Tanrı Anaokulu Çocuklarına Acır

Tanrı anaokulu çocuklarına acır,
Okul çocuklarına da acır — daha az.
Ama yetişkinlere hiç acımaz.

Onları terk eder,
Ve bazen dört ayak üzerinde sürünmek zorunda kalırlar
Kavurucu kumların üzerinde,
Kanlar içinde,
İlk yardım istasyonuna ulaşabilmek için.

Ama belki
Gerçekten sevenlere merhamet eder,
Onlara sahip çıkar
Ve onları gölgeler,
Tıpkı halka açık bir bankta uyuyanın üzerine
Bir ağacın gölge düşürmesi gibi.

Belki biz de onlar için harcarız
Anneden miras kalan
Son iyilik kuruşlarımızı,

Öyle ki kendi mutlulukları korusun bizi,
Şimdi ve başka günlerde.

Yehuda Amichai

Merhametin Kime Düştüğü

Yehuda Amichai, bu şiirde insan hayatındaki kırılganlığı çocukluk ve yetişkinlik arasındaki fark üzerinden ele alırken, Tanrı’nın merhameti ile insanın merhameti arasında ince bir geçiş kurar. Şiirin başlangıcındaki yalın cümleler neredeyse bir çocuk masalının güvenli dünyasını çağrıştırır: Tanrı anaokulu çocuklarına acır, okul çocuklarına daha az acır, yetişkinlere ise hiç acımaz. Fakat bu sadelik kısa sürede bozulur ve şiir, yetişkin insanın savaşın ve hayatın acımasızlığı karşısındaki çaresizliğine açılır.

Yetişkinlerin kavurucu kumların üzerinde dört ayakları üzerinde sürünerek, kanlar içinde ilk yardım istasyonuna ulaşmaya çalışmaları, şiirin en sert görüntüsüdür. Burada insanın yetişkin olmakla kazandığı düşünülen güç ve bağımsızlık bir anda ortadan kalkar. İnsan, yaralandığında ve çaresiz kaldığında yeniden korunmaya muhtaç bir canlıya dönüşür. “Yetişkinlere hiç acımaz” sözü böylece yalnızca Tanrı’ya ilişkin bir düşünce olmaktan çıkar; insanın dünyada neden bu kadar yalnız bırakıldığına ilişkin daha geniş bir soruya dönüşür.

Şiirin yönü “Ama belki” sözleriyle değişir. Tanrı’nın merhametinin ulaşmadığı yerde insanın merhameti belirir. Gerçekten sevenler, başkalarına sahip çıkabilir ve onları koruyabilir. Şairin bunu anlatmak için seçtiği ağaç imgesi son derece güçlüdür. Halka açık bir bankta uyuyan insanın üzerine gölge düşüren ağaç, hiçbir şey talep etmeden korur. Uyuyan kişinin kim olduğunu bilmez; ondan teşekkür beklemez. Yalnızca gölgesini verir. Merhamet de şiirde böyle bir eylemdir: gösterişsiz, karşılıksız ve doğal.

“Anneden miras kalan / son iyilik kuruşlarımız” ise şiirin en dokunaklı ifadelerinden biridir. İyilik burada sınırsız bir güç değildir; insanın elinde kalan son servet gibidir. Buna rağmen insan, sahip olduğu son iyilik kırıntılarını bile başkasına harcayabilir. “Anne” sözcüğü bu noktada merhametin ilk kaynağını ve kuşaktan kuşağa aktarılan insanlık duygusunu çağrıştırır. İyilik öğrenilir, miras alınır ve başkasına devredilir.

Şiirin sonundaki düşünce ise bütün bu fedakârlığı başka bir yere taşır: Başkasının mutluluğunu korumak, aslında kendimizi de korumaktır. İnsan başkasına gölge olduğunda kendi hayatında da bir sığınak yaratır. Böylece şiir, merhameti tek yönlü bir fedakârlık olarak değil, insanların birbirlerini hayatta tutmasını sağlayan karşılıklı bir güç olarak görür.

Ancak şiirin bugün okunmasında göz ardı edilemeyecek bir tarihsel ironi de vardır. Amichai İsrailli bir Yahudi şairdir ve şiirinde savaşın yaraladığı insanları, korunmaya muhtaç çocukları ve merhametin gerekliliğini anlatır. İsrail’in özellikle Gazze’de gerçekleştirdiği askerî operasyonlarda çok sayıda Filistinli çocuğun öldüğü günümüzde, bu şiirin çocuklara ilişkin merhamet dili ister istemez ağır bir ahlaki soru doğurur. Şiirin yazıldığı bağlam ile bugünün gerçekliği arasında oluşan bu mesafe, şiiri daha rahatsız edici bir biçimde yeniden okutmaktadır.

Bu noktada şair ile devlet arasında doğrudan bir özdeşlik kurmak doğru olmaz. Bir şairin İsrailli olması, İsrail devletinin bütün politikalarının sorumluluğunu taşıdığı anlamına gelmez; aynı şekilde bir şiirdeki merhamet çağrısı da şairin mensubu olduğu toplumun bütün eylemlerini temsil etmez. Fakat tam da bu nedenle ortaya çıkan çelişki edebî açıdan önemlidir. Çünkü şiir bize masumiyetin evrensel olduğunu söylerken tarih, masumiyetin çoğu zaman eşit dağılmadığını gösterir.

Bu açıdan şiirin “gölge” imgesi daha geniş bir anlam kazanır. Bir çocuğu güneşten korumak için üzerine eğilen ağaç, kim olduğunu sormaz. Şiirin gerçek ahlaki sınavı da budur: Merhamet yalnızca bize yakın olana, bizim çocuğumuza, bizim insanımıza yöneldiğinde eksik kalır. Şairin şiir boyunca aradığı insanlık hâli, ancak başkasının çocuğunu da kendi çocuğumuz kadar korunmaya değer gördüğümüzde tamamlanabilir.

Belki şiirin en güçlü tarafı da burada ortaya çıkar. Amichai kesin bir cevap vermez; “belki” der. Tanrı’nın merhametinden emin değildir, insanın merhametinden de. Ama yine de insanın elinde kalan son iyilik kuruşlarını başkasına harcamasını ister. Şiir, bütün savaşların ve bütün çaresizliklerin ortasında küçücük bir insanlık ihtimaline tutunur.

Ve son soruyu okura bırakır: Eğer çocuklar Tanrı’nın merhametine en yakın olanlarsa, yetişkinlerin görevi onların üzerine gölge düşürmek değil midir?

Bugün bu şiiri okurken asıl rahatsız edici olan da belki budur. Şiir bize çocukları korumayı öğretirken, dünya bize hâlâ hangi çocukların korunmaya değer görüldüğünü soruyor. Merhametin gerçek anlamı ise ancak bu ayrım ortadan kalktığında yerine ulaşacaktır.

Merhametin gerçek sınavı, sevdiğimiz çocuğun başında gölge olmak değil; bizden olmayan çocuğun üzerine de aynı gölgeyi düşürebilmektir.