir insanın çalışarak, üreterek, risk alarak, ticaret yaparak zenginleşmesiyle; kamu imkânlarını kendine ve çevresine aktararak servet edinmesi aynı şey değildir. Hugo’nun hedef aldığı şey servetin kendisi değil, servetin arkasındaki ahlâksızlıktır.
Bu yüzden şiirin bugünkü karşılığını ararken “zenginlere karşı” bir dil kurmak kolaycılık olur. Mesele zenginlik değildir. Mesele haksız zenginliktir. Mesele girişimcilik değildir. Mesele kamu gücünün özel servet üretme mekanizmasına dönüşmesidir. Mesele ticaret değildir. Mesele kamu kaynağına ayrıcalıklı erişimdir. Mesele servet değildir. Mesele servetin kaynağının hesabının sorulamamasıdır.
Hugo’nun şiiri tam da bu noktada bugüne dokunur.
Çünkü yolsuzluk yalnızca birkaç kişinin cebine para girmesi değildir. Yolsuzluk, toplumun tamamından geleceğin eksilmesidir. Bir kamu ihalesinde haksızlık varsa, o ihaleye liyakatle girmeye çalışan başkasının fırsatı elinden alınmıştır. Bir imar ayrıcalığı varsa, o şehrin ortak geleceğinden bir parça özel kazanca çevrilmiştir. Bir kamu arazisi değerinin altında aktarılmışsa, o değer halkın ortak varlığından eksilmiştir. Bir kamu kaynağı gereksiz yere harcanmışsa, başka bir yerde kullanılması mümkün olan para yok edilmiştir.
Yolsuzluk çoğu zaman cebimizden doğrudan para çalmaz. Bize hiç ulaşmayan şeyi çalar.
Hugo’nun şiirindeki servetin hareketi neredeyse fiziksel bir görüntü hâlinde verilir. Altın, yoksulların karanlık dünyasından çıkıp yukarıya, saraylara ve zafer anıtlarına doğru ilerler. Şair serveti hareketsiz bir şey olarak değil, bir yerden başka bir yere taşınan bir güç olarak görür. Aşağıda acı vardır; yukarıda ihtişam. Aşağıda mahzen vardır; yukarıda saray. Aşağıda açlık vardır; yukarıda şölen. Ve Hugo bütün bu görüntüleri yan yana getirerek okuyucunun zihninde şu soruyu zorunlu hâle getirir: Bu iki dünya gerçekten birbirinden bağımsız mı?
Şiirin bugün Türkiye’ye tuttuğu ayna da burada başlar.
Çünkü milyonlarca insanın hayatı temel ihtiyaçların hesabına sıkışmışken kamu kaynaklarının nerelere aktarıldığını sormak artık bir tercih değil, yurttaşlık görevidir. 2026 yılında en düşük emekli aylığı 23.552 TL seviyesine çıkarılmış durumda. 2025 Aralık itibarıyla gelir veya aylık alan emekli, dul ve yetimlerin toplamı 17 milyon 15 bin olarak açıklanmıştı. Temmuz 2026 düzenlemesinden yaklaşık 5,1 milyon kişinin yararlanması bekleniyordu. (TBMM)
Şimdi bu rakamı Hugo’nun mahzenindeki insanın hayatıyla yan yana getirelim.
Hayatının kırk yılını çalışarak geçirmiş bir insan düşünün.
Prim ödemiş.
Vergi ödemiş.
Çocuk büyütmüş.
Devletin bütün yükümlülüklerini yerine getirmiş.
Ve yaşlandığında eline geçen para, yalnızca dört kişilik bir ailenin gıda ihtiyacını karşılamak için hesaplanan 37.800 liranın bile altında kalıyor.
Bu yalnızca ekonomik bir mesele değildir.
İnsanın ömrünün son yıllarına biçilen değerdir.
