Neden Eve Dönmek İstemeyiz?

İnsanın Kendi Evine Yabancılaşmasının Hikâyesi

Akşam olur. Sokaklar yavaş yavaş boşalır. İnsanların adımları hızlanır. Herkes bir yere yetişmeye çalışır: bir kapıya, bir ışığa, bir sese, bir sofraya…
Çünkü insanın içinde çok eski bir çağrı vardır:
Eve dön.
Ama bazı insanlar için bu çağrı huzur değil, ağırlık taşır.
Bir ev vardır; içinde yaşanır ama sığınılamaz. Bir kapı vardır; açılır ama ardında bekleyen sıcaklık yoktur. Bir oda vardır; insanın eşyaları oradadır ama kendisi orada değildir.
Oğuz Atay’ın Tehlikeli Oyunlar romanındaki Hikmet Benol’un albayla konuşurken söylediği söz, bu duygunun en çıplak hâllerinden biridir:
“Eve dönmek istiyorum. Beni bekleyen yalnızlığı ve karanlığı istemiyorum.”
Buradaki çelişki çok derindir.
İnsan eve dönmek ister; çünkü insanın tabiatında ait olma ihtiyacı vardır. Fakat aynı insan eve dönmek istemez; çünkü bazen ev, yokluğun en fazla hissedildiği yerdir.
Kalabalıkların içinde unutulan yalnızlık, evin sessizliğinde bütün ağırlığıyla ortaya çıkar.
Sokakta insan kendini kandırabilir. Gürültü vardır, hareket vardır, başka hayatlar vardır. Fakat eve girince insan kendi iç sesiyle baş başa kalır.
Bazen insanın korktuğu şey ev değildir.
Evin içindeki kendisidir.

Ev: Dört Duvar mı, Hafızanın Yuvası mı?
Gaston Bachelard Mekânın Poetikasında evi yalnızca fiziksel bir yapı olarak görmez. Ona göre ev, insanın anılarını saklayan büyük bir hafıza mekânıdır.
Çocukluğun odası, annenin sesi, eski bir eşyanın kokusu, mutfaktan gelen bir yemek kokusu, kapının açılış biçimi…
Bütün bunlar evin duvarlarına siner.
Bachelard şöyle düşünür:
Ev, zamanı içinde saklayan bir yerdir.
İnsan aslında eve değil, evin içinde kalan geçmişine döner.
Bu yüzden bazı insanlar eski evlerini özlerken aslında bir binayı değil, oradaki kendilerini ararlar.
Çünkü bazı evler yıkılınca sadece duvarlar kaybolmaz.
Bir çocukluk kaybolur.
Bir anne sesi kaybolur.
Bir güven duygusu kaybolur.
Bir insanın dünyada ilk kez “buradayım ve güvendeyim” dediği yer kaybolur.
Bu yüzden Enis Batur’un:
“Gülümsüyor annem, çok uzaktaki bir evin önünde. Üşüyorum. Kiremitler ne güzel kokuyor.”
dizelerinde ev, beton bir yapı değildir.
Ev, annenin olduğu yerdir.
Ev, insanın dünyaya ilk defa ait hissettiği yerdir.

Peki Bugünün İnsanları Neden Eve Dönmekte Zorlanıyor?
Çünkü modern insan artık çoğu zaman evlerde değil, konutlarda yaşıyor.
Ferhat Tekin’in vurguladığı gibi, ev giderek bir hafıza mekânı olmaktan çıkıp tüketim nesnesine dönüşüyor.
Eskiden evler kuşakları bir arada tutardı.
Bir çocuk aynı duvarların içinde büyür, aynı avluda yaşlanır, aynı kapıdan uğurlanırdı.
Ev sadece barınma değildi.
Bir hikâyeydi.
Bugün ise birçok ev değiştirilebilir bir nesne gibi görülüyor. Taşınıyoruz, yeniliyoruz, değiştiriyoruz.
Fakat sürekli değişen mekânlarla birlikte insanın içindeki süreklilik duygusu da zayıflıyor.
Bir yere kök salamayan insan, zamanla kendine de kök salamıyor.
Ev değişiyor.
Mahalle değişiyor.
Komşuluk değişiyor.
Hatıralar parçalanıyor.
Sonunda insan kendi hayatında misafir gibi yaşamaya başlıyor.
Belki de bu yüzden birçok insanın problemi evsiz kalmak değil;
ev hissini kaybetmektir.

Ev Bazen Sığınak Değil, Yüzleşme Yeridir
Behçet Necatigil’in şiirlerinde ev çok özel bir yerdedir.
Ev hem korunaktır hem hapishane.
Hem sıcaklıktır hem daralmadır.
Çünkü insanın hayatındaki en büyük çatışmalar çoğu zaman evin içinde yaşanır.
Dışarıdaki insanlardan kaçabilirsiniz.
Ama evin içindeki sessizlikten kaçamazsınız.
Eşinizin bakışından,
çocuğunuzun beklentisinden,
yarım kalmış konuşmalardan,
söylenmemiş sözlerden…
Necatigil’in evleri bu yüzden yalnızca huzurun değil, insanın kendisiyle hesaplaşmasının da mekânlarıdır.
Çünkü ev, insanın maskesini çıkarabildiği yerdir.
Ve bazen insan maskesiz hâlinden korkar.

“Eve Dönmek” Neden Bazen Yenilgi Gibi Gelir?
Şükrü Erbaş:
“Dönelim… Dönmek yenilmektir biraz da…”
der.
Bu çok ağır ama çok gerçek bir cümledir.
Çünkü insan bazen eve dönmeyi, hayallerinden vazgeçmek gibi görür.
Dışarı çıkmıştır.
Bir şeyler aramıştır.
Kendini gerçekleştirmek istemiştir.
Ama hayat ona beklediğini vermemiştir.
Sonunda kapının önünde durur.
İçeri girmek ister.
Ama gururu engel olur.
Çünkü eve dönmek bazen şu soruyu kabul etmektir:
“Ben aradığım şeyi bulamadım.”
Oysa insanın olgunluğu biraz da bunu anlayabilmesindedir:
Eve dönmek her zaman yenilmek değildir.
Bazen insanın kendini kurtarmasıdır.

