YİTEN ÇOCUK 

Ah o yavaş çocukluk ki içinden
uzun bir otlak gibi
büyüdü sert, dişi organ,
insanın odunu.

Kim oldum? Ne oldum? Ne olduk?

Karşılık yok. Geçtik.
Olmadık. Öyleydik. Başka ayaklar,
başka eller, başka gözler
Her şey durum değiştirdi yaprak yaprak
ağaçta. Ama sende? Derin değişti,
saçların, belleğin. Sen olmadın,
koşa koşa geçti o çocuk
bir ırmağın ardından, bir bisikletin ardından,
ve devinimle
yaşamın geçip gitti o dakikada.
Sahte kimlik izledi adımlarını.
Saatler rıhtıma bağlandı günden güne,
ama sen değildin daha, geldi öteki,
öteki sen, sonra bir öteki, sen sen oluncaya dek,
sen koparıncaya dek kendini
yolcunun kendisinden,
trenden, yaşamın vagonlarından,
başkası bilmekten kendini, ilerleyenden.

Çocuğun maskesi değişti,
acılı durumu zayıfladı,
yatıştı güçlü devingenliği,
iyi dayandı iskelet,
dayandı kemik çatısı,
gülümseme,
yürüyüş, havadan bir çalım, yankısı
o çıplak çocuğun
ki ortaya çıktı bir şimşekten,
gene de bu büyüme bir giysi gibi oldu:
insan başkasıydı ve kendinde taşıyordu onu iğreti.

Böyle oldu bu işler bende.

Ormandan
vardım kente, gaza, acımasız yüzlere
ki ölçtüler boyumu ve bilgimi,
vardım kadınlara, ki bende aradılar kendilerini
bende yitmişler gibi,
ve ortaya çıktı böylece
saf olmayan kişi,
oğulu saf oğulun,
hiçbir şeyin öncekine benzemediği ana dek,
ve ansızın yüzümde
yabancı bir yüz belirdi,
ama kendi yüzümdü bu da:
bendim o büyüyen,
sendin o büyüyen,
her şeydi
ve değiştik biz
ve unuttuk büsbütün ne olduğumuzu.

Arasira anımsarız
o bizde yaşamış olanı
ve sorduğumuz olur bizi anımsar mı o diye,
bilir mi diye kendi olduğumuzu en azından, konuştuğumuzu
kendi diliyle,
ama o, yokolmuş saatlerin dibinden,
bakar bize, bakar ya, tanımaz bizi.

BABA

Sert baba ansızın dönüp geliyor
trenlerinden:
Tanımıştık
gecede
ıslığını
lokomotifin
delirken yağmuru
o başıboş ulumasıyla,
o karanlık inilti­siyle,
ve az sonra
kapıyı, ki titrerdi:
hortumu rüzgârın
girerdi babamla
ve adımlarıyla, basınçlarıyla onların,
ev
sarsılırdı hep,
ürk­müş kapılar
tak tak öterdi birbiri ardınca patlayan, kuru
tabanca sesleri gibi,
inilirdi basamaklar
ve çın çın öten bir ses
gümbürderdi, düşmanca,
tam fırtına karanlığının,
yağmurun bir çağlayan gibi
çatılara boşandığı,
boğulduğu sırada azar azar
dünyayı
ve rüzgârdan başka ses duyulmazken.
rüzgâr ki çarpıştırdı yağmurla.

Ama, birer günlüğüne eve gelirdi.
Başıydı treninin ve soğuk şafağın,
puslu güneş
doğmaya başlayınca sakalını gördük orda,
bayraklarını
fenerler yerine, yeşil kırmızı,
makinenin kömürünü cehenneminde,
sisler arasında Gar'ın trenleriyle
ve coğrafyaya karşı ödevini.

Demiryolcu bir kara denizcisidir
ve gemiler çalışmayan küçük limanlarda
-orman köyleri- tren koşar da koşar
gemiden kurtarıp doğayı,
verip kendini topraksal deniz yolculuğuna.

