Şairin Duası

Ben toprağı kazamam, tarlayı süremez,
Biçemem ekinleri;
Ama başkalarının ektiği
Ekmeği yerim.

Ben, hasat edilebilecek
Bütün tatlılıkları ektim.

Taştan duvar öremem,
Pencere açamam;
Ama mutluluk üzerine kurulabilecek
Her şeyi kurdum.

İpekten, yünden çalışamam,
Sepet öremem;
Ama kalbi giydirebilecek
Her şeyi dokudum.

Halk ezgilerini çalamam,
Bir duayı ezberleyemem;
Ama insanı daha iyi kılabilecek
Her şeyi söyledim.

Hayat, Tanrı'nın ayakları dibinde
Bir akorlar bütünü gibi yayıldı.
Ben, alçakgönüllü bir çocuk olarak kaldım;
Bir çocuğun masumiyetle Rabbine sunduğu
Küçük armağanı sunuyorum.

Maurice Carême

Maurice Carême – Şairin Duası

Prière du poète – Heure de grâce

Maurice Carême'in “Şairin Duası” şiiri, ilk bakışta bir şairin kendi sanatını ve hayattaki yerini anlattığı mütevazı bir itiraf gibi görünür. Oysa şiir ilerledikçe mesele şairin kim olduğu sorusunu aşar; insanın dünyaya ne kattığı, başkalarının emeği karşısında nasıl bir sorumluluk taşıdığı ve geride nasıl bir iz bırakabileceği üzerine derin bir düşünceye dönüşür. Carême, şairliği yüceltmek için kendisini başkalarından üstün tutmaz. Tam tersine, önce yapamadıklarını sıralar. Toprağı işleyemediğini, ekin biçemediğini, duvar öremediğini, kumaş dokuyamadığını söyler. Fakat bu eksikliklerin ardından kendi emeğinin başka bir alanda nasıl varlık kazandığını gösterir. Şiirin asıl güzelliği de bu dönüşümde saklıdır.

Başkalarının ekmeğini yemek

Şair, şiirin başlangıcında şöyle der:

“Ben toprağı kazamam, tarlayı süremez, Biçemem ekinleri; Ama başkalarının ektiği Ekmeği yerim.”

Bu dizelerdeki itirafın önemli bir tarafı var. Şair, hayatını sürdürebilmek için başkalarının emeğine ihtiyaç duyduğunu açıkça kabul ediyor. Ekmeğin sofraya gelmesi için toprağı süren, tohumu eken, ürünü biçen ve onu sofraya ulaştıran insanların emeği vardır. Şair bu emeğin dışında durur. Kendi varlığını, hayatın maddi ihtiyaçlarını karşılayan insanların emeğine borçlu olduğunu bilir.

Burada bir mahcubiyet sezilir; fakat bu mahcubiyet kendini küçümsemeye dönüşmez. Carême, çiftçinin emeğini değersizleştirmediği gibi şairin emeğini de gereksiz saymaz. Yalnızca insanların dünyaya farklı biçimlerde katkıda bulunduğunu hatırlatır. Birinin elleri toprağı işler, bir başkasının sözleri insanın iç dünyasına ulaşır. Biri bedeni besleyen ekmeği üretir, diğeri hayatı anlamlandırmaya yarayan düşünceleri ve duyguları dile getirir.

Bu bakımdan şiirin ilk bölümü, sanatçının kendi varlığına karşı duyduğu sorumluluğun da başlangıcıdır. Başkalarının emeğiyle yaşayan insan, kendi emeğiyle ne verdiğini de düşünmelidir. Şair bu sorunun cevabını hemen ardından verir.

İnsanın içine ekilen tohumlar

“Ben, hasat edilebilecek Bütün tatlılıkları ektim.”

Şiirin en güçlü dizelerinden biri budur. İlk bölümdeki tarla ve ekmek imgeleri burada yeniden karşımıza çıkar; ancak bu kez toprağın yerini insanın iç dünyası alır. Şair fiziksel olarak tarla sürememiştir ama insanların yüreğine bir şeyler ekmiştir. Ektiği şey, buğday ya da başka bir ürün değil; hayatı güzelleştirebilecek tatlılıklardır.

Burada “hasat” sözcüğü özellikle önemlidir. Çünkü ekilen her tohum hemen ürün vermez. Zaman ister, sabır ister, uygun koşullar ister. Şairin sözleri de bir insana ulaştığı anda mutlaka karşılık bulmayabilir. Bazen bir şiir yıllarca zihnin bir köşesinde bekler; insanın yaşadığı bir olay, karşılaştığı bir acı ya da duyduğu bir sevgi, o dizeleri yeniden hatırlatır. O zaman daha önce ekilmiş bir düşünce filizlenir.