Emeklilik, insanın artık hayatının geri kalanını güven içinde geçirebilmesi gereken dönemdir. Eğer insan yaşlandığında yeniden çalışmak zorunda kalıyorsa, emeklilik hakkı geciktirilmiş bir yoksulluk hâline gelir.
DİSK-AR’ın 2026 tarihli raporunda da emeklilerin önemli bir bölümünün geçimini sağlamak için çalışmak zorunda kaldığına dikkat çekiliyor. (DİSK-AR)
Hugo’nun Lille mahzenlerindeki yaşlı bedenleri bugün başka bir görüntüyle karşımıza çıkıyor:
Emekli olmuş ama dinlenemeyen insanlar.
Hayatı boyunca çalışmış ama hâlâ çalışmak zorunda olan insanlar.
Şair daha sonra sofraya geri döner:
“Son kuruşa kadar alın! Alın, neşeyle, pervasızca,
Tarlada çalışanlardan, şehirlerde çalışanlardan!
Alın, gülün, yaşayın!”
Bu dizeler bugün vergi meselesini düşündürüyor.
Devlet elbette vergi toplayacaktır. Vergisiz devlet olmaz. Yol, okul, hastane, adalet, güvenlik, sosyal güvenlik ve altyapı için kamu gelirine ihtiyaç vardır. Mesele verginin varlığı değildir.
Mesele verginin adaletidir.
2026 net asgari ücret 28.075,50 TL. Çalışanın bordrosundaki kesintiler daha eline para geçmeden başlıyor; ardından kazandığı parayı harcarken dolaylı vergilerle yeniden karşılaşıyor. Akaryakıt, tütün ve alkollü içecekler, otomobil ve çeşitli tüketim kalemlerinde vergilerin ağırlığı, düşük gelirli yurttaşın bütçesinde daha fazla hissediliyor.
Böyle bir düzende insanın sormaya hakkı vardır:
Devlet benden ne kadar alıyor ve benim için ne kadar harcıyor?
Vergi almak devletin hakkıdır.
Ama vatandaşın da hesap sormak hakkı vardır.
Vergi vermek vatandaşlık görevidir.
Verginin nereye gittiğini sormak da vatandaşlık görevidir.
Bir tarafta halktan sürekli fedakârlık istenirken diğer tarafta kamu kaynaklarının israfı, lüksü veya ayrıcalıklı kullanımı görülüyorsa, mesele yalnızca bütçe değildir.
Adalet meselesidir.
Hugo’nun “bütçeniz iri damlalar hâlinde sızıyor” dediği yer tam burasıdır.
“Bütçeniz iri damlalar hâlinde sızıyor, akıyor
Bu mahzenlerin duvarlarından, bu tonozların taşlarından,
Bu can çekişenlerin yüreğinden.”
Bütçe sızıyorsa, o sızıntının bir karşılığı vardır.
Bir yerde kamu parası eksilirken başka bir yerde kazanç doğuyordur.
Bir yerde kamu zararı oluşurken başka bir yerde özel servet büyüyordur.
Bir yerde vatandaşın vergisi toplanırken başka bir yerde o verginin karşılığı olan hizmet eksiliyordur.
Yolsuzluğun en görünmez tarafı budur.
Yolsuzluk, çoğu zaman cebimizden doğrudan para çalmaz. Bize hiç ulaşmayan şeyi çalar.
Bir okulun yapımından çalar.
Bir hastanenin cihazından çalar.
Bir emeklinin sofrasından çalar.
Bir gencin bursundan çalar.
Bir şehrin parkından çalar.
Bir çocuğun temiz havasından çalar.
Bir ülkenin geleceğinden çalar.
Hugo’nun “tiranlığın korkunç çarkı” dediği şey de yalnızca siyasi baskı değildir. Ekonomik düzenin yukarıdan aşağıya işleyen bir çarka dönüşmesidir:
“Tiranlık dediğimiz o korkunç çarkın altında,
Vergi denen o iğrenç dehanın çevirdiği vidanın altında...”