Dinlenirken uzun tren
toplanır dostlar,
girerler, açarlar kapılarını çocukluğumun,
titreşir masa
çarmıhıyla bir demiryolu elinin,
çınlar ağabeyin iri cam bardakları
ve kıvılcımlanıp
ışıl ışıl yanar
şarabın gözleri.

Zavallı sert babam benim
dururdu orada, yaşamın ekseninde,
erkekçe dostlukla, dolu kadehle.
Yaşamı hızlı bir milis oldu
ve şafağıyla yolları arasında
birkoşu yola çıkışla varış arasında,
daha yağmurlu bir günde başka günlerden
makinist José del Carmen Reyes
bindi ölüm trenine, bugüne değin de gelmedi.

ELVEDALAR

Ah, elvedalar bir ülkeye, bir başka ülkeye,
her ağıza ve her acıya,
kü­stah aya, haftalara
ki durup büktüler günleri, yitip gittiler,
elveda şu sese ve o kızıl mor
boyasına, ve elveda
yatağa ve alışılmış yemeğe
akşamlık köşesinde elvedaların,
aynı akşam alacasıyla birleşmiş iskemleye,
ayakkabılarımın çizdiği yolda.

Yaydım kendimi, kuşku yok,
değiştirdim kendimi varlıklarla,
deri, lamba, kin değiştirdim,
zorlandım buna çünkü
ama ne yasayla ne de hevesle,
bir zincirle ancak:
beni zincire vurdu her bir yeni yol,
bir ülkeden her ülkenin tadına vardım.

Daha yeni gelmiştim ve elveda diyecektim ki
daha yeni bölüşülmüş sevecenlikle
yanılmış olan ekmek gibi tıpkı, bir anda
sofradan kaçtıydı herkes.

Böylece yola çıktım bütün dillerden,
gene görüşelim'ler söyleyip durdum eski bir kapı gibi,
sinema, akıl, mezar değiştirdim,
başka bir yer için yola çıktım her yerden,
bugüne dek neysem o oldum,
sevinçten dikenleri yarı yarıya kırık,
üzüntüde düğün evinde gibi,
bilmeden olmaz, nasılı, ne zamanı
hep dönüşe hazırdım ya dönülmezdi de.

Kim ki döner, biliriz, yola çıkmamıştır o,
bütün yaşamımca bir gittim bir geldim öyle
giysi ve gezegen değiştirerek,
alışamadım hiç yoldaşlığına,
büyük kalabalığına sürgünün
çanların ıssızlığı altında.

Pablo Neruda

Çeviri: Sait Maden 

YİTEN ÇOCUK

1. Çocukluğun kaybı: İnsan ne zaman kendinden uzaklaşır?

Şiir, çocukluğun ağır ağır geride kalışını anlatan bir ağıtla açılır:

“Ah o yavaş çocukluk ki içinden uzun bir otlak gibi büyüdü sert, dişi organ, insanın odunu.”

Neruda'nın çocukluğu bir otlağa benzetmesi, onun doğal, geniş ve henüz biçimlendirilmemiş dünyasına işaret eder. Fakat bu otlağın içinden büyüyen şey, masumiyetin devamı değildir. Çocukluğun içinden sertlik, cinsellik, yetişkinliğin bedensel ve toplumsal gerçekliği çıkar. Buradaki büyüme, yalnızca bedensel bir gelişme değil, insanın doğallığından uzaklaşmaya başlamasıdır.

Özellikle “insanın odunu” imgesi dikkat çekicidir. Odun, hem insanın maddesel varlığına hem de hayatın içinde biçimlendirilecek, kesilecek, yakılacak bir varlığa gönderme yapar. İnsan, çocukluğunda henüz biçim verilmemiş bir doğayken zamanla hayatın ateşinde işlenecek bir malzemeye dönüşür.

