İnsan Kalabilmenin Sınırı

Düşmanımıza, suçluya ve nefret ettiğimiz insana karşı koruyabildiğimiz vicdan üzerine.

Kraków'da yaşanan saldırının görüntülerini izlerken beni asıl etkileyen şey silah sesleri, yaşanan kargaşa ya da saldırının kendisi değildi. Beni durup düşündüren, saldırının ardından ortaya çıkan insan manzarasıydı.

Bir adam ateş açmış, çok sayıda masum insan ölmüş ve yaralanmış, polisler vurulmuştu. Çatışmayı sonlandıran, saldırganı vuran polis olmuştu. Saldırgan, kendisine müdahalede bulunan iki polisi de yaralamış, ardından her iki taraf da yere düşmüştü. Birkaç dakika öncesine kadar ölüm saçan bir saldırgan, artık yerde yaralı yatıyordu.

Bütün bunlar, dünyanın herhangi bir yerinde karşılaşabileceğimiz türden bir saldırıydı. Benim için yaşananları farklı kılan ise bundan sonra olanlardı. Çevredeki insanlar yalnızca yaralı polislere değil, saldırıyı gerçekleştiren kişiye de ilk yardımda bulunuyordu. Biraz önce başkalarının hayatına kastetmiş olan insan, o an yerde yatan ve yardıma ihtiyaç duyan başka bir insandı.

İşte üzerinde durulması gereken asıl mesele bu.

İnsanın insana yardım etmesi her zaman kolay bir davranış değildir. Hele ki yaralı olan kişi başkalarına zarar vermiş, masum insanların hayatına kastetmiş bir saldırgansa... Öfkenin, korkunun ve intikam duygusunun böylesine güçlü olduğu bir anda, bütün bunları bir kenara bırakıp yaralı bir bedene yardım edebilmek, üzerinde düşünülmesi gereken bir ahlaki olgunluğa işaret ediyor. O insanlar saldırganı aklamıyor, yaptıklarını onaylamıyor, mağdurların acısını küçümsemiyorlar. Yalnızca o anın insani sorumluluğunu yerine getiriyorlar. Onun suçunu yargılamakla hayatını kurtarmaya çalışmak arasında bir tercih yapmak zorunda hissetmiyorlar kendilerini.

Beni bu görüntüler karşısında daha fazla düşündüren ise yaşadığımız coğrafyada tanık olduğumuz başka görüntüler oldu.

Benzer olayların ardından yakalanan şüphelilerin karakolda kötü muameleye maruz bırakıldıklarına ilişkin iddialar, ardından bir şüphelinin —velev ki suçüstü yakalanmış olsun— köpek nakil aracında adliyeye götürülmesi ve bu görüntülerin emniyet tarafından servis edilmesi... Bir insanın suçlu olup olmadığına henüz yargı karar vermemişken kamuoyu önünde nasıl teşhir edildiğini, nasıl aşağılandığını izliyoruz. Üstelik bütün bunlar, güvenliği ve hukuku temsil etmesi gereken kurumların görüntüleriyle karşımıza çıkıyor.

Burada bir ayrımı özellikle yapmak gerekiyor: Suç işleyen insanın hesap vermesi başka, insanlık onurunun elinden alınması başka bir şeydir. Bir insanın işlediği suç ne kadar ağır olursa olsun işkence meşrulaşamaz. Şiddet, hukukun yerine geçemez. Suçüstü yakalanmış olmak bile bir insanın aşağılanmasını, işkence görmesini veya teşhir edilmesini haklı çıkarmaz. Bir şüphelinin haklarını savunmak, mağdurların haklarını görmezden gelmek değildir. Tam tersine, adaletin herkes için geçerli olduğunu kabul etmektir.