Bugün bu dizeleri okurken insanın aklına bir başka görüntü geliyor: Halktan tasarruf istenirken yukarıda gösterişli hayatın sürdürülmesi.
“İtibardan tasarruf olmaz” anlayışının kamu yönetiminde ölçüsüzlüğe dönüşmesi, halkın gözünün içine baka baka sergilenen şatafatın kendisini bir siyasal mesaja dönüştürür. Kamu görevlisinin lüksü, eğer kamu kaynaklarıyla finanse ediliyorsa, artık onun özel tercihi değildir; kamu meselesidir.
Bir emekliye “sabret” denilirken yukarıda israf olağanlaştırılıyorsa, halk bunu yalnızca rakamlarla değerlendirmez.
Görür.
Hisseder.
Ve adaletsizlik duygusu tam burada doğar.
Hugo’nun üçüncü bölümünde şölen yeniden karşımıza çıkar.
“Ey bu iğrenç zevkleri paylaşan sizler!
Ücretli askerler, satılmış hatipler, suç ortağu hâkimler,
Utanmaz piskoposlar!”
Şair artık yalnızca parayı alanları değil, o düzenin etrafında toplananları da hedef almaktadır. Çünkü hiçbir yolsuzluk düzeni yalnızca birkaç insanın iradesiyle yaşayamaz. Onu besleyen bir çevre vardır: Görmezden gelenler, meşrulaştıranlar, çıkar sağlayanlar, hukuku etkisizleştirenler, hakikati eğip bükenler...
Burada bugün karşılaştığımız malvarlığı tartışmaları önem kazanıyor.
Kamuoyuna yansıyan bazı soruşturmalarda, görevdeki veya eski kamu görevlilerinin gelirleriyle açıklanması zor görünen malvarlıkları gündeme geliyor. Örneğin 2026'da Yahşihan Belediyesi'ne yönelik soruşturma kapsamında eski imar müdürü Ulaş Biçer hakkında basına yansıyan haberlerde yaklaşık 541 milyon TL değerinde villa, yat ve araçlardan söz edildi; belediyenin 2026 bütçesinin yaklaşık 120 milyon TL olduğu belirtildi.
Ama burada bile sorulması gereken soru meşrudur:
Bir kamu görevlisinin malvarlığı ile görevinden elde ettiği gelir arasındaki ilişki nasıl denetleniyor?
Aynı soru başka kamu görevlileri için de sorulabilir.
Merkez Bankası, kamu bankaları, bakanlıklar, belediyeler, kamu şirketleri, ihaleler, imar kararları...
Hiçbir kurum bu sorudan muaf olmamalıdır.
Örneğin Ticaret Bakanlığı döneminde Bakan Ruhsar Pekcan ve eşinin sahibi olduğu şirketten bakanlığa dezenfektan alımı yapılması kamuoyunda büyük tartışma yaratmış, Bakanlık alımı doğrulamış ve Pekcan daha sonra görevden ayrılmıştı. (Euronews)
Burada mesele yalnızca bir bakanın görevden ayrılması değildir.
Asıl mesele:
Kamu görevi ile özel çıkar arasındaki sınır nerede başlar?
Bu sınır bulanıklaşırsa vatandaşın devlete güveni de bulanıklaşır.
2026'da eski Merkez Bankası Başkan Yardımcısı Emrah Şener ve BKM'nin eski Genel Müdürü Baran Aytaş'ın da aralarında bulunduğu kişiler hakkında ihaleye fesat karıştırma ve zimmet iddialarıyla iddianame hazırlanması da kamu yönetiminde denetim ve şeffaflığın neden vazgeçilmez olduğunu gösteren örneklerden biridir. Burada da iddianamenin mahkûmiyet anlamına gelmediğini hatırlamak gerekir. (Sözcü)
Hukuk devletinin farkı tam da buradadır.
