BİR OTEL ODASINDA ÖLÜMÜ BEKLEMEK

Yahya Kemal Beyatlı hayatının Son 19 Yılını Bir Otel Odasında Geçirmiştir. 19 yıl boyunca Park Otel'de yaşamıştır.

Tanpınar, hocasının otel odasındaki halini şu sözlerle ifade eder:

"Zavallı Yahya Kemal. Bir insanın bir insanda bu birbiri ardınca değişen çehreleri ne garip ve hazin oluyor ve nasıl en son çehre hepsini siliyor, bitiriyor. Park Otel’in barında gördüğüm küçük, dar, takatsiz adımlarla ancak yürüyebilen bîçare ve acınacak ihtiyar".

Şairin ziyaretçileri arasında bulunan arkadaşı Sermet Sami Uysal,Yahya Kemal'in yalnızlığını şöyle anlatır:“Otel odası dağınık, Gömme dolabın hemen yanında üst üste konulmuş bavullar göze çarpıyor. Bavulların tepesinde kitaplar, gazeteler ve boş pasta kutuları.Şairin karyolası odasının ortasındadır. Yahya Kemal hep karyolada oturur. Ufak bir sehpada gelişigüzel duran Birinci sigarası paketleri, kibrit kutuları, paslı çakı, kalemler, cep saati. Tam bir savruluş içinde. Telefonun az berisinde dolu ve boş maden suyu şişeleri, reçeteler, ilaçlar… Tuvalet masasında bir dolu küçük makas, kolonya şişeleri, fırçalar… Şurda bir radyo…

Şurda Yahya Kemal’in eski bir fotoğrafı…

Ne yaman bir yalnızlık”

Anlatılan bu tablo, Yahya Kemal'in hayatının en hüzünlü sayfalarından biridir ve büyük ölçüde biyografik kaynaklarla örtüşür.

Yahya Kemal Beyatlı, ömrünün son yıllarında İstanbul'daki Park Otel'de yaşamıştır. Sıkça "19 yılını otelde geçirdi" denir; farklı biyografi kaynaklarında süreyle ilgili küçük farklılıklar bulunsa da, uzun yıllar otel odasında yaşadığı ve orayı adeta evi hâline getirdiği konusunda görüş birliği vardır.

Bu tercih yalnızca pratik bir tercih değildi. Yahya Kemal hiç evlenmedi. Düzenli bir aile hayatı kurmadı. Diplomatik görevler ve uzun yalnızlık yılları sonunda, otel onun için hem ev hem çalışma odası hem de misafir kabul ettiği bir mekân oldu. Fakat yaşlılık ilerledikçe bu oda, giderek dünyadan çekildiği bir yere dönüştü.

Ahmet Hamdi Tanpınar'ın anlattığı sahne gerçekten çok çarpıcıdır. Bir zamanlar girdiği her ortamı dolduran, sesiyle, hafızasıyla ve sohbetiyle insanları büyüleyen Yahya Kemal'in artık küçük adımlarla yürüyen, güçten düşmüş bir ihtiyara dönüşmesini "son çehre hepsini siliyor" diyerek anlatır. Aslında burada yalnız fiziksel çöküşü değil, zamanın insan üzerindeki acımasızlığını da dile getirir.

Sermet Sami Uysal'ın tasviri ise neredeyse bir natürmort gibidir. Bavulların hiç açılmamış olması, üst üste yığılmış kitaplar, boş pasta kutuları, ilaçlar, maden suyu şişeleri... Bunlar yalnız dağınıklığı değil, "geçicilik" duygusunu anlatır. Bavullar sanki hâlâ bir yolculuğa çıkılacakmış hissi verir; fakat o yolculuk artık hiçbir zaman gerçekleşmeyecektir.

Bu odadaki en dokunaklı ayrıntılardan biri de Yahya Kemal'in yatağının odanın merkezinde oluşudur. Son yıllarında hayatı neredeyse o karyola etrafında dönmeye başlamıştı. Bir zamanlar Paris'te yaşayan, Balkanlar'dan Madrid'e uzanan diplomatik görevlerde bulunan, edebiyat çevrelerinin merkezindeki şair, sonunda birkaç metrekarelik bir otel odasına sığmıştı.

