Ve herkes eninde sonunda kendini bir şekilde masum görecek bir yol bulur

Doğu YÜCEL: "Filmlerinizde karakterleriniz kötümser, nihilist görüşler paylaşsa da Kuru Otlar Üstüne, üç karakterin bir arada dostça gezdiği aydınlık bir sahneyle ve Samet’in Sevim’e yönelik söylediği, umut vadeden sözlerle (bir mektupla) sona eriyor. Bir anlamda en karanlık filminiz belki de filmlerinizdeki en iyimser replikle kapanıyor. Buradaki kontrast mı sizi cezbetmişti?"

Nuri Bilge Ceylan: "Değişimler, dönüşümler, yeni başlangıçlar, katarsisler hayatta olan şeyler olsa da daha tipik olanın, daha renksiz olanın içinde bir cevher bulmaya çalışan sinema anlayışımla fazla uyumlu değil. Bir kere sondaki iç düşünceler bana hiçbir şekilde iyimser gelmiyor. Samet karakterini getirip bıraktığımız bu yeni duygu durumunun daha büyük belirsizlikler içeren çok daha karanlık bir bölge olduğunu düşünüyorum. Ona bir aydınlanma yaşatmak gibi bir düşüncem hiç olmadı çünkü bu gerçekçi gelmiyor ama geçen zamanın da yumuşatıcı etkisiyle, anlam vermekte zorlandığı birtakım belirsizliklere, ruhunu huzura kavuşturabilecek bir formülasyon getirme arzusunu göstermek istedim. Belki hatta biraz kendini kandırmak da zorunda bırakarak. Başka da çaresi kalmamış gibi. Çünkü genelde yaptığımız böyle bir şeydir ve herkes eninde sonunda kendini bir şekilde masum görecek bir yol bulur, ya da yaratır. Ama bu formülasyon bazen zihinde bir takıntı hâline gelmiş bir düğümü çözerek kaynağı belli bir problemi katlanılabilir bir forma sokarken, çok daha çözümsüz daha muğlak bir melankolinin kapılarını da aralayabilir. Bana burada olan, daha çok böyle bir şey gibi geliyor. Sondaki düşüncelerinin Samet’i getirip bıraktığı yer bana göre daha kaynağı belirsiz daha çetrefilli daha bulanık bir yer. Bu duygunun belirtileri hem sözlerde var hem de filmin son planında uçup giden kuşun ardından bakarken Samet’in yüz ifadesinde. Sıcacık güneş, dostane gezinmeler falan bir iyimserlik, bir kontrast duygusu veriyor olabilir ilk bakışta doğru. Ama dış görünüşteki olumlu ya da iyimser hava çoğaldıkça tüm bu güzelliklere tezat içte oluşan karamsarlık inadına çok daha karanlık çok daha yıkıcı bir kimliğe bürünmüyor mu? Kontrastı asıl burada görmek ya da göstermek bana daha trajik geliyor. Stavrogin’in tam da İsviçre’nin şirin bir vadisinde huzurlu bir hayat kurma hayallerinden bahsetmesinden, hatta Daşa’yı da orada birlikte yaşamak için davet etmesinden hemen sonra intihar etmesinde, daha doğrusu ancak bu olumlu hayallerle baş başa kaldığında intihar etme cesareti bulabilmesinde de benzer bir kontrast yok mu? Salt bu hayallerin ardından geldiği için bu intihar bana o kadar acı gelmişti ki ilk okuduğumda. Çünkü bu, insan ruhunda olup bitenlerin devasa büyüklüğü ve öngörülemezliği hakkında korkutucu bir duyguyla baş başa bırakıyor insanı."


Nuri Bilge Ceylan'ın bu cevabı, aslında sadece Kuru Otlar Üstüne filminin sonunu açıklamıyor; bütün sinema anlayışını, insan psikolojisine bakışını ve hatta Dostoyevski okumalarının sinemasına nasıl sızdığını da anlatıyor. Metni birkaç katmanda okumak mümkün.