İddia ile hükmü birbirine karıştırmaz.
Ama iddiayı da soruşturmaktan vazgeçmez.
Çünkü şeffaflık, birilerini peşinen suçlu ilan etmek değil; hiç kimsenin hesap sorulamaz olmadığını göstermek demektir.
Hugo’nun “Louvre’un altında yoksulluk titriyor” demesi bugün de tam burada anlam kazanıyor.
Sarayın altında mahzen vardır.
Şatafatın altında yoksulluk vardır.
Büyük bütçelerin altında küçük maaşlar vardır.
Büyük servetlerin yanında borç vardır.
Büyük projelerin yanında geçim sıkıntısı vardır.
Ve bütün bunlar aynı ülkenin içinde yaşanıyorsa, şiir bize bakıp şunu sorar:
Bu iki dünya nasıl aynı anda var olabiliyor?
Hugo’nun şiirindeki en vahşi imgeyi burada hatırlamak gerekir:
“Bin dallı bir avizenin aydınlattığı şölen sofrasında
Her biri gülümseyerek, o güzel beyaz dişlerinin arasında
Canlı bir çocuk yiyor!”
Bu, elbette edebî bir abartıdır.
Fakat büyük şiirin abartısı bazen gerçekliğin kendisinden daha hafif kalır.
Bir toplumda çocukların beslenme sorunları varken, milyonlarca insan açlık sınırının altında yaşarken, kamu kaynaklarının sınırsız israfa dönüşmesi insana Hugo’nun o korkunç imgesini hatırlatır.
Bir çocuk açken, onun karşısında sergilenen sınırsız israf yalnızca ekonomik bir tercih değildir.
Ahlâkî bir görüntüdür.
Bir tarafta çocuk.
Bir tarafta şölen.
Ve aralarında kamu bütçesi.
Sonra şair alaycı bir kahkaha atar:
“Ama ne gam! Gülün! İnsan durmadan şikâyet eder mi?”
İşte bugün bu cümleyi yeniden okumak gerekiyor.
İnsan neden sürekli şikâyet etmesin?
Emekli neden şikâyet etmesin?
Asgari ücretli neden şikâyet etmesin?
Çocuğunun beslenmesini hesaplayan anne neden şikâyet etmesin?
Kirasını ödeyemeyen baba neden şikâyet etmesin?
İş arayan genç neden şikâyet etmesin?
Yıllarca prim ödemiş ama emekliliğinde geçinemeyen insan neden şikâyet etmesin?
Vergisini düzenli ödeyen ama devletin harcadığı paranın hesabını göremeyen yurttaş neden sormasın?
Sormak suç değildir.
Hesap istemek düşmanlık değildir.
Kamu parasının hesabını sormak vatan hainliği değildir.
Tam tersine, vatandaşlık budur.
TÜİK'in Ağustos 2026 verilerine göre resmi işsiz sayısı 2 milyon 740 bin, işsizlik oranı yüzde 7,8 idi. Fakat geniş tanımlı atıl işgücü oranı yüzde 31 seviyesindeydi. Bu geniş gösterge, yalnızca “işsizim” diyenleri değil, daha fazla çalışmak isteyen eksik istihdamı ve işgücü piyasasına potansiyel olarak dâhil olabilecek grupları da kapsıyor. Dolayısıyla çalışma hayatındaki gerçek sıkışmayı yalnızca resmi işsizlik rakamıyla anlatmak mümkün değil. (TÜİK)
Yani milyonlarca insan yalnızca işsiz değildir.
Yeterince çalışamıyordur.
Yeterince kazanamıyordur.
Daha iyi bir iş bulamıyordur.
Çalışma hayatının dışına itilmiştir.
Bazıları da artık iş aramaktan vazgeçecek kadar yorulmuştur.
Bir ülkenin en ağır yoksulluğu bazen cebindeki para değildir.
Yarına dair umudunun azalmasıdır.