Bu yüzden "bir otel odasında ölümü beklemek" ifadesi yalnız biyografik bir bilgi değildir; aynı zamanda güçlü bir semboldür. Otel, zaten kalıcılığın olmadığı bir mekândır. İnsan otele yerleşmez, geçici olarak konaklar. Yahya Kemal'in yıllarca bir otelde yaşaması, sanki dünyaya da geçici bir misafir gibi bakmasının trajik bir karşılığıdır.

Bu hikâyenin daha da hüzünlü yanı şudur: Türkçenin en büyük şiirlerinden bazılarını yazan, "Sana dün bir tepeden baktım aziz İstanbul..." diye başlayan dizelerle İstanbul'u ölümsüzleştiren şair, ömrünün sonunda İstanbul'un ortasında, kalabalıkların içinde, derin bir yalnızlık yaşamıştır. Etrafında onu seven insanlar vardı; ziyaretçileri eksik olmuyordu. Ama ziyaret ile birlikte yaşamak aynı şey değildir. Sonunda insan yine kendi odasında, kendi sessizliğiyle baş başa kalır.

Bu konu, yalnız Yahya Kemal'in biyografisi açısından değil; yaşlılık, yalnızlık, şöhretin geçiciliği ve ölüm karşısında insanın kaçınılmaz yalnızlığı üzerine de çok güçlü bir düşünme alanı sunar. Bana göre Sermet Sami Uysal'ın şu cümlesi bütün o manzarayı tek başına özetler:

"Ne yaman bir yalnızlık."

Bu üç kelime, belki de Yahya Kemal'in son yıllarının en etkileyici özeti olarak hafızalarda kalmıştır.

Yahya Kemal ve Sessiz Gemi

Hiç evlenmeyen Beyatlı’ya Allah dört tane hayırlı “evlat” lütfetmiştir:
Nihat Sami Banarlı: Yaşarken hiçbir kitap yayınlamayan şairimizin bütün eserlerini  titiz bir çalışma ile neşrederek onun  tanınmasına vesile olmuştur.
Münir Nurettin Selçuk: Bazı manzumelerini besteleyerek  “gemiler geçmeyen”  bir alemde yaşamalarını temin etmiştir.
Ahmet Hamdi Tanpınar: Edebî/fikrî  dünyasını şerhederek daha geniş kitlelerce anlaşılmasının yolunu açmıştır.
Süheyl Ünver: Sohbetlerinden tuttuğu notları  yayınlayarak bazı mühim  detayların kaybolmasının önüne geçmiştir.
Yaşayan torunları  çok ise de şimdilik  iki tanesinin ismini  şükranla  kaydedelim : Sadeddin Ökten ve Beşir Ayvazoğlu.
Şiirleri üç ayrı kitap olarak yayınlanmıştır:
1. Eski Şiirin Rüzgârıyle
2. Kendi Gök Kubbemiz
3. Rubailer ve Hayyam Rubailerini Türkçe Söyleyiş
Vefat yıldönümü vesilesiyle  onun bazı dörtlüklerini  çok kısa şerhlerle birlikte sunuyoruz. Şairimiz, bu dörtlüklerin bazılarını  farklı meslekler icra eden  dostlarına ithaf etmiştir.
*

MERHALE
Merhaleler bazan azdan çoğa doğru bazan basitten mürekkebe doğru bazan küçükten büyüğe doğru sıralanır. Peki, hayatın merhaleleri nasıl sıralanabilir? İç içe merhaleleri ihtiva eden “üç boyutlu resim”burada sonsuzluğa açılabilmek için  imdadımıza yetişebilir. Hayal gücümüzü biraz daha zorlamak gerekiyor.