Ama Hangi Eve Döneceğiz?
Asıl soru budur.
Çünkü herkesin bir evi vardır ama herkesin yuvası yoktur.
Kemal Sayar’ın söylediği gibi:
“İnsanın evi anlaşıldığı yerdir.”
Bu belki de evin en önemli tarifidir.
İnsan eşyalarının olduğu yere değil,
kendini anlatmak zorunda kalmadığı yere ev der.
Sürekli güçlü görünmek zorunda olmadığı,
hatalarıyla kabul edildiği,
sessizliği bile anlaşılır olduğu yere…
Çünkü insanın en büyük ihtiyacı barınmak değil;
anlaşılmaktır.

Bazen İnsan Kendi Evine Neden Dönemez?
Çünkü bazı evlerde insanlar birlikte yaşar ama birbirlerine ulaşamaz.
Aynı sofraya otururlar ama ayrı dünyalarda yaşarlar.
Aynı odada bulunurlar ama birbirlerinin yalnızlığını görmezler.
Kemal Sayar’ın ifadesiyle aileyi bir arada tutan şey yakınlıktır:
“Menfaatsiz, teklifsiz, hesapsız, maskesiz…”
Bu bağ kopunca ev vardır ama yuva yoktur.
O zaman insan dışarıda dolaşmaya başlar.
Köşe başlarında bekler.
Sokaklarda oyalanır.
Çünkü eve girdiğinde karşılaşacağı boşluktan korkar.
Oğuz Atay’ın Hikmet’i gibi:
“Beni bekleyen yalnızlığı ve karanlığı istemiyorum.”
der.

Belki De İnsan Eve Değil, Kendine Dönmek İster
Bütün bu hikâyelerin sonunda şu noktaya geliyoruz:
İnsan aslında eve dönmek istemez değildir.
İnsan, kendini bulamayacağı bir yere dönmek istemez.
Çünkü gerçek ev, insanın kendini kaybetmediği yerdir.
Bazen çocukluğun eski bir evindedir.
Bazen bir annenin sesindedir.
Bazen sevdiği insanın yanında kurduğu küçük bir dünyadadır.
Bazen de insanın kendi içinde kurduğu sessiz bir odadadır.
Belki de hayat boyunca aradığımız şey bir bina değildir.
Bir adres değildir.
Bir anahtar değildir.
Aradığımız şey şudur:
Kapıyı açtığımızda bizi bekleyen bir şey bulmak.
Bir insan.
Bir ses.
Bir hatıra.
Bir anlam.
Çünkü insan yolunu kaybettiğinde bile eve dönmek ister.
Ama eve değil;
kendisine dönebileceği yere.


Eve Dönemeyen İnsan: Kapının Önünde Kalan Ruh
Bazen insanın hayatındaki en zor yolculuk, kilometrelerce uzaktaki bir yere gitmek değil; birkaç adım ötedeki kapıdan içeri girmektir.
Çünkü bazı kapılar dışarıdan bakıldığında kolayca açılır.
Ama insanın içinde yıllardır biriken kırgınlıklar, pişmanlıklar, söylenmemiş sözler o kapının önünde görünmez bir eşik oluşturur.
İnsan kapının önünde durur.
Anahtar elindedir.
Ama içeri giremez.
Çünkü asıl kilit kapıda değil, kalptedir.
Kemal Varol’un Âşıklar Bayramında babanın kapı önündeki hâli bu duygunun güçlü bir anlatımıdır:
“Kapı ağzında, âdeta son bir kez daha karar vermek istercesine bir an durup merakla içeriye, evimin upuzun koridoruna baktı.”
Bu sahne aslında hepimizin hayatında karşılaşabileceği bir andır.
İnsan bazen yıllar sonra döndüğü bir eve değil, geçmişte yarım bıraktığı bir ilişkiye gelir.
Bir baba çocuğunun kapısına dayanır.
Bir çocuk babasının eksikliğine döner.
Bir insan eski bir sevgilinin kapısında değil, kendi geçmişinin kapısında bekler.
Çünkü bazı dönüşler fiziksel değildir.
Bazı dönüşler bir hesaplaşmadır.

Evin İçindeki Yabancı
Modern insanın en büyük trajedilerinden biri şudur:
Dışarıya karşı yabancılaşırken, zamanla kendi evine de yabancılaşır.
Bir zamanlar güven duyduğu mekân, içinde huzur bulduğu yer olmaktan çıkar.
Ev artık dinlenilen değil, katlanılan bir yere dönüşür.
Aynı odada yaşayan insanlar birbirinin hayatına dokunmadan yaşar.
Aynı çatının altında farklı yalnızlıklar büyür.
Bu yüzden bazı insanlar kalabalık bir evde tek başına, bazı insanlar ise boş bir odada bütün dünyasıyla birlikte yaşayabilir.
Yalnızlık insanın çevresinde kimsenin olmaması değildir.
Yalnızlık, yanında biri varken bile kendine ulaşacak bir yol bulamamaktır.
Seyyidhan Kömürcü’nün dizeleri bu yüzden sarsıcıdır:
“neden eve dönmekten ibarettir hayat”
Çünkü insanın bütün kaçışları sonunda aynı yere çıkar.
Kendine.

Çocukluğun Evine Dönme Arzusu
Belki de insanın eve dönme isteğinin en eski kaynağı çocukluktur.
Çocuk için ev, dünyanın merkezidir.
Orada anne vardır.
Baba vardır.
Sesler vardır.
Kokular vardır.
Güven vardır.
Fakat insan büyüdükçe ilk evinden uzaklaşır.
Bazen şehirler değişir.
Bazen insanlar değişir.
Bazen anne gider.
Bazen baba susar.
Ve insan hayatının geri kalanında görünmez bir ilk eve dönmeye çalışır.
Sezai Karakoç’un:
“Anne gitti evler döndü yazlık otellere”
dizesi bu yüzden yalnızca bir anne kaybını anlatmaz.
Anne, evin ruhudur.
Anne gidince duvarlar kalır ama yuva eksilir.
Eşyalar yerindedir ama anlamları kaybolur.
Çünkü evleri ev yapan taşlar değildir.
İçindeki bağlardır.