Carême'in şairliği bu nedenle yalnızca güzel söz söylemekten ibaret değildir. O, insanın içinde bir iyilik ihtimali bırakmaya çalışır. Şiirin okuyucuda ne zaman karşılık bulacağını, hangi duyguyu harekete geçireceğini bilemez. Fakat tohumu ekmiştir. Hasadın zamanı artık yalnızca ona ait değildir.

Bu dizelerde şairin kendisine biçtiği görev de belirginleşir: İnsanların hayatına biraz daha incelik, biraz daha merhamet ve biraz daha güzellik katmak. Şairin ürünü gözle görülmez; ama insanın davranışlarında, hatıralarında ve başkalarına yaklaşımında kendisini gösterebilir.

Taştan değil, mutluluktan bir yapı kurmak

“Taştan duvar öremem, Pencere açamam; Ama mutluluk üzerine kurulabilecek Her şeyi kurdum.”

Carême burada yeniden maddi üretimle manevi üretim arasındaki karşılaştırmaya döner. Duvar örmek, pencere yapmak somut bir beceridir. İnsanların barınacağı evleri, yaşayacağı mekânları kurar. Şair bu işleri yapamadığını söyler. Ardından, mutluluk üzerine kurulabilecek her şeyi kurduğunu belirtir.

Bu ifade, şiirin en geniş anlamlarından birini taşır. Çünkü mutluluk da bir yapı gibi kurulmaya ihtiyaç duyar. Güven olmadan, sevgi olmadan, anlayış ve dayanışma olmadan insanın kendisini huzurlu hissedebileceği bir dünya meydana gelmez. Bir evin duvarları insanı dışarıdaki soğuktan koruyabilir; fakat o evin içinde şefkat yoksa duvarların tek başına bir anlamı kalmaz.

Şairin kurduğu yapı, taş ve harçtan oluşmaz. İnsanların birbirine daha iyi davranmasıyla, birbirini anlamaya çalışmasıyla ve hayatın içinde küçük sevinçlere yer açmasıyla yükselir. Carême, şiirin böyle bir yapının kurulmasına katkıda bulunabileceğine inanır.

Burada şairin iddiasını da doğru anlamak gerekir. Kendisi mutluluğun tamamını kurduğunu söylemiyor; mutluluk üzerine kurulabilecek şeyleri kurduğunu söylüyor. Yani insanlara hazır bir mutluluk sunmuyor. Mutluluğun mümkün olabileceği bir düşünce ve duygu alanı açıyor. Onun şiiri, insanın kendi hayatında tamamlayabileceği bir yapının temel taşlarından biri oluyor.

Kalbi giydiren görünmez kumaş

“İpekten, yünden çalışamam, Sepet öremem; Ama kalbi giydirebilecek Her şeyi dokudum.”

Bu bölüm, şiirin en incelikli imgelerinden birini barındırıyor. Şair, ipek ve yünle çalışamadığını, elleriyle sepet öremediğini söylüyor. Fakat kalbi giydirecek şeyler dokuduğunu belirtiyor. Burada kumaş, insanın bedenini soğuktan koruyan maddi bir ihtiyaç olmaktan çıkarak ruhun korunmasına ilişkin bir imgeye dönüşüyor.

İnsan yalnızca bedeniyle yaşamaz. Kırılır, incinir, yalnız kalır, anlaşılmadığını hisseder. Bazen bir söze, bazen bir hatırlanmaya, bazen de kendisini anlayan birinin varlığına ihtiyaç duyar. Kalbin de kendisini koruyacak bir örtüye ihtiyacı vardır. Şairin dokuduğu kumaş, işte bu örtüdür.

Bir şiir, insanın acısını ortadan kaldırmayabilir. Yaşadığı kaybı geri getiremez, geçmişteki bir haksızlığı düzeltemez. Ama insanın o acıyla baş başa olmadığını hissettirebilir. Başka birinin de aynı duygulardan geçtiğini, yalnızlığının yalnızca kendisine ait olmadığını gösterebilir. Bazen bir dize, insanın yıllardır içinde taşıdığı fakat adını koyamadığı bir duyguyu onun yerine söyler.

Carême'in “kalbi giydirmek” dediği şey biraz da budur. Şair, insanın kırılganlığını bilir ve sözleriyle o kırılganlığın üzerine bir incelik örtüsü bırakmak ister. Bu yüzden şiirin emeği görünmez olsa da etkisi gerçektir.

