Yehuda Amichai

Yehuda Amichai — Hayatı ve Şairliği

Yehuda Amichai (1924–2000), modern İbrani şiirinin en önemli ve uluslararası alanda en çok tanınan şairlerinden biridir. 3 Mayıs 1924'te Almanya'nın Würzburg kentinde, dindar Yahudi bir ailenin çocuğu olarak Ludwig Pfeuffer adıyla doğdu. Ailesi Nazi rejiminin yükselişi sırasında Almanya'dan ayrılarak 1935–1936 yıllarında Filistin'e göç etti; önce Petah Tikva'ya, ardından Kudüs'e yerleştiler.

Çocukluğu ve gençliği, Avrupa'da Yahudilere yönelik zulmün yükseldiği ve ardından İsrail devletinin kuruluşuna giden son derece çalkantılı bir döneme denk geldi. Bu tarihsel deneyim, Amichai'nin şiirlerinde savaş, ölüm, göç, Tanrı, aşk, aile, Kudüs ve insanın kırılganlığı gibi temaların sürekli geri dönmesinin temel nedenlerinden biridir.

II. Dünya Savaşı sırasında İngiliz Ordusu'nun Yahudi Tugayı'nda görev yaptı. Savaş sonrasında Filistin'deki Yahudi yeraltı örgütü Haganah ve Palmach'la bağlantılı olarak faaliyet gösterdi; 1948'deki savaşta da savaştı. Daha sonraki yıllarda 1956 ve 1973 savaşlarında da askerî görev aldı. Savaş deneyimleri onun şiirinde önemli bir iz bıraktı; ancak Amichai'nin şiiri savaş propagandasına indirgenemeyecek kadar bireysel ve sorgulayıcıdır.

Savaştan sonra Kudüs İbrani Üniversitesi'nde İncil ve İbrani edebiyatı öğrenimi gördü ve uzun süre öğretmenlik yaptı. Şiir yazmaya 1940'ların sonlarında başladı. İlk şiir kitabı Achshav Uve-Yamim HaAharim (Şimdi ve Başka Günlerde) 1955'te yayımlandı. Bu kitapla birlikte İbrani şiirinde alışılmış şiir dilinden belirgin biçimde ayrılan, daha konuşma diline yakın, gündelik hayatı şiirin içine alan yeni bir ses ortaya çıktı.

Amichai'nin şiirindeki en önemli yeniliklerden biri, yüksek ve kutsal İbrani diliyle gündelik konuşma dilini yan yana getirmesidir. İncil'den, Yahudi dinsel geleneğinden ve tarihsel metinlerden gelen ifadeler; tank, uçak, benzin, bürokrasi, şehir yaşamı ve sıradan insanın konuşma diliyle aynı şiirin içinde buluşabilir. Bu nedenle onun şiirinde kutsal olanla sıradan olan arasında sürekli bir gerilim vardır.

Şairin önemli özelliklerinden biri de ironisidir. Amichai Tanrı'dan, savaştan, aşktan veya ölümden söz ederken çoğu zaman büyük ve kesin cümleler kurmak yerine, gündelik bir ayrıntıdan yola çıkar. Mizah ile hüznü, inanç ile kuşkuyu, kutsallık ile sıradanlığı aynı anda taşıyabilir. Bu bakımdan Tanrı Anaokulu Çocuklarına Acır şiirindeki yaklaşım onun genel poetikasına oldukça uygundur: Tanrı'yı doğrudan yüceltmek yerine Tanrı'nın merhametini sorgular; savaşın ortasındaki insanın çaresizliğini gösterir ve sonunda merhameti yeniden insan ilişkilerinin içine taşır.

Amichai'nin şiirleri zamanla yalnızca İsrail'de değil, dünyanın birçok ülkesinde okunmaya başladı. Eserleri 40 kadar dile çevrildi ve özellikle İngilizce çevirileri sayesinde çağdaş İbrani şiirinin dünyada en çok tanınan isimlerinden biri oldu.

1982'de İsrail Şiir Ödülü'nü (Israel Prize) aldı. Ödül gerekçesinde şiir dilinde gerçekleştirdiği “devrimci değişim” özellikle vurgulandı. Ayrıca çeşitli uluslararası ödüller kazandı ve Nobel Edebiyat Ödülü'ne birden fazla kez aday gösterildi.

Şiirin yanı sıra iki roman, öyküler, çocuk kitapları ve tiyatro/radyo metinleri de yazdı. Hayatının büyük bölümünü Kudüs'te geçirdi ve 22 Eylül 2000'de Kudüs'te öldü. Arşivi bugün Yale Üniversitesi Beinecke Kütüphanesi'nde bulunmaktadır.

Amichai'yi önemli yapan şey

Amichai'yi yalnızca “İsrailli şair” olarak tanımlamak onun şiirini eksiltir. Onu önemli yapan temel özellik, kendi tarihinin ve kendi toplumunun içinden konuşurken bireyin sesini kolektif ideolojinin üzerine çıkarabilmesidir. Savaşın içinden çıkmış bir şairdir ama şiirlerinde savaşın kahramanlığından çok insan üzerindeki izleriyle ilgilenir. Tanrı hakkında yazar ama geleneksel bir iman dili kurmaz; aksine Tanrı'yla tartışır, onu sorgular, hatta zaman zaman ironik biçimde karşısına alır.

Bu nedenle Tanrı Anaokulu Çocuklarına Acır şiirini Amichai'nin biyografisinden bağımsız düşünmek de mümkün değildir. Savaşı yaşamış ve savaşmış bir insanın çocukların korunmasızlığı üzerine yazması, şiire zaten başlı başına bir gerilim verir. Bugünün İsrail-Filistin gerçekliği bu gerilime yeni ve çok daha ağır bir katman ekliyor. Fakat şiirin değerini belirleyen şey, bu tarihsel çelişkiyi görmezden gelmek ya da şiiri yalnızca onun üzerinden yargılamak değil; şiirin kendi merhamet iddiasını, şairin hayatıyla ve tarihle birlikte sınamaktır.