Babanın Evi, Annenin Evi, İnsanın Evi
Ev kavramı çoğu zaman aileyle birlikte düşünülür.
Fakat herkesin ev deneyimi aynı değildir.
Bazıları için ev güven demektir.
Bazıları için geçmiş yaralarının başladığı yerdir.
Bazıları için dönmek istenen bir limandır.
Bazıları için kaçılması gereken bir yerdir.
Bu nedenle “eve dönmek” herkes için aynı anlama gelmez.
Bir çocuk için eve dönüş:
“Beni koruyacak biri var.”
demektir.
Bir yetişkin için:
“Beni anlayacak biri kaldı mı?”
sorusuna dönüşür.
Bir yaşlı için:
“Beni hâlâ bekleyen bir yer var mı?”
anlamına gelir.
Belki de insan hayatının farklı dönemlerinde farklı evlere ihtiyaç duyar.
Çocukken bir çatıya,
gençken bir özgürlüğe,
olgunlukta bir anlayışa,
yaşlılıkta bir hatıraya…

Evden Kaçmak mı, Kendinden Kaçmak mı?
İnsan bazen evden uzaklaşarak özgürleştiğini düşünür.
Fakat kaçtığı şey çoğu zaman ev değildir.
Kendi içindeki bir ağırlıktır.
Bachelard’ın dediği gibi ev, yalnızca dış dünyaya karşı korunak değildir; insanın iç dünyasının da bir haritasıdır.
Evde hangi odaya giremediğimiz, aslında içimizde hangi hatıraya yaklaşamadığımızı gösterir.
Kapısını açamadığımız oda, çoğu zaman zihnimizde kapalı tuttuğumuz odadır.
Bazı insanlar yıllarca bir evde yaşar ama çocukluğunun bir odasına hiç dönemez.
Bazıları yıllarca bir insanla yaşar ama onun kalbine hiç giremez.
Bazıları da kendi içine dönmekten korktuğu için sürekli dışarıda kalır.

Evin Kaybı: Bir Çağın Yarası
Bugünün insanı belki de ilk defa bu kadar çok “ev sahibi” olup bu kadar az “yuva sahibi” oluyor.
Büyük binalar yükseliyor.
Daireler büyüyor.
Mobilyalar değişiyor.
Dekorasyon yenileniyor.
Ama insanın içindeki yer duygusu küçülüyor.
Çünkü ev, artık çoğu zaman gösterilen bir şey oluyor.
Fotoğrafı çekilen,
beğeni alan,
değeri hesaplanan bir nesne…
Oysa eski evlerde kusurlar vardı.
Çatlak duvarlar vardı.
Gıcırdayan kapılar vardı.
Ama hatıra vardı.
Bir sandık vardı.
Bir masa vardı.
Bir ses vardı.
Bir bekleyiş vardı.
Bugünün kusursuz evleri bazen kusursuz bir yalnızlık üretiyor.

İnsanın En Büyük İhtiyacı: Birinin “Hoş Geldin” Demesi
Belki de eve dönüşün en temel anlamı budur:
Birinin seni fark etmesi.
Birinin geldiğini bilmesi.
Birinin yokluğunu hissetmiş olması.
Çünkü insan sadece bir yere değil, birine dönmek ister.
O yüzden Oğuz Atay’ın Hikmet’i:
“Bilge beni bekliyordur şimdi.”
diye umut eder.
Çünkü bazen insanı eve döndüren şey ev değildir.
Beklenme ihtimalidir.
Birinin:
“Neredeydin?”
demesi.
Birinin:
“Geldin.”
demesi.
Birinin:
“İyi ki geldin.”
demesi.

Eve Dönmek Bir Adres Değil, Bir Kabul Ediliştir
Hayat boyunca birçok yere gideriz.
Birçok evde yaşarız.
Birçok kapı açarız.
Ama çok az yerde gerçekten eve varırız.
Çünkü ev, içinde bulunduğumuz mekân değil;
içinde kendimizi kaybetmediğimiz yerdir.
İnsan bazen bir şehri kaybeder.
Bazen bir aileyi.
Bazen sevdiği insanı.
Bazen çocukluğunu.
Ama bütün bunların altında daha derin bir kayıp vardır:
Kendine dönebileceği yeri kaybetmek.
Belki bu yüzden insan yıllar boyunca dolaşır.
Sokaklarda oyalanır.
Köşe başlarında bekler.
Geceleri uzatır.
Çünkü bilir:
Bazı kapılardan içeri girmek için anahtar yetmez.
Önce insanın kendi kalbine dönmesi gerekir.
Çünkü gerçek ev, sonunda insanın kendisine varabildiği yerdir.

Kapının Önündeki İnsan: Dönmek İstediği Yerle Kaçtığı Yer Aynı Olanlar
İnsanın hayatındaki en büyük çelişkilerden biri şudur:
Bazen en çok özlediği yerden en çok korkar.
Dönmek istediği kapı, aynı zamanda yüzleşmek istemediği geçmişin kapısıdır.
Bu yüzden bazı insanlar eve yaklaşır ama içeri girmez.
Bir telefon açmaz.
Bir mesaj göndermez.
Bir adım daha atmaz.
Çünkü dönüş, yalnızca kavuşmayı değil, hesaplaşmayı da beraberinde getirir.
Eve dönmek; eski bir eşyaya dokunmak, eski bir fotoğrafa bakmak, yarım kalmış bir konuşmanın devamını getirmek demektir.
İnsan bazen özlediği şeyi değil, kaybettiği şeyi bulur kapının ardında.
Ve kayıplar bazen kazançlardan daha ağırdır.

Evin Sessizliği ve İçimizdeki Gürültü
İnsan dışarıdaki gürültüden kaçıp eve sığınmak ister.
Fakat eve geldiğinde dışarıdaki sesler susar ve içerideki sesler yükselir.
Bütün gün ertelenen düşünceler gece ortaya çıkar.
Söylenmeyen sözler konuşmaya başlar.
Yarım bırakılan hesaplar yeniden açılır.
İnsanın kendisiyle karşılaşması, çoğu zaman başkalarıyla karşılaşmasından daha zordur.
Çünkü başkalarına karşı savunma geliştirebiliriz.
Ama kendimize karşı kurduğumuz mahkeme çok daha acımasızdır.
Belki de bu yüzden Hikmet Benol albayına sürekli anlatır, sürekli konuşur.
Çünkü insan bazen yalnızlığını azaltmak için birine değil, bir tanığa ihtiyaç duyar.
Birinin orada olduğunu bilmek ister.
Birinin onun hikâyesini dinlemesini ister.