2. Kimlik sorusu: Kim olduk, ne olduk?

“Kim oldum? Ne oldum? Ne olduk?”

Şiirin ilk büyük kırılması bu sorularla gerçekleşir. Üstelik sorular yalnızca bireysel değildir. “Ne olduk?” sözüyle şair, insanın ortak kaderine yönelir. Hepimiz büyür, değişir, yaşarız; fakat bu değişimin sonunda neye dönüştüğümüzü gerçekten biliyor muyuz?

“Karşılık yok. Geçtik. Olmadık. Öyleydik.”

Bu kısa ve çarpıcı ifadeler, insanın kendi geçmişine verdiği cevabın yetersizliğini gösterir. Geçmiş yaşanmıştır ama açıklanamamaktadır. İnsan, bir zamanlar olduğu kişiyi hatırlamakla bugünkü kimliğini tanımlayamaz. Çünkü zaman yalnızca yaşımızı değil, kendimize ilişkin algımızı da değiştirmiştir.

“Başka ayaklar, başka eller, başka gözler”

Bedensel değişim, burada kimlik değişiminin somut karşılığıdır. İnsan aynı bedeni taşıdığını düşünür ama o beden bile artık çocukluğundaki beden değildir. Neruda'nın yaprak yaprak değişen ağaç imgesi, dönüşümün sürekliliğini anlatır. Ağaç aynı ağaçtır ama yaprakları, dalları, görünüşü değişir. Peki insan da böyle midir? Şairin cevabı daha karmaşıktır: Değişen yalnızca dış görünüş değildir; belleğimiz, derinliğimiz ve kendimize ilişkin duygumuz da dönüşür.

3. Çocuğun kaçışı: Hayatın gerisinde kalmak

“Sen olmadın, koşa koşa geçti o çocuk bir ırmağın ardından, bir bisikletin ardından”

Şiirin en dokunaklı imgelerinden biri burada belirir. Çocuk, hayatın içinden koşarak geçer; ırmağın ve bisikletin peşindedir. Bu görüntüde çocukluğun hareketliliği, merakı ve özgürlük duygusu vardır. Fakat yetişkin insan, o çocuğun peşinden koşmasına rağmen ona yetişemez.

Çünkü çocukluk, yalnızca geçmişte kalmış bir zaman değildir; geri dönülemeyen bir varoluş biçimidir.

“Ve devinimle yaşamın geçip gitti o dakikada.”

Bu dizelerde zamanın akışıyla insanın kendi hayatını kaçırması arasında güçlü bir bağ kurulur. Hayat ilerlemektedir ama insan kendi dönüşümünün farkında değildir. Bir gün geriye baktığında, yaşadığı bütün değişimlerin içinde kendisinin de değişip kaybolduğunu görür.

“Sahte kimlik izledi adımlarını.”

Sahte kimlik, insanın toplumsal hayatta edindiği rollerin ve kendisine yakıştırdığı kişiliklerin simgesidir. İnsan büyüdükçe yeni kimlikler edinir: öğrenci, çalışan, eş, anne, baba, yurttaş... Fakat bu kimliklerin hiçbiri çocukluğundaki kendiliği bütünüyle karşılamaz. İnsan, başkalarının dünyasında kabul görmek için kendisine yeni bir yüz oluşturur.

4. Öteki benler: Kendimize ulaşmak için başkalarından geçmek

“Geldi öteki, öteki sen, sonra bir öteki, sen sen oluncaya dek”

Neruda burada kimliği sabit bir öz olarak değil, birbirini izleyen dönüşümler olarak ele alır. İnsan hayat boyunca pek çok başka benliğe dönüşür. Her dönem, önceki benliğin üzerine yeni bir katman ekler.

Fakat şairin asıl vurgusu şu dizelerde yoğunlaşır:

“Sen koparıncaya dek kendini yolcunun kendisinden, trenden, yaşamın vagonlarından, başkası bilmekten kendini, ilerleyenden.”