Hugo’nun “Sizi gülerken duyduğu, sizi dans ederken gördüğü için memnun olmalıdır” diye alay ettiği halk tam da böyle bir halktır. Kendisine sürekli sabır öğretilen, ama yukarıdaki hayatın sınırlarının neden genişlediğini sormasına izin verilmeyen halk.
“Şükret.”
“Sabret.”
“Daha kötüsü de var.”
“Fedakârlık yap.”
“Yarın düzelecek.”
Bütün bunlar bazen gerekli sabrı anlatabilir.
Ama sabır, adaletsizliğin mazereti hâline gelirse başka bir şeye dönüşür:
Susma terbiyesine.
Hugo buna izin vermez.
Çünkü şairin görevi halkı avutmak değil, bazen halkın unuttuğu soruyu yeniden sormaktır.
Ve şiirin sonunda Hugo artık doğrudan halka döner:
“Ah! Biri konuşacak.”
“İlham perisi Tarih’in ta kendisidir.”
Biri şu kapkara gecede sesini yükseltecek.
Burada Hugo'nun söylediği şey yalnızca “Ben konuşacağım” değildir. Tarihin konuşacağını söyler. Bugünün güçlülerinin yarının hesabından kaçamayacağını hatırlatır. İnsanların yaptıkları, servetleri, kararları, zulümleri, suskunlukları ve ihanetleri tarihin hafızasından silinmeyecektir.
İşte bu yüzden şiirin finalindeki “Tarih” çok önemlidir.
Tarih bazen mahkeme değildir.
Ama unutmaz.
Ve bir toplumun hafızası, iktidarın en sevmediği aynalardan biridir.
Halkın yoksulluğu kader değildir
Türkiye'de 2025 gelir ve yaşam koşulları verilerine göre göreli yoksulluk oranı yüzde 13; medyan gelirin yüzde 60'ı ölçüt alındığında yoksulluk oranı yüzde 20,6. (TÜİK)
Bu rakamlar Excel hücreleri değildir.
Bir evde küçülen sofradır.
Çocuğun “Bunu da alalım mı?” diye sormaktan vazgeçmesidir.
Babanın çocuğuna istediğini alamadığı için yüzünü çevirmesidir.
Annenin markette iki üründen birini seçmesidir.
Emeklinin ilacı ile faturası arasında karar vermesidir.
Gencin evlilik planını ertelemesidir.
Üniversite mezununun yıllarca ailesiyle yaşamasıdır.
Bir insanın hayatının giderek yalnızca “idare etmeye” dönüşmesidir.
Ve tam burada Hugo'nun şiiri bize tekrar sorar:
Bu yoksulluk neden var?
Daha doğrusu:
Bu yoksulluk sürerken kim, nasıl ve neden zenginleşiyor?
Bu soru sorulmadan “ekonomi” hakkında konuşmak eksik kalır.
Çünkü ekonomi yalnızca büyüme oranı değildir.
Ekonomi insanın hayatıdır.
Bir ülkenin gerçek zenginliği yalnızca milli gelirinin büyüklüğü değildir.
O zenginliğin nasıl bölüşüldüğüdür.
Hugo'nun asıl düşmanı zenginlik değil, adaletsizliktir
Burada bir yanlış anlaşılmayı önlemek gerekiyor.
Hugo zenginliğe düşman değildir.
Çalışarak zenginleşen insana düşman değildir.
Girişimciye düşman değildir.
Ticarete düşman değildir.
Servetin kendisini ahlâksız saymaz.
Onun düşmanı haksız servettir.
Bir insan üretir ve zenginleşir.
Bu başka şeydir.
Bir insan devletle olan yakınlığını kullanarak servet edinir.
Bu başka şeydir.
Bir insan risk alır ve kazanır.
Bu başka şeydir.
Bir insanın kazancı kamu zararının karşılığı hâline gelir.
Bu başka şeydir.
Bir insan iş kurar.