1. "İyimser son" fikrini reddediyor
Doğu Yücel'in sorusu şu varsayımla kurulmuş:
Film karanlık ama sonu umutlu.
Ceylan ise ilk cümlede bu varsayımı yıkıyor:
"Sondaki iç düşünceler bana hiçbir şekilde iyimser gelmiyor."
Bu çok önemli.
Çünkü Ceylan için bir insanın daha yumuşak konuşması, mektup yazması veya arkadaşlarıyla güneş altında yürümesi, ruhunun aydınlandığı anlamına gelmiyor.
Yani dışarıdaki görüntü ile içerideki gerçek arasında büyük bir mesafe var.

2. Aydınlanma değil, "formülasyon"
Bence cevabın en önemli kavramı şu:
"Ruhunu huzura kavuşturabilecek bir formülasyon getirme arzusu."
"Formülasyon" kelimesini özellikle seçiyor.
Neden "hakikat" demiyor?
Çünkü Samet'in ulaştığı şey gerçek değil.
Kendisini yaşayabileceği bir hikâye.
İnsanın kendi hayatını sürdürebilmek için kurduğu açıklama.
Bu, psikolojide de çok tanıdık bir durumdur.
İnsan çoğu zaman gerçekle yaşamaz.
Gerçeğin katlanılabilir hâle getirilmiş versiyonuyla yaşar.

3. "Belki biraz kendini kandırmak"
İşte burada Ceylan çok sertleşiyor.
"Belki hatta biraz kendini kandırmak da zorunda bırakarak."
Yani Samet hakikati bulmuyor.
Hakikati yeniden yazıyor.
Çünkü aksi durumda yaşayamayacak.
Bu, Dostoyevski'nin karakterlerinde de sürekli gördüğümüz bir mekanizma.
İnsan bazen doğrular sayesinde değil,
yanılsamalar sayesinde ayakta kalır.

4. En çarpıcı cümle
Bana göre metnin merkezi şu:
"Herkes eninde sonunda kendini bir şekilde masum görecek bir yol bulur."
Bu neredeyse bütün Ceylan filmlerinin ortak teması.
Ahlat Ağacında Sinan...
Bir Zamanlar Anadolu'da savcı...
Kış Uykusunda Aydın...
Kuru Otlar Üstünende Samet...
Hiçbiri kendisini kötü biri olarak yaşamıyor.
Herkes kendi hikâyesinde haklı.
Bu çok Dostoyevskivari bir düşünce.
Çünkü insan vicdanıyla sonsuza kadar savaşamaz.
Bir noktada kendisini affedecek bir anlatı üretir.

5. Düğüm çözülüyor ama...
Sonra inanılmaz bir psikolojik gözlem geliyor.
"Bir düğümü çözerken çok daha çözümsüz bir melankolinin kapılarını açabilir."
Bu çok önemli.
Çünkü genellikle şöyle düşünürüz:
Sorun çözülür → huzur gelir.
Ceylan ise tersini söylüyor.
Hayır.
Bazen yıllarca seni ayakta tutan şey,
çözmeye çalıştığın problemin kendisidir.
O çözülünce,
arkasında daha büyük bir boşluk belirir.

6. Kaynağı belli acı ile kaynağı belirsiz acı
Burada çok ince bir ayrım yapıyor.
Önce:
"Kaynağı belli problem."
Sonra:
"Kaynağı belirsiz melankoli."
İnsan için ikinci durum çok daha ağırdır.
Çünkü neyle savaşacağını bilemez.
Bir örnek verecek olursak:
"İşim yok."
Bu çözülebilir.
Ama
"Hayat neden böyle?"
İşte bu sorunun cevabı yoktur.
Samet filmin sonunda ikinci alana geçmiş oluyor.

7. Dışarıdaki güneş neden daha karanlık?
Şu cümle çok şiirsel:
"Dış görünüşteki olumlu hava çoğaldıkça içte oluşan karamsarlık daha da karanlık oluyor."
Bu çok eski bir trajedi tekniğidir.
Yağmur altında ağlayan biri bizi üzer.
Ama
Çocukların oynadığı,
güneşin parladığı,
kuşların uçtuğu bir yerde
tek başına çöken bir insan
çok daha sarsıcıdır.
Çünkü dünya yoluna devam etmektedir.
Sen hariç.
İşte trajedi burada büyür.