ÖMÜR
Bir merhaleden güneşle derya görünür
Bir merhaleden her iki dünya görünür
Son merhale bir fasl-ı hazândır ki sürer
Geçmiş gelecek cümlesi rüya görünür
*

İMAN VE ŞEVK
İlimle imanı, imanla aşkı yoğurarak şevk haline getirmek dinî hayat için çok önemlidir. Bu ilahî aşk meşalesini tutuşturan aşıkların en büyüklerine  peygamber denir. Peygamberlerin yolundan giden kahraman “çoban”lar ise bu ateşi elden ele ,dilden dile, gönülden gönüle yüzyıllar boyu  derin bir vecd ile aktarmışlardır.

ŞEKİP TUNÇ’A
İymân bir şevk olan zamanlar geçti
Peygamberlerle kahramanlar geçti
Dağ silsilesinde bir geçit bulmak için
Dağdan dağa seslenen çobanlar geçti
*

ÂFAK VE ENFÜS
İnsan eğitimi üzerine eğilenlerin yaptığı ikili tasniflerden biri enfusî  ve afâkî diye  bilinir. Yani  iç ve dış gözlem, bir başka ifade ile zâhirî ayetler, bâtınî ayetlerin müşahedesi. Allah’ın “ayet”leri de iki yerdedir. İçinde bulunduğumuz dış alem, içimizde bulunan iç alem. Gönül gözünün açık olabilmesi için ilâhî aşk şarabının yardımı gerekir.

TEGÂFFÜL
Bilmem nedir enfüsî  nedir âfâkî
Kimdir fanî cihanda kimdir bakî
Dünyayı saran boşluğu hissetmeyelim
Peymaneyi boş bırakma doldur sakî
*

İŞRET VE BÂDE
İçmek ve mutlu olmak… Cennetin sonsuz nimetlerinden biri de budur: Şarab-ı tahûr. Fakat buradaki “içmek” ile haram olan işret/zehir  birbirine karıştırılır, bazen da  içinden çıkılmaz bir hal alır. Rindmeşreb olan arif ve kâmil insanlar ise bu lahutî şarabı kirletebilecek her hangi bir davranışta bulunmamaya özellikle dikkat ederler.

NİHAT SAMİ BANARLI’YA
İhrâmı serenler bu bahar-âbâde
Dünya ile ukbayı getirmez yâde
İşretle keder bahsini açmaz bir rind
İçmez beşerin zehri katılmış bâde
*

HER YERDE O
Bize şah damarımızdan daha yakın olan Allah’ı, herkes kendi kapasitesine göre tanır, hisseder, sever. O’nun ayetleri üzerinde derin tefekkür, bazen mümini  deli divaneye çevirir ve  o anda dilinden dökülen kelimelerin anlamını düşünemez olur.  Kınayanın kınamasından korkmaz.“Enelhak” narası atmaktan başka çare bulamaz.

FUAT BAYRAMOĞLU’NA
İksiri içenler ezelî şağardan
Mestî-i melâmetle geçerler serden
Bir kere enelhak diyener bâb-ı dile
Hallâk-ı avâlim görünür her yerden
*

TEVHİD
Her ilmin bazan zevkle yaşanan bazan da didişerek tartışılan konuları vardır. Tasavvuf aleminin böyle renkli konularından biri de vahdet-i vücud’dur. Bin yüz yıl önce “enelhak” dediği için  Hallaç Bağdat’ta idam edildiyse de o gün bugün sözkonusu ifade âşıklar tarafından  devamlı kullanıldığı halde ikinci bir idam bilinmemektedir.

VAHDET-İ VÜCUD
Bir zümre odur Hâlik-ı mutlak dediler
Bir benzeri yoktur bu muhakkak dediler
Bir kerre görenlerse o Rabb-i ezeli
Dil mesti-i rüyetle ‘enelhak’ dediler
*

GEÇİCİ DURAK
Geçici dünya  limanında herkes  “göç” için sırasını ve esecek rüzgârını beklemektedir. Fakat  şöyle büyük bir problem vardır: Enginlere açılmak için sırasını bekleyenler hem “şimdi”  hareket emri verilecekmiş gibi , hem de hiç emir verilmeyecekmiş gibi bir hâlet-i rûhiyyenin içinde olmalıdırlar. Gözler ilâhî iklimin enginlerinde..