İnsanı daha iyi kılabilecek sözler

“Halk ezgilerini çalamam, Bir duayı ezberleyemem; Ama insanı daha iyi kılabilecek Her şeyi söyledim.”

Şair bu kez müzikten ve duadan söz eder. Halk ezgilerini çalamadığını, bir duayı ezberleyemediğini belirtir. Ancak bu ifadelerden onun müziğe ya da duaya uzak olduğu sonucunu çıkarmak doğru olmaz. Burada daha çok, kendi yeteneklerinin ve sınırlarının farkında olan bir insanın konuştuğunu görüyoruz.

Ardından gelen dizeler şiirin ahlaki merkezini ortaya koyar. Şair, insanı daha iyi kılabilecek her şeyi söylediğini ifade eder. Bu söz, şiirin yalnızca estetik bir uğraş olmadığını düşündürür. Güzel sözcükleri bir araya getirmek, etkileyici imgeler kurmak elbette önemlidir; fakat Carême için şiirin değeri, insanın içinde uyandırabildiği iyilik duygusuyla da ölçülür.

Buradaki “daha iyi insan” düşüncesini de bir öğüt verme çabası olarak görmemek gerekir. Şair, insanlara yukarıdan bakarak onları eğitmeye çalışmaz. Kendisini de kusursuz bir insan olarak sunmaz. Onun istediği, insanın kendi içindeki güzelliği fark etmesi ve bunu hayatına taşımasıdır.

Bir insanın daha iyi olması, yalnızca büyük fedakârlıklar yapması demek değildir. Bazen karşısındakini dikkatle dinlemek, birinin yükünü hafifletmek, kırıcı olabilecekken susmak, bir başkasının sevincine ortak olmak yeterlidir. İnsanın iyiliği çoğu zaman büyük sözlerden önce küçük davranışlarda görünür. Carême'in şiiri de bu küçük ama hayatı değiştirebilecek davranışların tarafındadır.

Hayatın Tanrı'nın ayakları dibinde bir müziğe dönüşmesi

“Hayat, Tanrı'nın ayakları dibinde Bir akorlar bütünü gibi yayıldı.”

Şiirin bu bölümünde anlatımın yönü değişir. Önceki dizelerde şairin yaptığı işler, insanlara sunduğu güzellikler ve sanatının anlamı üzerinde durulurken burada bütün hayat, daha büyük bir bütünün parçası olarak karşımıza çıkar.

Hayatın akorlara benzetilmesi, şiire müzikal bir derinlik kazandırır. Bir akor, farklı seslerin bir araya gelmesiyle oluşur. Her ses kendi özelliğini korur ama birlikte başka bir güzellik meydana getirir. İnsanların emeği, sevinci, acısı, sevgisi ve çabası da hayatın içinde böyle bir bütün oluşturur.

Carême'in Tanrı'ya yönelişi, şiirin başından beri süren alçakgönüllülük duygusunu tamamlar. Şair, kendi sözlerini hayatın merkezine yerleştirmez. Yaptığı şeyin, kendisinden daha büyük bir bütünün içinde küçük bir ses olduğunu kabul eder. Hayatın müziği yalnızca onun şiirinden oluşmaz; çiftçinin emeği, annenin sevgisi, işçinin alın teri, çocuğun kahkahası ve insanların birbirine sunduğu iyilikler de bu müziğin içindedir.

Böyle bakıldığında şiirin başındaki ekmek imgesi de yeniden anlam kazanır. Şair başkalarının ürettiği ekmeği yerken hayatın ortak emeğine bağlı olduğunu kabul etmişti. Şimdi ise bütün hayatı Tanrı'nın huzurunda yayılan bir müzik olarak görüyor. İnsan, bu büyük bütünün ne sahibi ne de tek başına yaratıcısıdır; yalnızca kendi sesini katabilen bir varlıktır.

Küçük bir armağanın masumiyeti

“Ben, alçakgönüllü bir çocuk olarak kaldım; Bir çocuğun masumiyetle Rabbine sunduğu Küçük armağanı sunuyorum.”

Şiirin finali, başından beri kurulan düşünceyi son derece sade bir biçimde tamamlar. Şair kendisini bir usta, bir bilge ya da insanlığa büyük hizmetlerde bulunmuş bir kahraman olarak tanımlamaz. Bir çocuk olduğunu söyler. Üstelik bu çocukluk, yaş almamış olmakla ilgili değildir. Dünyaya karşı duyulan hayreti, verilen şeyin karşılığını beklememeyi ve insanın kendi armağanının sınırlılığını bilmesini anlatır.

