RÜYALARIM NASIL DA ÇAĞIRIYOR SENİ ÇIĞLIK ÇIĞLIĞA

Rüyalarım nasıl da çağırıyor seni çığlık çığlığa.
Zor zahmet düşman olduk birbirimize,
şimdi öldürmek istiyor ruhum ,
bu zavallı, korkak yalnızlığı.
Umut yok, yelkeni şişirecek.
Sadece şu uzun, beyaz sessizlik,
kımıltısız arzumun
soluksuz bir korkuyla kulak kesildiği.

1897
Rainer Maria Rilke 

Rüyaların İçindeki Çığlık

Bu kısa şiir, Rilke’nin erken dönemindeki aşk, ayrılık, yalnızlık ve korku eksenini son derece yoğun bir biçimde taşıyor. Şiirin etkisi biraz da uzun bir hikâye anlatmamasından geliyor: Bir ilişkinin bütün geçmişini birkaç dizeye sıkıştırıyor ve geriye yalnızca birbirine ulaşamayan iki insanın ruhsal gerilimini bırakıyor.

Şiirin ilk dizesi zaten bütün atmosferi kuruyor:

“Rüyalarım nasıl da çağırıyor seni çığlık çığlığa.”

Buradaki “çığlık çığlığa” ifadesi çok önemli. Çünkü çağırmak normalde bir sesleniştir; burada ise çağrı çığlığa dönüşmüş. Bilinçli benlik belki susuyor, belki kabullenmeye çalışıyor; fakat rüyalar bastırılmış olanı açığa çıkarıyor.

Yani gündüz susturulan özlem, gece çığlık atıyor.

“Zor zahmet düşman olduk birbirimize”

Bu dize şiirin trajedisini bir anda derinleştiriyor.

İki insan birbirine doğrudan düşman olmamış; “zor zahmet” düşman olmuşlar.

Bu ifade, düşmanlığın doğal olmadığını düşündürüyor. Sanki aralarında hâlâ sevgi, bağlılık veya geçmişten kalan bir yakınlık var ve düşman olmak için bile çaba göstermeleri gerekiyor.

Dolayısıyla burada klasik bir “aşk bitti, düşman olduk” durumu yok.

Daha acı bir şey var:

Birbirlerini sevdikleri için birbirlerinden kopmaları gerekiyor.

Düşmanlık, sevginin yokluğu değil, belki de sevginin artık taşınamaz hâle gelmesinin sonucu.

“Şimdi öldürmek istiyor ruhum”

Ardından şiirin en sert ifadesi geliyor:

“şimdi öldürmek istiyor ruhum,
bu zavallı, korkak yalnızlığı.”

Buradaki “öldürmek” bir insana yöneltilmiyor.

Yalnızlığa yöneltiliyor.

Bu ayrım çok önemli.

Şairin ruhu sevgiliyi öldürmek istemiyor; sevgilinin yokluğunda içine yerleşen yalnızlığı yok etmek istiyor.

Üstelik yalnızlık:

“zavallı, korkak”

olarak niteleniyor.

Bu, şiirin ilginç bir tersine çevirmesi. Yalnızlık güçlü ve korkunç bir şey gibi görünürken şair onu küçültüyor. Onu öldürülebilecek, ortadan kaldırılabilecek bir varlığa dönüştürüyor.

Fakat şiirin sonunda bunun o kadar kolay olmadığı ortaya çıkıyor.

Umudun bile kalmadığı yer

“Umum yok, yelkeni şişirecek.”

Burada umut, yelkeni dolduran rüzgâra benzetiliyor.

Yelken var.

Gemi var.

Belki gitme arzusu da var.

Ama rüzgâr yok.

Bu çok güzel bir imge çünkü insanın hareket etmek istemesiyle hareket edebilmesi arasındaki farkı gösteriyor.

Şair yalnızlıktan kurtulmak istiyor ama onu harekete geçirecek “umut rüzgârı” yok.

Dolayısıyla şiirin umutsuzluğu, hiçbir şey istememekten kaynaklanmıyor.

Tam tersine:

Çok güçlü bir istek var, fakat o isteği gerçekleştirecek güç yok.

“Uzun, beyaz sessizlik”

Şiirin atmosferi burada iyice yoğunlaşıyor:

“Sadece şu uzun, beyaz sessizlik,”

“Beyaz” kelimesi özellikle dikkat çekici.

Sessizlik normalde renksizdir. Rilke ona bir renk vererek sessizliği neredeyse fiziksel bir mekâna dönüştürüyor.

“Uzun” olması zaman duygusunu,

“beyaz” olması ise boşluk ve hareketsizlik duygusunu taşıyor.

Beyazlık burada saflıktan çok her şeyin silindiği bir alanı düşündürüyor.

Sanki sevgilinin ardından dünya üzerindeki bütün renkler çekilmiş ve geriye yalnızca uzun, beyaz bir sessizlik kalmış.

Arzu neden “kımıldamıyor”?

Son iki dize şiirin en güçlü bölümü:

“kımıldamısız arzumun
soluksuz bir korkuyla kulak kesildiği.”

Burada çok ilginç bir gerilim var.

Arzu var ama kımıldamıyor.

Yani insanın içinde sevgiliye yönelme isteği hâlâ canlı; fakat dışarıya doğru hareket edemiyor.

Sonra bu hareketsiz arzu:

“soluksuz bir korkuyla kulak kesiliyor.”

Bu ifade neredeyse fiziksel bir gerilim yaratıyor.

Arzu bekliyor.

Korku bekliyor.

Sessizlik bekliyor.

Ve bütün varlık tek bir sese kulak kesiliyor.

Ama o ses gelmiyor.

Böylece şiir baştaki “çığlık çığlığa” ile sonundaki “kulak kesildiği” arasında olağanüstü bir karşıtlık kuruyor:

Başlangıçta rüyalar çığlık atıyor.
Sonunda arzu sessizliği dinliyor.

Şiirin hareketi, çığlıktan sessizliğe doğru.

Ama bu sessizlik huzurlu bir sessizlik değil.

Cevap bekleyen bir sessizlik.

Şiirin merkezindeki acı

Bence şiirin en derin tarafı, sevgilinin yokluğundan çok ulaşamamanın yarattığı çaresizlik.

Şair:

• rüyalarında sevgiliyi çağırıyor,
• birbirlerinden düşman olmuş olmalarına rağmen bağ hâlâ sürüyor,
• yalnızlığını öldürmek istiyor,
• umut arıyor,
• fakat sonunda yalnızca sessizliği buluyor.

Bu nedenle şiirin trajedisi şurada yoğunlaşıyor:

Sevgili yok; ama sevgiliye duyulan arzu hâlâ bütün gücüyle var.

İnsanı acıtan da tam olarak bu.

Eğer arzu da yok olsaydı ayrılık tamamlanmış olurdu.

Fakat arzu yaşamaya devam ettiği için ayrılık sürekli yeniden yaşanıyor.

Ve şiirin başlığındaki “çığlık çığlığa” ifadesi de bu nedenle çok yerinde: Dışarıda sessizlik vardır, içeride ise rüyaların durmadan çağırdığı bir sevgili.