Evin İçinde Kaybolan İnsan
Bir evin en büyük trajedisi, içinde yaşayan insanların birbirini kaybetmesidir.
Aynı masada oturan insanlar birbirlerinin hayatlarından habersiz kalabilir.
Aynı yatağa giren insanlar birbirlerinin yalnızlığına dokunamayabilir.
Aynı soyadı taşıyan insanlar birbirine yabancılaşabilir.
Çünkü ev, yalnızca fiziksel yakınlıkla yuva olmaz.
Yakınlık, kalpler arasında kurulmadığında duvarlar insanları birleştirmez; ayırır.
Bu yüzden bazı insanlar sokakta gördüğü bir yabancıya daha yakın hisseder kendini.
Çünkü evinde anlaşılmadığı için, dışarıda anlaşılma ihtimali arar.

“Bekleyen Birinin Olması” Neden Bu Kadar Önemlidir?
İnsan aslında eve değil, beklenmeye döner.
Bir kapının anlamını değiştiren şey kapının kendisi değildir.
Arkasındaki kişidir.
Boş bir eve dönmek ile seni bekleyen bir eve dönmek aynı değildir.
İlki bir mekâna giriştir.
İkincisi bir kabule ulaşmaktır.
Bu yüzden Oğuz Atay’ın Hikmet’i için Bilge’nin varlığı yalnızca bir aşk ilişkisi değildir.
Bilge, onun dünyada hâlâ bir karşılığı olduğuna dair inançtır.
“Beni bekleyen biri var.”
diyebilmek, insanın hayata tutunma biçimlerinden biridir.
Çünkü insan, tamamen unutulduğunu hissettiği yerde içten içe çökmeye başlar.

Eve Dönemeyen Babalar, Babasına Dönemeyen Çocuklar
Kemal Varol’un Âşıklar Bayramında baba ve oğul arasındaki karşılaşma, ev meselesinin başka bir yüzünü gösterir.
Bazen insanın dönmek istediği ev, çocukluğundaki evdir.
Ama o ev artık yoktur.
Çünkü evler sadece duvarlardan oluşmaz.
Orada yaşayan insanlar değiştiğinde, aynı bina bile başka bir yere dönüşür.
Bir çocuk babasına dönerken aslında çocukluğuna dönmek ister.
Bir baba çocuğuna dönerken kaybettiği yılları geri almak ister.
Fakat zamanın acı tarafı şudur:
Bazı kapılar açılır ama geçmiş içeri girmez.
Bazı insanlar kavuşur ama eski hâllerine kavuşamaz.

Evin İçindeki Çocuk
Her yetişkinin içinde hâlâ eve dönmek isteyen bir çocuk vardır.
O çocuk yorulduğunda eski bir sokağı arar.
Bir anne sesini.
Bir baba güvenini.
Bir sofranın sıcaklığını.
Bir bayram sabahını.
Bir yaz akşamını.
Bu yüzden insan büyüse bile bazı özlemleri çocuk kalır.
Çünkü çocukluk yalnızca geçmişte yaşanan bir dönem değildir.
İnsanın içinde taşıdığı ilk yurttur.
Ve insan hayat boyunca bazen farkında olmadan o ilk yurda dönmeye çalışır.

Evsizlik Her Zaman Sokakta Kalmak Değildir
Dünyada milyonlarca insanın bir evi vardır ama kendini evsiz hisseder.
Çünkü evsizlik bazen çatısız kalmak değildir.
Bir bağın kopmasıdır.
Bir anlamın kaybolmasıdır.
Birinin gözünde yerinin kalmamasıdır.
İnsanın kendine ait bir köşesi olmadığı zaman değil;
kendini ait hissedeceği bir yer olmadığı zaman başlar gerçek evsizlik.
Bu nedenle modern insanın büyük problemi belki de konutsuzluk değil, aidiyetsizliktir.
Sürekli hareket hâlindedir.
Sürekli değiştirir.
Sürekli yeniler.
Ama bir türlü yerleşemez.
Çünkü insan bazen eşyalarını değil, ruhunu yerleştiremez.

Evin Son Kapısı: Kendini Affetmek
Belki de insanın dönmesi gereken en zor ev kendi içidir.
Çünkü insan başkalarını affetmekten önce kendisiyle barışmak zorundadır.
Yıllarca taşıdığı suçluluklar,
“Keşke”ler,
yarım kalmışlıklar,
veremediği kararlar…
Bunlar insanın içinde odalar oluşturur.
Bazı odaların kapısı yıllarca açılmaz.
Ama insan ancak o odalara girdiğinde kendini tanımaya başlar.
Belki de gerçek eve dönüş budur:
İnsanın kendi geçmişine düşman olmaktan vazgeçmesi.
Kendi hatalarıyla aynı çatı altında yaşayabilmeyi öğrenmesi.
Çünkü insan kendinden kaçtığı sürece hiçbir yere gerçekten varamaz.

Belki de Eve Dönmek, Bir Yere Gitmek Değil; Bir Şeyi Hatırlamaktır
İnsan sonunda şunu anlar:
Ev, çocukken sandığımız gibi sadece bizi koruyan bir yer değildir.
Ev bazen bizi değiştiren,
bizi yaralayan,
bizi büyüten,
bizi kendimize götüren bir aynadır.
Bachelard’ın dediği gibi, insanın içinde yaşadığı mekânlar aslında ruhunda yaşamaya devam eder.
Eski evler yıkılır.
Sokaklar değişir.
İnsanlar gider.
Ama bazı evler içimizde kalır.
Çünkü insanın gerçek evi, içinde en çok yaşadığı yer değil;
en çok hatırladığı yerdir.
Ve belki de hayatın sonunda herkes aynı yere varır:
Bir kapının önünde durur.
Elini kapıya uzatır.
Ve kendine şu soruyu sorar:
“Beni burada gerçekten bekleyen biri var mı?”
Eğer cevap evetse, insan dünyanın en uzak yerinden bile dönebilir.
Eğer cevap hayırsa, insan dünyanın en güzel evinde bile yabancı kalabilir.
Çünkü insanın aradığı şey dört duvar değildir.
İnsanın aradığı şey:
Bir yere vardığında, nihayet kendisi olabilmektir.