8. Kuş metaforu
Filmin son planındaki kuşa özellikle dikkat çekiyor.
Kuş özgürlüğü temsil ediyor olabilir.
Ama Samet onu izliyor.
Peşinden gitmiyor.
Bu çok anlamlı.
Artık eylem yok.
Sadece seyretmek var.
Bu, Ceylan sinemasında sık gördüğümüz edilgen bakışın bir devamı.

9. Stavrogin örneği neden çok önemli?
Son bölüm tamamen Dostoyevski üzerine.
Ecinniler romanındaki Stavrogin, tam da geleceğe dair huzurlu bir hayat düşlerken intihar eder.
İlk bakışta bu çelişki gibi görünür.
Ama Ceylan bunun tam tersini söylüyor.
Belki de insan,
geleceğin güzel olabileceğini gerçekten hayal ettiği anda,
bugünkü ruh hâlinin ne kadar onarılamaz olduğunu da bütün açıklığıyla görür.
Yani umut,
bazen yaşam gücü değil,
umutsuzluğun ölçüsü hâline gelir.
Bu yüzden intihar sahnesi daha acıdır.

10. Ceylan'ın insan anlayışı
Bu cevaptan çıkan insan tasavvuru oldukça karamsardır.
İnsanın;
• tamamen kendisini tanıyamadığı,
• sürekli kendisine hikâyeler anlattığı,
• vicdanını rahatlatacak açıklamalar ürettiği,
• çözdüğü her problemin ardından daha büyük belirsizliklerle karşılaştığı,
• hiçbir zaman tam anlamıyla "aydınlanamadığı"
bir dünya tasavvurudur.
Bu nedenle Ceylan'ın sinemasında gerçek dönüşümler çok nadirdir.
İnsanlar değişmekten çok,
kendilerini yeniden yorumlarlar.

Sonuç
Bu röportajın en dikkat çekici yanı, Ceylan'ın trajediyi olaylarda değil, bilinçte aramasıdır. Ona göre trajik olan; bir karakterin ölmesi, ayrılması ya da kaybetmesi değildir. Asıl trajedi, insanın kendi içinde kurduğu açıklamaların giderek yetersiz kalması, kendisini ayakta tutan anlamların çözülmesi ve sonunda daha derin, kaynağı belirsiz bir melankolinin içine düşmesidir. Bu yüzden Kuru Otlar Üstünenin finalindeki güneş, yürüyüş ve dostluk görüntüleri bir umut işareti değil; tam tersine, dış dünyanın bütün canlılığına rağmen insan ruhunun açıklanamaz karanlığını daha görünür kılan bir karşıtlıktır. Ceylan'ın sözleri, Dostoyevski'den miras aldığı şu düşünceyi yankılar: İnsan ruhunun en karanlık anları, çoğu zaman dışarıdan bakıldığında en sakin ve en aydınlık görünen anlardır.


Stavrogin'in intiharı, yalnızca Ecinniler romanının değil, dünya edebiyatının da en sarsıcı sonlarından biridir. Çünkü Dostoyevski, okuru "neden intihar etti?" sorusundan çok daha zor bir soruyla baş başa bırakır:
Neden tam da umutlu görünürken intihar etti?
İlk bakışta bu çelişki gibi görünür. Oysa roman boyunca kurulan psikolojik yapı düşünüldüğünde, bu çelişki değildir; tam tersine, karakterin iç mantığının son halkasıdır.
Stavrogin'in asıl sorunu umutsuzluk değildir
Çoğu intihar anlatısında kişi acı çekmektedir ve bu acıdan kurtulmak ister. Stavrogin'de ise sorun daha derindedir.
O artık hiçbir şeye gerçekten bağlanamaz.
Sevebilir gibi olur.
İnanabilir gibi olur.
Yeni bir hayata başlayabilir gibi olur.
Ama hiçbir duygu onun içinde kök salamaz.
Roman boyunca çevresindeki insanlar onun karizmasına, zekâsına ve iradesine hayran kalır. O ise kendi içinde giderek büyüyen bir boşluk taşır. En büyük trajedisi, acı çekmesi değil; acıyı bile tam hissedememesidir.

