Taha Muhammed Ali
Şair
Biyografi / Hayatı
Taha Muhammed Ali: Kaybedilmiş Bir Köyün Hafızasında Yaşamak
Taha Muhammed Ali, 1931'de Celîle'deki Safuriye köyünde doğdu. Hayatının sonuna kadar şiirinin merkezinde kalacak olan bu köy, onun için yalnızca doğduğu yer değildi. Çocukluğunun geçtiği evler, badem ağaçları, taş setler, kuş yuvaları, akşamları oynanan oyunlar, arkadaşları ve köyün gündelik hayatı, daha sonra şiirlerinde kaybedilmiş bir cennetin ayrıntılarına dönüşecekti. Nitekim Taha'nın şiirlerini anlamak için Safuriye'yi bilmek gerekir; çünkü onun şiirinde köy, bir coğrafyadan çok daha fazlasıdır: hatırlanan çocukluk, kaybedilen yurt ve bir daha geri dönülemeyen hayatın adıdır.
1948 geldiğinde Taha on yedi yaşındaydı. Safuriye bombardımana uğradı ve köy halkı yerinden edildi. Taha ailesiyle birlikte Lübnan'a kaçtı. Bir yıl kadar sonra ailesiyle birlikte yeniden Nasıra'ya döndü; ancak Safuriye'ye dönmelerine izin verilmedi. Hayatının geri kalanını Nasıra'da geçirdi. Safuriye'nin yokluğu bundan sonra onun biyografisinin bir ayrıntısı olmaktan çıkıp şiirinin temel meselesine dönüşecekti.
Taha'nın eğitim hayatı uzun sürmedi. Örgün eğitimi dördüncü sınıfta sona erdi. Fakat bu eksiklik onun entelektüel hayatının sınırı olmadı. Tam tersine, Taha kendisini kendi kendine yetiştiren bir şair oldu. Gündüzleri çalıştı, geceleri okudu. Klasik Arap edebiyatından çağdaş Arap şiirine, İngiliz ve Amerikan edebiyatına kadar geniş bir okuma dünyası kurdu. Şiire akademik bir çevreden değil, hayatın içinden geldi. Bu yüzden şiirlerinde yüksek edebî kültür ile konuşma dilinin doğallığı yan yana durur. Poetry Foundation'ın da belirttiği gibi, Taha'nın şiiri klasik fusha ile gündelik Arapçayı buluşturan, ölçüsüz ve kafiyesiz bir şiir yapısına dayanır.
Nasıra'da küçük bir hediyelik eşya ve kitap dükkânı işletti. Dükkân zamanla yalnızca geçimini sağladığı bir yer olmaktan çıktı; öğrencilerin, yazarların ve aydınların uğradığı bir buluşma noktasına dönüştü. Taha'nın hayatındaki bu ayrıntı, onun şiirinin karakteri açısından da önemlidir. O, edebiyat dünyasının merkezinde yetişmiş bir şair değildi. Dükkânında insanlarla konuşan, gündelik hayatın içinde yaşayan, geceleri okuyan ve yazan biriydi. Şiiri de bu yüzden büyük ölçüde konuşur gibi ilerler.
Şiir yayımlamaya da görece geç başladı. İlk şiir kitabı 1983'te yayımlandığında Taha elli iki yaşındaydı. Daha sonra başka şiir kitapları geldi ve zamanla Filistin şiirinin kendine özgü seslerinden biri hâline geldi. Beş temel şiir kitabının ardından eserleri külliyat hâlinde yayımlandı. Şiirlerinin İngilizceye yapılan çevirileri de onun uluslararası alanda tanınmasını sağladı; özellikle Peter Cole, Yahya Hijazi ve Gabriel Levin tarafından hazırlanan So What: New and Selected Poems, 1971–2005 seçkisi önemli bir dönüm noktası oldu.
Taha Muhammed Ali'nin şiirini yalnızca “Filistin şiiri” diye adlandırmak bu nedenle yetersiz kalır. Elbette 1948, sürgün, kayıp ve Filistin meselesi onun şiirinin temel tarihsel zeminidir. Fakat Taha bu büyük meseleleri çoğu zaman küçük, sıradan ve son derece insani ayrıntılar üzerinden anlatır. Bir çocukluk arkadaşının adı, bir babanın oğlunu beklerken elini kalbinin üzerine koyması, kuş yuvaları, bademler, bir ayakkabı, bir dükkân, kızarmış yumurta veya poşet süt, onun şiirinde tarihin taşıyıcısına dönüşebilir.
Bu bakımdan Taha'nın şiirindeki Safuriye, haritada artık bulunmayan bir köyün adı olmaktan çıkar. Hafızada yaşamaya devam eden bir dünyadır. “Katillerin Çenesine Gülmek”te Kasım'ın on yaşında kalması bunun en çarpıcı örneklerinden biridir. Kasım, çocukluğun kaybolmayan yüzüdür; Safuriye'nin kendisi gibi zamanın bir yerinde donmuş ve şairin hafızasında yaşamaya devam etmiştir. Bu yüzden Taha'nın şiirinde geçmiş, yalnızca hatırlanan bir zaman değildir: şairin yeniden kurduğu bir vatandır.
Taha Muhammed Ali 2 Ekim 2011'de Nasıra'da öldü. Fakat onun hayatının ironisi şuradadır: Fiziksel olarak geri dönemediği Safuriye'ye şiirleriyle hayatı boyunca tekrar tekrar döndü. Kendi köyünü kaybetmiş bir adam, onu dilin içinde yeniden kurdu. Bu nedenle onun şiiri yalnızca sürgünün şiiri değildir; sürgünden sonra hafızanın nasıl bir yurt hâline geldiğinin şiiridir.
Taha'nın hayatını anlatan en kapsamlı biyografilerden biri Adina Hoffman'ın 2009'da Yale University Press'ten yayımlanan My Happiness Bears No Relation to Happiness: A Poet's Life in the Palestinian Century adlı çalışmasıdır. Kitap, Taha'nın kişisel hikâyesini Filistin'in 20. yüzyıldaki tarihinden ayırmadan ele alır; Safuriye'nin kaybı, Lübnan'a kaçışı, Nasıra'da yeniden hayat kurması ve şiirinin ortaya çıkışı aynı hayat hikâyesinin parçaları olarak incelenir.