Eve Dönmenin Ağırlığı: İnsan Neden Kendi Kapısında Yabancılaşır?
Bazı insanlar vardır; bütün gün eve gitmek için çalışır, akşam olduğunda ise eve gitmeyi erteler.
Bir kahve daha içer.
Bir sokak daha dolaşır.
Bir dükkânın önünde gereğinden fazla bekler.
Bir banka oturur.
Telefonuna bakar.
Saati yavaşlatmaya çalışır.
Çünkü eve varmak bazen yolun bitmesi değildir.
Bazen asıl yolculuk eve girdikten sonra başlar.
Dışarıda insan kendisini oyalayabilir.
Ama evde insan kendisiyle kalır.
Ve insanın kendisiyle kalması, çoğu zaman yalnız kalmasından daha ağırdır.
Çünkü yalnızlık dışarıdan gelir.
Ama kendinden kaçamamak içeriden yükselir.

Boş Bir Eve Dönmek mi, Boşalmış Bir Eve Dönmek mi?
İnsanın korktuğu her zaman boş bir ev değildir.
Boş evde bir hüzün vardır ama bir imkân da vardır.
Boş ev yeniden kurulabilir.
Yeni seslerle, yeni hatıralarla, yeni başlangıçlarla dolabilir.
Asıl zor olan boşalmış evdir.
Yani içinde hâlâ eşyaların, fotoğrafların, sandalyelerin, perdelerin durduğu ama ruhun çekildiği ev...
Bir zamanlar kahkahanın olduğu yerde sessizlik varsa,
bir zamanlar bekleyen biri varken şimdi sadece anahtar sesi duyuluyorsa,
o ev insana geçmişini hatırlatır.
Ve bazı geçmişler insana güç vermez.
Bazı geçmişler insanın omzuna çöker.
Bu yüzden bazı insanlar evlerine değil, anılarına dönmekten korkarlar.

Evin İçindeki Yokluk
Bir insanın gitmesi bazen fiziksel bir ayrılıktan daha fazlasıdır.
Çünkü bazı insanlar gittiklerinde eşyalarını götürmezler.
Seslerini götürürler.
Evdeki düzenlerini götürürler.
Bir bakışın anlamını götürürler.
Bir fincanın masadaki yerini bile değiştirirler.
Ayfer Tunç’un söylediği gibi, bazı insanların gidişi evin dokusunu bozar.
Çünkü ev sadece nesnelerin toplamı değildir.
Nesneler arasındaki ilişkidir.
Bir sandalyenin kimin karşısında durduğu,
bir tabağın kimin için hazırlandığı,
bir kapının kimin gelişini beklediği...
Bunlar görünmez bağlardır.
İnsan gider.
Ama onun kurduğu düzen bir süre daha evde yaşamaya devam eder.
Sonra yavaş yavaş her şey susar.
Eşyanın dili tutulur.
Duvarlar hafızasını kaybeder.

Eve Dönemeyenlerin Ortak Yaraları
Eve dönemeyen insanların çoğunda ortak bir duygu vardır:
Artık eskisi gibi karşılanmayacaklarını düşünmek.
Çünkü insan yalnızca gitmekten değil, döndüğünde değişmiş bulmaktan korkar.
Bir evden ayrılırken insan aslında şunu umut eder:
“Ben döndüğümde her şey biraz aynı kalmış olsun.”
Ama hayat buna izin vermez.
Zaman, herkesin yüzünü değiştirir.
Çocuklar büyür.
Anne yaşlanır.
Baba suskunlaşır.
Sevilen insan uzaklaşır.
Ve insan döndüğünde aynı kapıya bakar ama aynı zamana ulaşamaz.
Belki de en büyük acı budur:
Mekâna dönüp zamana dönememek.

Ev Bazen İnsanların Değil, Kaybedilmiş İhtimallerin Yeridir
Bir evin içinde sadece yaşanmışlıklar yoktur.
Yaşanamamışlıklar da vardır.
Söylenmeyen sözler,
özür dilenmeyen anlar,
sarılınmayan zamanlar,
ertelenmiş sevgiler...
İnsan bazen eve girdiğinde geçmişi değil, geçmişte yapamadıklarını görür.
“Keşke daha çok konuşsaydım.”
“Keşke daha çok yanında olsaydım.”
“Keşke anlamak için daha fazla çabalasaydım.”
Bu yüzden bazı evler insana huzur değil, pişmanlık verir.
Çünkü ev, insanın kendine yalan söyleyemediği yerdir.

Erkeklerin Eve Dönüşü ve Sessizliği
Evin hikâyesinde özellikle erkeklerin ayrı bir yarası vardır.
Çünkü birçok erkek duygularını dışarıda bırakmayı öğrenerek büyür.
Güçlü olmayı,
dayanmayı,
susmayı...
Fakat eve geldiğinde karşısında kaçamayacağı bir gerçek vardır:
İnsan sadece çalışan, kazanan, mücadele eden biri değildir.
İnsan aynı zamanda sevilmek, anlaşılmak ve kabul edilmek isteyen bir varlıktır.
Bu yüzden bazı erkekler eve geldiğinde aslında ilk kez yorulurlar.
Çünkü dışarıdaki savaş bitmiştir.
Ama içerideki boşluk başlamıştır.
Oğuz Atay’ın Hikmet’i bu nedenle yalnızca bir karakter değildir.
O, modern insanın kararsızlığını taşır.
Ne tamamen gidebilir,
ne tamamen kalabilir.
Ne eve dönebilir,
ne de dışarıda huzur bulabilir.
Çünkü kaybettiği şey bir ev değil;
kendisidir.

Kadınların Gidişi ve Evin Sessizleşmesi
Ev meselesinde kadın figürü de çok güçlü bir anlam taşır.
Çünkü tarih boyunca evin görünmeyen emeğini, duygusal düzenini çoğu zaman kadınlar taşımıştır.
Bir evin sıcaklığı bazen görünmeyen ayrıntılardadır:
Hazırlanmış bir sofra,
hatırlanan küçük bir ayrıntı,
bir hastalıkta uzanan el,
kapıda bekleyen bir ses...
Bunlar kaybolduğunda ev fiziksel olarak aynı kalsa da ruhen değişir.
Bu yüzden bazı insanlar birinin gidişinden sonra:
“Ev aynı ev ama hiçbir şey aynı değil.”
der.
Çünkü insan bazen bir kişiyi değil, onunla birlikte kurduğu dünyayı kaybeder.