İsviçre hayali neden önemlidir?
Romanın sonunda Stavrogin, Daşa'ya birlikte İsviçre'de sakin bir hayat kurmaktan söz eder.
Bu hayal çok sıradandır.
Ne iktidar vardır.
Ne devrim.
Ne tutku.
Ne büyük idealler.
Sadece sessiz bir yaşam.
Dostoyevski özellikle böyle mütevazı bir gelecek seçer. Çünkü Stavrogin artık büyük hayallerin peşinde değildir; yalnızca yaşayabileceği küçük bir huzur ihtimalini dillendirir.
İşte trajedi tam burada başlar.
Çünkü o bunu söylerken, okur ilk kez Stavrogin'in gerçekten yaşamak istemiş olabileceğini hisseder.

Peki neden hemen ardından intihar eder?
Burada birkaç katman vardır.

1. Hayalin mümkün olmadığını fark ettiği an
Bir insan bazen bir hayali kurduğu anda, o hayale ulaşamayacağını da bütün açıklığıyla görür.
Hayali kurmak, gerçekle yüzleşmektir.
Stavrogin belki ilk kez normal bir insan gibi yaşamanın nasıl bir şey olacağını zihninde canlandırır.
Ve aynı anda şunu fark eder:
Ben artık o insan değilim.
Bu yüzden hayal, umut olmaktan çıkar; imkânsızlığın kanıtına dönüşür.

2. Kendisini affedemez
Roman boyunca Stavrogin'in taşıdığı en ağır yük, işlediği kötülüklerden çok onların bıraktığı vicdani tortudur.
Dostoyevski'de suçun cezası mahkemede değil, insanın içinde verilir.
Stavrogin dışarıdan güçlü görünür.
Ama içeride kendi yargıcıdır.
İsviçre hayali, sanki geçmiş hiç yaşanmamış gibi yeni bir hayata başlamayı gerektirir.
Oysa o, buna layık olduğuna inanamaz.

3. Umut bazen son darbeyi vurur
Nuri Bilge Ceylan'ın sözünü ettiği kontrast tam burada belirir.
İnsan sürekli karanlığın içinde yaşarken bir şekilde varlığını sürdürebilir.
Çünkü karanlık alışılmıştır.
Fakat bir anlığına ışık görünürse...
İşte o ışık, bulunduğu yerin ne kadar karanlık olduğunu ilk kez bütün şiddetiyle gösterir.
Bu yüzden bazı insanlar için umut, yaşama gücü değil; dayanılmaz bir karşılaştırmadır.

Dostoyevski'nin insan anlayışı
Dostoyevski'ye göre insan yalnızca acıyla yaşamaz.
İnsan aynı zamanda anlamla yaşar.
Anlam çöktüğünde, acının büyüklüğü ikinci planda kalır.
Stavrogin'in yaşadığı şey tam da budur.
Sorun mutsuz olması değildir.
Sorun, yaşayabileceği hiçbir hayatın artık ona ait görünmemesidir.

Ceylan neden Stavrogin'i hatırlıyor?
Çünkü Samet de filmin sonunda dışarıdan daha sakindir.
Daha yumuşaktır.
Daha olgundur.
Ama Ceylan'a göre tam da bu nedenle daha tehlikeli bir ruh hâlinin içindedir.
Kaynağı belli çatışmalar geride kalmıştır.
Yerine adı konulamayan bir melankoli gelmiştir.
Bu yüzden Ceylan, Stavrogin örneğini verirken aslında şunu söylemektedir:
Bazen insanı yıkan şey umutsuzluk değil, umut edebildiğini fark ettiği anda o umudun kendisi için artık erişilemez olduğunu anlamasıdır.
Bu, Dostoyevski'nin insan ruhuna dair en sarsıcı keşiflerinden biridir. Trajedi, umut ile umutsuzluğun karşı karşıya gelmesinde değil; umut ihtimalinin, insanın kendi içindeki onarılamaz kırılmayı görünür kılmasında doğar. Stavrogin'in İsviçre hayali bu yüzden yalnızca gelecek tasarısı değil, aynı zamanda kendi ruhuna tutulmuş son aynadır. O aynada gördüğü kişiyle yaşayamayacağını anladığında, geriye onun gözünde tek bir çıkış yolu kalır.