Bu başka şeydir.
Kamu gücünü kullanarak rakiplerini dışarıda bırakır.
Bu başka şeydir.
İşte Hugo'nun öfkesi buradadır.
Servete değil, servetin ahlâkına bakar.
Bu yüzden şiirin bugünkü Türkiye'ye söyleyebileceği en önemli şeylerden biri şudur:
Zenginliğin düşmanı olmayın.
Haksızlığın düşmanı olun.
Girişimcinin düşmanı olmayın.
Ayrıcalığın düşmanı olun.
Verginin düşmanı olmayın.
Adaletsiz verginin düşmanı olun.
Devletin düşmanı olmayın.
Devletin şahısların malı hâline gelmesinin düşmanı olun.
Şölenin karşısında mahzen
Hugo'nun şiirindeki iki görüntüyü yan yana getirelim.
Bir tarafta:
Şölen.
Diğer tarafta:
Mahzen.
Bir tarafta:
Kadehler.
Diğer tarafta:
Açlık.
Bir tarafta:
Saray.
Diğer tarafta:
Maden işçisi.
Bir tarafta:
Işık.
Diğer tarafta:
Karanlık.
Ama Hugo bize bunun iki ayrı dünya olmadığını söylüyor.
Aynı dünyanın iki yüzüdür.
İşte şiirin bugün Türkiye'ye söyleyebileceği en sert söz budur.
Eğer kamu kaynakları israf ediliyorsa, bunun faturası bir yerden çıkar.
Eğer bütçe verimsiz kullanılıyorsa, bunun bedeli bir yerde ödenir.
Eğer yolsuzluk varsa, onun maliyetini birileri taşır.
Eğer vergi adaletsizse, yük birilerinin sırtına daha fazla biner.
Eğer rant ekonomisi büyürse, üretimin payı küçülebilir.
Eğer liyakat yerine sadakat ödüllendirilirse, toplumun verimliliği düşer.
Ve bütün bunların sonunda karşımıza Hugo'nun mahzeni çıkar:
Yoksulun evi.
Bu şiir bugün neden bir itirazdır?
Çünkü bugün Türkiye'de ekonomik sıkıntılar içinde yaşayan insanların hayatı “bir sonraki ayı nasıl çıkaracağım?” sorusuna indirgenmişken, kamu yönetiminin temel sorusu “Bu kaynak kimin?” olmalıdır.
Devletin görevi zenginleri düşmanlaştırmak değildir.
Ama devletin görevi, zengin ile yoksul arasındaki hukuk düzeninin adil olmasını sağlamaktır.
Devlet yatırımcıyı korumalıdır.
Ama kamu kaynağını da korumalıdır.
Devlet girişimciye alan açmalıdır.
Ama ayrıcalıklı çevrelere kapı açmamalıdır.
Devlet vergi toplamalıdır.
Ama vergi yükünü adaletli dağıtmalıdır.
Devlet büyümeyi istemelidir.
Ama büyümenin nimetini yalnızca yukarıya taşımamalıdır.
Devlet zenginleşmeyi teşvik etmelidir.
Ama zenginleşmenin yolu kamu gücünden geçmemelidir.
Ve devlet en önemlisi şunu bilmelidir:
Halk devletin müşterisi değildir.
Halk devletin sahibidir.
Hugo'ya saygıyla
Hugo 1853'te sürgündeydi.
Biz bugün sürgünde değiliz.
Ama onun şiirindeki mahzen duygusunu anlayabiliyoruz.
Çünkü mahzen yalnızca yerin altındaki karanlık değildir.
Mahzen, insanın geleceğinin küçüldüğü yerdir.
Mahzen, emeklinin maaşının kiraya yetmediği yerdir.
Mahzen, asgari ücretin açlık sınırının altında kaldığı yerdir.
Mahzen, gençlerin iş bulamadığı yerdir.
Mahzen, çalışan insanın iki işte çalışıp yine de geçinemediği yerdir.