Bu noktada hafızama kazınmış başka bir görüntü daha var. PKK ile yürütülen çatışmalar sırasında askerler tarafından yakalandığı anlatılan kadın gerillalara ilişkin, X platformunda dolaşıma giren bir kayıt... Görüntüde kadınların karların üzerinde çıplak bırakıldığı, silahla vurulduğu, ardından askerler tarafından tutularak uçurumdan aşağı atıldığı görülüyordu. Bütün bunları kayda alan başka bir askerin tavrı ise yaşananlar kadar sarsıcıydı. Sanki bir insanın bedenine yapılan bu muamele, gurur duyulacak bir başarıymış gibi kaydediliyordu.

O görüntüyü hatırlamak kolay değil. Fakat bazı görüntüleri unutmak istememek gerekiyor. Çünkü insan, yüzleşmekten kaçındığı şeylerin tekrar etmesine de zemin hazırlıyor.

PKK'nın silahlı eylemlerini, sivillere yönelik saldırılarını ve işlediği suçları mahkûm etmekle, yakalanmış bir insanın işkenceye, aşağılanmaya veya yargısız infaza uğramasına karşı çıkmak birbirine zıt tutumlar değildir. Bir askerin görevini yaparken gösterdiği cesaretle, elindeki gücü savunmasız bir bedene karşı kullanması aynı şey değildir. Üniforma, kimseye hukukun ve insanlığın dışına çıkma ayrıcalığı vermez. Bir örgütün işlediği suçlar da o örgüte mensup bir insanın temel haklarını ortadan kaldırmaz.

Asıl mesele de burada başlıyor. İnsan hakları, yalnızca sevdiğimiz, haklı bulduğumuz veya kendimize yakın hissettiğimiz insanlar için var değildir. Asıl anlamını toplumun öfkesini yönelttiği, suçladığı, hatta görmek istemediği insanlar söz konusu olduğunda kazanır. Herkesin alkışladığı birine saygılı davranmak kolaydır. Zor olan, nefret ettiğimiz birinin bile insan onurunu koruyabilmektir.

Bütün bunların belki de daha ürkütücü bir başka boyutu var. Sosyal medyada güvenlik güçlerinin karıştığı kötü muamele görüntüleri eleştirilmek üzere paylaşıldığında, yorumlara bakmak bazen görüntünün kendisinden daha sarsıcı olabiliyor. Yüzlerce insan yapılanı alkışlıyor, uygulanan şiddeti yetersiz buluyor, daha ağırının yapılmasını istiyor. Üstelik bu görüntüleri eleştirenleri tehdit ediyor, emniyet birimlerini etiketleyerek paylaşımı yapan kişi hakkında işlem yapılmasını talep ediyorlar.

Böylece karşımıza yalnızca hukuka aykırı bir davranış değil, hukuksuzluğu savunan bir toplumsal refleks çıkıyor. Bir insanın işkence görmesini, aşağılanmasını ya da insanlık onurunun çiğnenmesini haklı bulan bir kalabalık... Üstelik bunu adalet adına yaptığını düşünerek.

Asıl tehlike de burada başlıyor. Çünkü işkenceyi yapan kişi kadar, yapılanı ekran başında alkışlayan, daha fazlasını isteyen ve itiraz edenleri susturmaya çalışan zihniyet de üzerinde düşünülmeyi hak ediyor. Bir insanın suçlu olduğuna inanmakla ona her türlü muameleyi reva görmek arasındaki sınır ortadan kalktığında adalet duygusu yerini intikam arzusuna bırakıyor. Artık kimsenin mahkemeye, delile, savunmaya, hukuka ihtiyacı kalmıyor. Kalabalık kararını vermiş oluyor. Suçlu ilan edilen insanın başına ne gelirse gelsin hak edilmiş sayılıyor. Hatta hukuku hatırlatan kişi, suçlanan insandan daha fazla tepki görüyor.

Böyle bir ortamda insan haklarını savunmak, suçluyu savunmakla eş tutuluyor. Oysa işkenceye karşı çıkmak, işlenen suçu küçümsemek değildir. Bir insanın haklarını savunmak, onun yaptıklarını onaylamak anlamına gelmez. Bu ayrımı yapamayan bir toplumda adalet, güçlü olanın öfkesine; hukuk ise kalabalığın intikam duygusuna terk edilir.