Bir çocuğun armağanında çoğu zaman gösteriş yoktur. Verdiği şeyin maddi değeri küçük olabilir; fakat onu sunarken taşıdığı samimiyet büyüktür. Carême, kendi şiirini de böyle görür. Hayata sunduğu şeyin ne kadar büyük olduğunu iddia etmez. Yalnızca elinden geleni, içtenlikle sunar.

Burada şairin Tanrı karşısındaki konumu da önemlidir. Şiir, bir başarı gösterisine ya da kendini kanıtlama çabasına dönüşmez. Şair, yaratılmış hayatın karşısında kendi sınırlarını kabul eder. Yaptığı işin değerini kendisi belirlemeye kalkışmaz; onu bir armağan olarak sunar.

Finaldeki çocuk imgesi, şiirin bütününe geriye dönük bir ışık düşürür. Başlangıçta başkalarının ekmeğini yiyen, sonra insanın içine tatlılık eken, mutluluk üzerine yapılar kuran ve kalbi giydirecek şeyler dokuyan şair, sonunda bütün bunları bir çocuğun masum armağanına dönüştürür. Şairin büyüklüğü, kendisini büyük görmemesinde belirir.

Şiirin bütününde insanın dünyaya bıraktığı iz

“Şairin Duası”, sanatçının kendi varlığını anlamlandırma çabasının ötesinde, insanın dünyadaki sorumluluğunu anlatan bir şiirdir. Carême, herkesin aynı işi yapmadığını, herkesin aynı yeteneklere sahip olmadığını bilir. Fakat insanın dünyaya mutlaka bir şey katabileceğine inanır. Kimi toprağı işler, kimi evler kurar, kimi kumaş dokur; kimi de insanların kalbine ulaşacak sözler bırakır.

Şiirin asıl meselesi, şairin yaptığı işi diğer emeklerden üstün göstermek değildir. Tam tersine, bütün emeklerin birbirine ihtiyaç duyduğunu hatırlatmaktır. Şair başkalarının ektiği ekmeği yer; fakat kendi şiirleriyle insanın iç dünyasına bir şeyler ekmeye çalışır. Bu karşılıklılık, şiire hem insani hem de ahlaki bir derinlik kazandırır.

Ben bu şiirde en çok, insanın başkasının hayatında bırakabileceği görünmez iz üzerinde duruyorum. Çünkü bir insanın geride bıraktığı şey her zaman büyük eserler, yapılar ya da maddi varlıklar değildir. Bazen birine söylenmiş güzel bir söz, zor bir zamanda gösterilmiş ihtimam, paylaşılmış bir sevinç ya da unutulmamış bir iyilik de insanın dünyaya bıraktığı mirastır. Bunlar çoğu zaman kayda geçmez; ama bir başkasının hayatında yaşamaya devam eder.

Carême'in şiiri bana, insanın kendisine şu soruyu sorması gerektiğini düşündürüyor: Başkalarının emeğiyle yaşadığım bu dünyaya ben ne katıyorum? Yalnızca kendi ihtiyaçlarımı mı karşılıyorum, yoksa bir başkasının hayatına da güzellik bırakabiliyor muyum? Bir insanın varlığı, başka bir insanın hayatını biraz olsun kolaylaştırabiliyor mu?

Şairin duası, bu sorulara gösterişsiz bir cevap veriyor. Büyük işler başaramamış olabiliriz; herkesin yapabileceği şeyler birbirinden farklıdır. Fakat hepimizin ekebileceği bir tatlılık, kurabileceği bir mutluluk, dokuyabileceği bir şefkat vardır.

Belki de şiirin en güzel tarafı budur: Carême, insanın dünyayı tek başına değiştirmesini beklemiyor. Ondan yalnızca kendi payına düşen güzelliği eksik bırakmamasını istiyor. Bir çiftçinin ektiği tohum nasıl başkalarının sofrasına ekmek oluyorsa, insanın başkasına gösterdiği iyilik de hiç ummadığı bir yerde yeniden filizlenebilir.

Ve şair, bütün bunları anlattıktan sonra elinde kalan küçük armağanı Tanrı'ya sunuyor. Ne bir övgü bekliyor ne de kendisine büyük bir pay çıkarıyor. Yalnızca insan olmanın kendisine verdiği imkânları, elinden geldiğince güzelliğe dönüştürmüş olmanın huzurunu taşıyor.

Şairin Duası, insanın dünyada ne kadar yer kapladığını değil, başka insanların hayatında ne kadar güzellik bırakabildiğini soran bir şiir.