Eve Dönmek İçin Önce Affetmek Gerekir
Belki de eve dönüşün önündeki en büyük engel kırgınlıktır.
Başkasına duyulan kırgınlık kadar,
kendimize duyduğumuz kırgınlık...
İnsan bazen başkasının kapısını değil, kendi kalbinin kapısını kilitler.
“Bunu nasıl yaptım?”
“Nasıl bu noktaya geldim?”
“Neden daha önce fark etmedim?”
Bu sorular insanı yıllarca aynı yerde tutabilir.
Oysa eve dönüş biraz da kendine merhamet etmeyi öğrenmektir.
Geçmişteki insanı değiştiremeyiz.
Ama onunla barışabiliriz.
Çünkü insan geçmişini dışarıda bırakarak geleceğe gidemez.
Geçmiş, insanın peşinden gelen bir misafir değil;
içinde taşıdığı bir evdir.

Sonunda Hepimiz Bir Eve İhtiyaç Duyarız
İnsan ne kadar güçlü görünürse görünsün, sonunda bir yere ait olmak ister.
Birinin yanında rahatça susabilmek ister.
Bir kapının kendisi için açıldığını görmek ister.
Birinin:
“Geldin.”
demesini ister.
Çünkü insanın en derin ihtiyacı barınmak değildir.
Karşılanmaktır.
Belki bu yüzden hayatın bütün yolları sonunda aynı soruya çıkar:
“Nereye gideceğim?”
Ama belki daha önemli soru şudur:
“Döndüğümde beni kim bekleyecek?”
Çünkü insan dünyayı dolaşabilir.
Başarılar kazanabilir.
Büyük evlerde yaşayabilir.
Ama içinde bir dönüş yeri yoksa, bütün yollar eksik kalır.
Eve dönüş, aslında bir binaya dönmek değildir.
Bir sese,
bir hatıraya,
bir bağa,
bir anlama dönmektir.
Ve belki de insanın hayat boyunca aradığı şey şudur:
Dışarıda ne kadar kaybolursa kaybolsun, sonunda kendisini bulabileceği bir içeriye sahip olmak.

Evin Hafızası: İnsan Neden Dönmek İstediği Yerden Kaçar?
Alıntılarla Bir Eve Dönüş Denemesi
İnsanın evle kurduğu ilişki, hayatının en eski ve en karmaşık ilişkilerinden biridir. Çünkü ev, yalnızca içinde yaşadığımız bir mekân değildir. Ev; çocukluğumuz, kayıplarımız, sevinçlerimiz, korkularımız ve yarım kalmışlıklarımızla örülmüş görünmez bir yapıdır.
Bu yüzden bazen insan bir eve değil, bir zamana dönmek ister.
Ama zamanın kapısı yoktur.
Anahtarı yoktur.
Geri açılmaz.
İnsan yalnızca hatırlayabilir.
Belki de eve dönmek isteyip de dönememenin acısı biraz da buradan gelir.


Gaston Bachelard, Mekânın Poetikasında evin insan ruhundaki yerini anlatırken şunu söyler:
“Ev, insanın düşünceleri, anıları ve düşleri için en büyük bütünleştirici güçlerden biridir.”
Bu cümle bize şunu anlatır:
Ev, dışarıdaki dünyadan korunmak için yapılmış bir duvar değildir sadece.
İnsan evin içinde geçmişini saklar.
Bir çocukluk kokusunu,
bir annenin sesini,
bir babanın ayak sesini,
eski bir akşamın ışığını...
Bu nedenle bazı evler yıkıldığında insan yalnızca bir bina kaybetmez.
Kendisinden bir parçayı kaybeder.
Çünkü insanın ilk evi, aslında ilk hafızasıdır.


Enis Batur’un şu dizeleri bu duyguyu çok sade anlatır:
“Görüyorum,
gülümsüyor annem, çok uzaktaki bir
evin önünde. Üşüyorum. Kiremitler
ne güzel kokuyor.”
Buradaki ev, bir yapı değildir.
Anneyle birlikte anlam kazanan bir dünyadır.
İnsan bazen çocukluğuna dönmek ister.
Ama aslında aradığı şey çocukluk değildir.
Çocukken sahip olduğu o kesinliktir:
Birinin onu beklediği,
bir yere ait olduğu,
dünyanın henüz büyük bir tehdit olmadığı duygusu...
Büyüdükçe kaybettiğimiz şey çoğu zaman ev değil;
evdeki kendimizdir.


Sezai Karakoç’un:
“Anne gitti evler döndü yazlık otellere
Anne gitti ve sular buruştu testilerde
Artık çamaşırlar yıkansa da hep kirlidir
Herkes salonda toplansa da kimse evde değildir”
dizeleri, evin ruhunu kaybetmesini anlatır.
Bir evde herkes bulunabilir.
Ama herkes orada olmayabilir.
Bedenler aynı odada olabilir.
Fakat kalpler başka yerlere gitmiş olabilir.
İşte bu yüzden bazı insanlar kalabalık evlerde yalnızdır.
Çünkü yalnızlık, insan eksikliği değildir.
Yalnızlık, bağ eksikliğidir.

Evin İçindeki Sessizlik
Behçet Necatigil’in şiirlerinde ev, hem sığınaktır hem de insanın sıkıştığı yerdir.
Çünkü ev, hayatın bütün gerçeklerini saklar.
Dışarıda güçlü görünen insan, evinde bütün kırılganlığıyla kalır.
Necatigil’in dünyasında ev:
Çocukların büyüdüğü,
anne babaların yaşlandığı,
hayallerin kurulduğu,
ama aynı zamanda insanların birbirine ulaşmakta zorlandığı yerdir.
Onun şu dizeleri bu gerilimi taşır:
“İnsanların evi olması
Büyülenmiş gibisin.”
Ev sahibi olmak ile eve sahip olmak aynı şey değildir.
Bir insanın bir adresi olabilir.
Ama bir yuvası olmayabilir.


Kemal Sayar’ın şu cümlesi bu yüzden çok değerlidir:
“İnsanın evi anlaşıldığı yerdir.”
Belki de bütün mesele burada düğümlenir.
İnsan aslında bir mekân aramaz.
Bir kabul arar.
Kendini açıklamak zorunda olmadığı,
sürekli savunmaya geçmediği,
sessizliğinin bile anlaşıldığı bir yer...
Çünkü insanın en büyük yorgunluğu, anlaşılmamaktır.
Ve bazen insan eve değil;
anlaşıldığı yere dönmek ister.