Daha da düşündürücü olan, insanların kendilerini hukukun ve adaletin savunucusu olarak görürken hukukun en temel ilkelerini çiğneyen davranışları alkışlayabilmesi. Demek ki bazen insanlar adalet istemiyor; kendi öfkelerinin tatmin edilmesini istiyor. Adaletin herkese eşit uygulanmasını değil, sevmedikleri insanların cezalandırılmasını arzuluyorlar. Cezanın ne olduğuyla, nasıl uygulandığıyla, hangi hakların çiğnendiğiyle ilgilenmiyorlar. Yeter ki nefret ettikleri kişi acı çeksin.

Oysa hukuk, tam da bu duygularımızı denetleyebilmek için var. Bir insanı sevmediğimizde, ondan nefret ettiğimizde, hatta işlediği suç karşısında büyük bir öfke duyduğumuzda bile aşmamamız gereken sınırları hatırlatmak için...

Kraków'daki görüntüler bana bütün bunları düşündürdü. Oradaki insanlar saldırganın yaptıklarını unutmuş değildi. Belki de bütün mesele burada düğümleniyor: Yardım etmek için karşımızdakinin kim olduğunu, ne yaptığını, hangi düşünceye sahip olduğunu sorgulamadan önce onun acısını görebilmek. Bir insanın hayatını kurtarmaya çalışmak için önce onun bunu hak edip etmediğine karar vermemek.

Biz böyle bir durumda ne yapardık? Yaralı bir saldırgana yardım edebilir miydik? Yoksa öfkemiz, insan olduğuna ilişkin gerçeğin önüne mi geçerdi? Tahmin yürütmek gerekirse, böyle bir saldırganın yarasına müdahale eden insanlar daha orada tepkiyle karşılaşabilir, belki de yaptıkları nedeniyle suçlanabilirlerdi. Bu ihtimalin kendisi bile üzerinde düşünmeye değer. Çünkü bir toplumda merhamet göstermek bile tepki çekebilecek bir davranışa dönüşüyorsa orada yalnızca hukuku değil, vicdanı da konuşmamız gerekiyor.

Bir toplumun medeniyet ölçüsünü yalnızca sokaklarının temizliğiyle, binalarının yüksekliğiyle, ekonomik refahıyla ya da teknolojik gelişmişliğiyle ölçemeyiz. O toplumun en zor anlarında nasıl davrandığına da bakmak gerekir. Öfkelendiğinde kendisini ne kadar kontrol edebildiğine, suçlanan bir insanın haklarını koruyup koruyamadığına, kendisine zarar veren birine karşı bile insanlığını muhafaza edip edemediğine bakmak gerekir.

İnsanlık, suçluyu cezasız bırakmak değildir. Merhamet, adaletten vazgeçmek anlamına gelmez. Hukuk, suçluyu korumak için değil, herkesin haklarını güvence altına almak için vardır. Adaletin olmadığı yerde intikam, hukukun olmadığı yerde güç, merhametin olmadığı yerde ise yalnızca öfke kalır.

Ben Kraków'daki insanların yaptığına bu yüzden değer veriyorum. Çünkü onlar, saldırganın kimliğinin ve yaptıklarının kendi insani sorumluluklarını ortadan kaldırmasına izin vermemişler. Bir insanın hayatını kurtarmak için onun iyi biri olmasını, masum olmasını, kendilerine benzemesini beklememişler.

Belki de en çok ihtiyacımız olan şey budur: Haklı olduğumuz zaman bile insan kalabilmek. Öfkelendiğimizde ölçüyü kaybetmemek. Suçun karşısında dururken suça benzememek.

Bir toplumun vicdanı, yalnızca masumlara gösterdiği şefkatle değil, suçlu olduğuna inandığı insanların bile hangi haklarını korumayı başarabildiğiyle ölçülür. Çünkü insan hakları, herkesin iyi olduğu bir dünyada değil, insanların birbirine en fazla zarar verdiği zamanlarda anlam kazanır.

İnsanlık, en çok da hak etmediğini düşündüğümüz insana gösterdiğimiz muamelede sınanır.