Mahzen, vergi ödeyen yurttaşın kamu parasının hesabını soramadığı yerdir.
Mahzen, kamu görevlisinin servetiyle geliri arasındaki uçurumun araştırılmadığı yerdir.
Mahzen, hukuka güvenin aşındığı yerdir.
Mahzen, “nasıl olsa hiçbir şey değişmez” cümlesinin toplumun ortak kanaatine dönüşmesidir.
İşte şiirin asıl düşmanı budur:
Umutsuzluk.
Çünkü yoksulluk kadar tehlikeli olan, yoksulun artık itiraz etmeye hakkı olmadığına inanmasıdır.
Hugo bu yüzden konuşur.
Şair, halkın yerine konuşmaz.
Halkın konuşabileceği bir dil açar.
“Biri konuşacak”
Şiirin sonunda Hugo'nun sesi yeniden yükselir:
“Ah! Biri konuşacak.”
Bu cümle bugün bizim için şiirin kapısını açan cümledir.
Çünkü evet:
Biri konuşmalı.
Ama yalnızca şair değil.
Gazeteci konuşmalı.
Akademisyen konuşmalı.
Hukukçu konuşmalı.
İşçi konuşmalı.
Emekli konuşmalı.
Esnaf konuşmalı.
Genç konuşmalı.
Anne konuşmalı.
Baba konuşmalı.
Vergisini ödeyen yurttaş konuşmalı.
Kamu görevlisi gördüğü haksızlık karşısında konuşmalı.
Ve en önemlisi, toplum konuşmaktan korkmamalı.
Çünkü hesap sormak devlete düşmanlık değildir.
Tam tersine, devleti korumaktır.
Kamu malını korumak hükümete düşmanlık değildir.
Milletin hakkını korumaktır.
Yolsuzluğu eleştirmek ülkeye zarar vermek değildir.
Ülkenin parasını korumaktır.
Bir iktidarı eleştirmek devleti küçültmez.
Hukuk devletini büyütür.
Bu metin kimin tarafında?
Hugo'nun tarafı bellidir.
Bizimki de öyle olsun.
Bu yazı zenginin düşmanı değildir.
Ama haksız zenginliğin karşısındadır.
Bu yazı girişimcinin karşısında değildir.
Ama kamu gücüyle yaratılan ayrıcalığın karşısındadır.
Bu yazı verginin karşısında değildir.
Ama adaletsiz vergi yükünün karşısındadır.
Bu yazı devletin karşısında değildir.
Tam tersine devletin birilerinin özel mülkü hâline gelmesine karşıdır.
Bu yazı herhangi bir siyasi grubun propaganda metni olmak için yazılmamıştır.
Çünkü yolsuzluğun partisi olmaz.
Rüşvetin ideolojisi olmaz.
Kamu malının rengi olmaz.
Haksızlığın mezhebi olmaz.
Kim yaparsa yapsın, haksızlık haksızlıktır.
Kim kamu malını kendi malı gibi görürse görsün, hesap vermelidir.
Kim zenginleşirse zenginleşsin, eğer bu zenginleşmenin kaynağı kamu gücünün kötüye kullanılmasıysa bunun hesabı sorulmalıdır.
İşte gerçek manifesto budur.
Şölenin ortasında bir itiraz
Bugün Hugo'yu okurken onun sesini taklit etmek gerekmiyor.
Onun yaptığı şeyi yapmak gerekiyor:
Görmek.
Açlığı görmek.
İsrafı görmek.
Yoksulluğu görmek.
Serveti görmek.
Vergiyi görmek.
Rantı görmek.
Kamu kaynağını görmek.
Ve bütün bunların arasındaki bağlantıyı sormak.
Çünkü halkın yoksulluğu bir dekor değildir.
Emeklinin sofrası bir istatistik değildir.
Asgari ücret bir rakam değildir.
İşsiz genç bir grafik değildir.