Eve Dönmek ve Yenilmek
Şükrü Erbaş:
“Dönelim… Dönmek yenilmektir biraz da, yarım kalmasıdır çıkışlarımızın, korkaklıktır, alışkanlıkların güvenli küflü kabuklarına sığınmaktır…”
der.
Bu söz ilk bakışta eve dönüşü küçümser gibi görünür.
Ama aslında büyük bir insan gerçeğini anlatır.
Çünkü insan bazen dışarı çıkarken büyük hayaller kurar.
Dünyayı değiştireceğini düşünür.
Kendini yeniden kuracağını düşünür.
Sonra hayat ona kendi sınırlarını gösterir.
Ve insan bir gün dönmek zorunda kalır.
Fakat bu dönüş her zaman yenilgi değildir.
Bazen insan ancak döndüğünde kendisini bulur.
Çünkü kaçtığı yerden değil;
kaçtığı kendinden yorulmuştur.

Ev ve Kaybedilen İnsan
Ayfer Tunç’un Suzan Defterindeki şu düşünce, evdeki görünmez emeğe dikkat çeker:
“Bir kadın giderken düzeni götürür bir kere. Yaşayan ev sarsılır.”
Bu yalnızca kadın-erkek ilişkisi üzerinden okunmamalıdır.
Asıl mesele şudur:
Bazı insanlar gittiklerinde yalnızca kendilerini götürmezler.
Bir atmosferi de götürürler.
Bir evin ritmini.
Bir sesini.
Bir alışkanlığını.
Bir anlamını...
Bu yüzden bazı ayrılıklardan sonra insan şöyle der:
“Ev aynı ev ama artık ev değil.”
Çünkü evleri yuva yapan şey duvarlar değil;
ilişkilerdir.

Modern İnsan Neden Yerleşemiyor?
Ferhat Tekin’in vurguladığı gibi modern dünyada ev giderek bir hafıza alanı olmaktan çıkıyor.
Eskiden evler nesillerin hikâyesini taşırdı.
Bir çocuk dedesinin oturduğu sandalyeyi bilirdi.
Bir anneannenin kullandığı eşyalar evin içinde yaşamaya devam ederdi.
Şimdi ise mekânlar hızla değişiyor.
İnsanlar taşınıyor.
Eşyalar yenileniyor.
Mahalleler dönüşüyor.
Fakat bu hızın bir bedeli var:
İnsan köklerini kaybediyor.
Bir yere ait olma duygusu zayıflıyor.
Belki de bu yüzden çağımızın insanı çok yere gidiyor ama az yere varıyor.

Evin Son Anlamı
Robert Frost’un ev tanımı belki de bütün bu anlatının özüdür:
“Ev, oraya gitmeniz gerektiğinde, sizi içeri almaları gereken yerdir.”
Bu çok sade ama çok güçlü bir tanımdır.
Çünkü ev, içine girebildiğimiz her yer değildir.
Bizi kabul eden yerdir.
Hatalarımızla,
eksiklerimizle,
geçmişimizle,
yorgunluğumuzla...
İnsan dünyada birçok kapı açabilir.
Ama çok az kapı gerçekten eve çıkar.

Belki de bu yüzden Oğuz Atay’ın Hikmet’i soğuk bir gecede albayına şöyle der:
“Beni bekleyen yalnızlığı ve karanlığı istemiyorum.”
Çünkü insanın asıl korkusu karanlık değildir.
Asıl korku:
Karanlıkta kimsenin olmayacağını bilmektir.
Eve dönüş arzusu aslında bir mekân arayışı değildir.
Bir tanık arayışıdır.
Bir ses arayışıdır.
Bir “geldin” kelimesi arayışıdır.
Ve belki insan hayat boyunca şu sorunun cevabını arar:
“Dünyada benim için hâlâ açık kalan bir kapı var mı?”
Eğer varsa insan en uzak yoldan bile döner.
Çünkü insanın en derin ihtiyacı bir eve sahip olmak değil;
bir yere ait olduğunu bilmektir.


Eve Dönmek İstememek: İnsanın Kendisinden, Hafızasından ve Yalnızlığından Kaçışı
Sonuç: Eve Dönmek Bazen Bir Kapıya Değil, Bir Yaraya Dönmektir
İnsan neden eve dönmek istemez?
Çünkü her ev, yalnızca duvarlardan, eşyalardan ve odalardan oluşmaz. Her ev, insanın kendi hikâyesinin tutulduğu bir hafıza mekânıdır. Orada çocukluğumuz, kayıplarımız, sevinçlerimiz, pişmanlıklarımız, söylenmemiş sözlerimiz ve yüzleşmekten kaçtığımız yanlarımız yaşar. Bu yüzden bazen insan dışarıda üşümeyi, içerideki sessizliğe tercih eder.
Oğuz Atay’ın “Tehlikeli Oyunlar”ındaki Hikmet Benol’un albayla konuşmasındaki çaresizlik, aslında bir eve dönememe hâlinin en güçlü ifadelerinden biridir:
“Eve dönmek istiyorum. Biliyor musunuz, Bilge beni evde bekliyormuş gibi geliyor bana. Yoksa eve dönmek istemiyorum. Beni bekleyen yalnızlığı ve karanlığı istemiyorum.”
Buradaki çelişki insanın en temel yaralarından biridir. İnsan hem bir yere ait olmak ister hem de ait olduğu yerde karşılaşacağı boşluktan korkar. Çünkü bazen ev, sığınılacak yer değil; insanın kendisiyle baş başa kaldığı aynadır.
Hikmet’in eve dönmek istememesi aslında Bilge’ye değil, Bilge’nin yokluğuyla karşılaşma ihtimalinedir. Kapının ardında bir insan değil, bir ihtimal beklemektedir. İnsan çoğu zaman kaybettiği kişiyi değil, onunla birlikte kaybettiği kendisini arar.