Mersâ-yı fenâda intizâr eylerken
Gâhi geç eser o bâd gâhi erken
İklim-i ilâhî’ye rucû etmek içun
Ervâh açılır engine yelken yelken
*

RİND BİLİR
Hayatın barındırdığı hakikati derinden  kavrayabilmek için imdadımıza her zaman  yetişen ve bizi besleyen lütuflardan biri de musikidir. İlim, hikmet ve sanat ile gönlünü  karanlıklardan arındıran arifin bir adı da rinddir. Bir tel üzerinde aşk ve şevk ile yürüyen ilâhî âhengin kadr u kıymeti her zaman bilinmelidir.

VEHBÎ’YE
Her rind bu bezmin nedir encâmı bilir
Dünyamızı nâgâh zalam örtebilir
Bir bitmeyecek şevk verirken beste
Bir tel kopar âhenk ebediyyen kesilir.
*

ŞÖHRET VE KUDRET
Bazı  dönemlerde bazı coğrafyalarda bazı kelimeler  çok öne geçer. Adeta her yeri kaplar. Geçen yüzyılda hürriyet ve eşitlik kelimeleri  bunlardan ikisi idi. Ruhunun sesini bayraklaştırmak isteyen şair ise  başka bir sevdanın peşindedir. Aşkı terennüm edebilmek için onun tek bir şeye ihtiyacı vardır. Onun için Allah’a yalvarmaktadır:  Ses kudreti.

SES
Yâ Rab! Ne müsavâtı ne hürriyyeti ver
Hatta ne o yoldan gelecek şöhreti ver
Hep neşve  veren aşkı terennüm dilerim
Yârab! Bana bir ses yaratan kudreti ver!
*

İNZİVA
Devletlerin üst yöneticileri ile ilim ve sanat ehlinin bir çoğu hayatında ikbal ve idbar dönemlerini ,cemalî ve celâlî tecellileri ,iniş ve çıkışları yaşamıştır. Üst makamlara çıkanlar bu inişe her zaman hazır olmalı ve gerektiğinde sessizce bir köşeye çekilerek hırs imparatorunu dize getirebilmelidir. Aziz İstanbul’ un yazarının tavsiyesi  şöyle :

RUBÂÎ
Beyhûde merâretleri kalbinden sil
İstanbul’un etrafı geniştir bunu bil
Nefrette isen bu beylerin halinden
Beylerbeyi sahilinden maziye çekil!
*

KEFEN
Farsça meşhur bir beyittir bilirsiniz : “Çıplak olarak dünyaya geldim, bir kefen alıp geri döndüm”.  İnsan hayat boyu bir çok yolculuklar yapar, hepsinden er veya geç  evine döner. Bir tanesinden dönemez. Şairimiz o dönemeyen  kişinin/kendisinin sözcülüğünü yapıyor. “Yârân-ı azizân” diye hitabettiği okuyucularından son istirhamını dillendiriyor:

ISFAHAN’DA MEZAR KİTABESİ
Efsûs ki şimdi ruhsuzdur bedenim
Ancak bir köhne pirehendir kefenim
Yârân-ı azizân beni yâd eyleyiniz
Zira ki dönülmez seferimdir bu benim
*

SON BEYT
Bu rubai ile önünüzdeki yazıyı tamamladığım zaman aklıma şöyle bir soru geldi. Yahya Kemal’in son şiiri belli mi idi? Biliniyorsa hangisi idi? Soruyu, konunun üstadı Beşir Ayvazoğlu’na sordum.  Hemen gelen cevap  bir cümle ve bir beytten ibaretti:  “Aziz dost! Yahya Kemal öldüğünde hastahanedeki yastığının altında buruşuk bir kağıt buldular. Bu kağıtta eski harflerle ve kurşun kalemle şu beyit yazılıydı:

Ölmek kaderde var yaşayıp köhnemek hazin
Buna bir çare yok mudur yâ Rabbe’l-âlemin

Prof. Dr. Mustafa Kara