Vergi bir muhasebe kalemi değildir.
Kamu bütçesi hükümetin şahsi parası değildir.
Bütün bunların arkasında insanlar vardır.
Hayatlar vardır.
Çocuklar vardır.
Yaşlılar vardır.
Emek vardır.
Ömür vardır.
Ve bu yüzden Hugo'nun şiiri bugün yeniden okunmalıdır.
Bir edebiyat gösterisi olarak değil.
Bir vicdan uyarısı olarak.
Hugo'nun nefesi, yoksulun sesi
Hugo'nun şiiri 1853'te “Neşeli Hayat” diyordu.
Bugün biz de aynı kelimeyi kullanabiliriz.
Ama ironiyi biraz daha ileri götürerek:
Neşeli hayat sizin olsun.
Şatafat sizin olsun.
Gösterişli sofralar sizin olsun.
Korumalı siteler sizin olsun.
Makam arabaları sizin olsun.
Kamu gücüyle elde edilen ayrıcalıklar sizin olsun.
Ama halkın hakkı halkın olsun.
Emeklinin hakkı emeklinin olsun.
İşçinin hakkı işçinin olsun.
Çocuğun hakkı çocuğun olsun.
Vergisini ödeyen yurttaşın hakkı yurttaşın olsun.
Orman halkın olsun.
Maden halkın olsun.
Deniz halkın olsun.
Şehir halkın olsun.
Kamu bütçesi halkın olsun.
Ve devlet yeniden herkesin devleti olsun.
Çünkü mesele zenginlerin sofralarını dağıtmak değildir.
Mesele, halkın sofrasını büyütmektir.
Mesele kimsenin zengin olamaması değildir.
Mesele hiç kimsenin başkasının hakkı üzerinden zenginleşmemesidir.
Mesele devletin küçülmesi değildir.
Mesele devletin birilerinin özel mülkü olmamasıdır.
Mesele daha az vergi değildir.
Mesele adil vergidir.
Mesele daha az devlet değildir.
Mesele daha adil devlettir.
Ve mesele yalnızca bugünün yoksulluğu da değildir.
Çünkü bugün bir çocuğun sofrasından eksilen her şey, yarının Türkiye'sinden eksilir.
İşte Hugo'nun şiiri tam burada yeniden ayağa kalkar.
Mahzenlerden çıkar.
Sarayların kapısına dayanır.
Şölenin ortasında kadehleri susturur.
Ve sorar:
“Bu servet nereden geliyor?”
Sonra ikinci soruyu sorar:
“Bu hesabı kim ödüyor?”
Ve üçüncü soruyu artık bize bırakır:
“Halk daha ne kadar susacak?”
Belki de Neşeli Hayatın bugünkü Türkiye'deki gerçek karşılığı budur.
Halkın sefaletinden kurulan hiçbir şölen masum değildir.
Hiçbir kamu görevlisi hesap vermekten muaf değildir.
Hiçbir kamu kaynağı dokunulmaz değildir.
Hiçbir servet sorgulanamaz değildir.
Hiçbir iktidar sonsuz değildir.
Ve hiçbir halk, yoksulluğa mahkûm değildir.
Hugo'ya saygıyla.
Cemil Meriç'e saygıyla.
Ve bugün geçim derdiyle yaşayan, emeğinin karşılığını arayan, sofrasını küçültmek zorunda kalan milyonlarca insana selam olsun.
Bu şiir onların yerine konuşmasın.
Onlara konuşacak nefesi versin.
Çünkü bazen bir şiirin yapabileceği en büyük şey, yoksula ekmek vermek değil; ona, yoksulluğunun kader olmadığını söyleyecek kelimeleri vermektir.
Ve bugün o kelime belki yalnızca şudur:
Yeter.
Şölen sizin olabilir.
Ama ülke bizimdir.
Halk sizin malınız değildir.
Halk bu ülkenin sahibidir.