Gaston Bachelard, “Mekânın Poetikası”nda evin insan ruhundaki yerini anlatırken evin yalnızca yaşanılan bir alan değil, hafızanın koruyucusu olduğunu söyler. Ev, geçmişin saklandığı bir sandıktır.
Çünkü insan yeni bir eve taşındığında bile eski evlerini içinde taşır.
Çocukluğunun odasını, annesinin sesini, babasının ayak seslerini, mutfaktan gelen kokuları, pencereden baktığı sokağı, kış akşamlarını, yaz sabahlarını beraberinde götürür.
Bu yüzden bazı insanlar aslında bir eve değil, bir zamana dönmek ister.
Ama zaman geri gelmez.
Dönülmek istenen ev çoğu zaman artık yoktur.
Belki hâlâ aynı yerde duruyordur; fakat içindeki insanlar değişmiştir. Anne gitmiştir, baba yaşlanmıştır, çocuk büyümüştür, sevilen kişi uzaklaşmıştır. İnsan bazen bir eve değil, kaybolmuş bir çağa dönmek ister.

Necip Fazıl’ın eski evlere duyduğu özlem bu yüzden yalnızca mimariye duyulan bir özlem değildir:
“Eskiden ne güzeldin; evdin, köşktün, yalıydın! Madden kaç para eder, sen bir remz olmalıydın!”
Onun için ev, beton bir yapı değil; bir anlam dünyasıdır.
Semaverde huzurun bestelendiği, annenin gergef dokuduğu, komşuluğun kapı önlerinde yaşandığı bir bütünlüktür.
Modern insanın kaybettiği şey çoğu zaman ev değil, evin taşıdığı manadır.
Bugün birçok insanın büyük evleri vardır ama küçük yuvaları vardır.
Çünkü ev büyümüş, yuva küçülmüştür.

Kemal Sayar’ın dikkat çektiği gibi modern insanın problemi biraz da budur:
“İnsanın evi anlaşıldığı yerdir.”
Bir insanın eve dönmek istememesi bazen evini sevmemesinden değil, evinde anlaşılmadığını hissetmesindendir.
İnsan dışarıdaki kalabalıktan değil, içerideki yalnızlıktan yorulur.
Aynı odada yaşayan insanların birbirine uzaklaşması, aynı sofrada oturan insanların birbirinin dünyasına yabancılaşması, evi fiziksel olarak var ederken ruhsal olarak yok eder.
Bu yüzden bazı insanlar sokakta yürümeyi, arabada oturmayı, bir köşe başında beklemeyi tercih eder.
Çünkü dışarıdaki yalnızlık daha dürüsttür.
Evdeki yalnızlık ise insanın içine dokunur.

Şükrü Erbaş’ın şu cümlesi bu hâli çok iyi anlatır:
“Dönelim… Dönmek yenilmektir biraz da, yarım kalmasıdır çıkışlarımızın, korkaklıktır, alışkanlıkların güvenli küflü kabuklarına sığınmaktır…”
Gerçekten de eve dönüş bazen bir zafer değildir.
Bazen insanın bütün kaçışlarının sonunda vardığı yerdir.
Yorgunluğun son durağıdır.
İnsan dünyayı değiştiremeyince odasına döner.
İnsan anlaşılmayınca kapısını kapatır.
İnsan yaralanınca çocukluğundaki güvenli yere dönmek ister.
Fakat acı olan şudur:
Çocukluk evine dönmek mümkündür ama çocukluğa dönmek mümkün değildir.

Behçet Necatigil’in şiirlerinde ev bu yüzden hem sığınaktır hem hapishane.
Ev insanı korur ama bazen küçültür.
Aile insanı bağlar ama bazen boğar.
Sorumluluk insanı olgunlaştırır ama bazen kendi sesini duymasını engeller.
Necatigil’in insanları dört duvar arasında yaşarken aslında kendi içlerinde kaybolurlar.
Çünkü ev sadece dış dünyanın tehlikelerinden korunulan yer değildir; insanın kendi korkularıyla karşılaştığı yerdir.

Bugünün insanının eve dönememe sebeplerinden biri de modern hayatın sürekli hareket dayatmasıdır.
Ferhat Tekin’in vurguladığı gibi ev artık çoğu zaman hafızanın mekânı olmaktan çıkıp tüketim nesnesine dönüşmüştür.
Eskiden bir evde nesiller yaşardı.
Bir kapının kolunda yılların izi olurdu.
Bir duvarın rengi aile hikâyesi taşırdı.
Şimdi ise insanlar sık sık taşınıyor, eşyalar değişiyor, mekânlar geçici hâle geliyor.
Sonuçta insanın dünyada tutunduğu kökler zayıflıyor.
Evler çoğalıyor ama yuvalar azalıyor.

Belki de bu yüzden bazı insanlar gece geç saatlere kadar dışarıda kalır.
Bir banka oturur.
Bir sokak lambasının altında bekler.
Bir kahvehanede zaman geçirir.
Çünkü eve girdiğinde karşılaşacağı şey sessizliktir.
Ve sessizlik bazen gürültüden daha ağırdır.
İnsan kalabalıkta kendini unutabilir.
Ama evde kendinden kaçamaz.

Fakat bütün bu karanlık tarafına rağmen ev, insanın hâlâ aradığı yerdir.
Çünkü insanın içinde bitmeyen bir dönüş arzusu vardır.
Bülent Parlak’ın şu cümleleri bu dönüş ihtiyacını anlatır:
“Yol bitince eve döner insan hep. İlk yenildiği yerden eve döner insan hep. Canının yandığı ilk yerden, eve döner insan hep.”
İnsan sonunda döner.
Çünkü insanın en büyük ihtiyacı yalnızca barınmak değil, kabul edilmektir.
Bir kapının açılmasıdır.
Birinin “geldin mi?” demesidir.
Bir yerde eksiksiz hâliyle var olabilmektir.

Belki de ev dediğimiz şey dört duvar değildir.
Ev;
birinin seni beklediğini bilmek,
sesinin duyulacağını hissetmek,
yenildiğinde utanmadan dönebileceğin bir yer bulmaktır.
Bu yüzden Robert Frost’un söylediği gibi:
“Ev, oraya gitmeniz gerektiğinde sizi içeri almaları gereken yerdir.”
İnsan bazen dünyadan değil, kendinden yorulur.
Ve yorulduğu zaman dönmek istediği yer aslında bir bina değildir.

Alıntılar İçin:

https://siirantolojim.com/ev-siirleri-bercestem-edebiyatta-ev-temasi