İnsan, hayatın akışına kapılmış bir yolcudur. Tren, zamanın ve yaşamın hareketini temsil eder. Vagonlar ise insanı bir yerden başka bir yere taşıyan yaşantılar, ilişkiler ve toplumsal roller olarak okunabilir.

Kendini yolcudan, trenden ve vagonlardan koparmak; insanın hayatın kendisine biçtiği kimliklerle arasına mesafe koymasıdır. Başka bir deyişle, insanın kendi varlığını başkalarının gözünden ve hayatın kendisine yüklediği rollerden bağımsız olarak tanımaya başlamasıdır.

Neruda'nın burada işaret ettiği özgürleşme, geçmişteki çocuğa geri dönmek değil, insanın kendisini başkası sanmaktan vazgeçmesidir.

5. Çocuğun maskesi: Büyümenin bedeli

“Çocuğun maskesi değişti”

Maske, şiirin kimlik meselesini derinleştiren temel imgelerinden biridir. Çocuk büyürken yüzü değişir; fakat değişen yalnızca yüz değildir. Çocuğun acıları, hareketleri, gülümsemesi ve dünyayla kurduğu ilişki de dönüşür.

“Acılı durumu zayıfladı, yatıştı güçlü devingenliği”

Çocukluğun yoğun duyguları zamanla törpülenmiştir. Bir zamanlar dünyaya bütün varlığıyla tepki veren insan, yetişkinlikte daha kontrollü, daha dayanıklı, belki de daha alışkın birine dönüşür.

“İyi dayandı iskelet, dayandı kemik çatısı, gülümseme, yürüyüş, havadan bir çalım”

Burada beden, zamanın karşısında ayakta kalmış bir yapı gibidir. Kemikler dayanmış, yürüyüş sürmüş, gülümseme korunmuştur. Fakat bütün bunların altında eski çocuk artık aynı biçimde yaşamamaktadır.

“Gene de bu büyüme bir giysi gibi oldu: insan başkasıydı ve kendinde taşıyordu onu iğreti.”

Şiirin en önemli düşünsel düğümlerinden biri bu dizelerdir.

Büyüme, insanın üzerine giydiği bir giysiye benzetilir. Giysi bedeni örter, ona dışarıdan bir biçim verir; fakat bedenin kendisi değildir. Yetişkin kimliği de böyledir. İnsan toplumun içinde yaşamayı, ilişkiler kurmayı ve hayata uyum sağlamayı öğrenirken yeni bir kişilik edinir. Ancak bu kişilik, en derindeki benliğine tam olarak oturmaz.

“İğreti” sözcüğü burada belirleyicidir. İnsan büyümüş, değişmiş ve yeni bir kimlik edinmiştir; ama bu kimliğin içinde hâlâ kendisine tam olarak ait olmayan bir şey taşımaktadır.

Böylece Neruda, yetişkinliği tamamlanmış bir kimlik değil, insanın üzerine sonradan geçirilmiş bir varoluş biçimi olarak sorgular.

6. Ormandan kente: Doğallıktan toplumsal hayata

“Ormandan vardım kente, gaza, acımasız yüzlere”

Orman, çocukluğun doğal ve özgür dünyasını; kent ise kuralların, ölçülerin, rekabetin ve toplumsal beklentilerin alanını temsil eder.

Şairin “boyumu ve bilgimi” ölçen yüzlerle karşılaşması, toplumun insanı belirli ölçütlere göre değerlendirmesini düşündürür. İnsan artık yalnızca var olduğu için kabul görmez; ne bildiği, ne başardığı, ne kadar güçlü olduğu ve başkalarının beklentilerini ne ölçüde karşıladığı üzerinden tanımlanır.

“Vardım kadınlara, ki bende aradılar kendilerini bende yitmişler gibi”

Bu bölümde şiir kişisel ve duygusal bir derinlik kazanır. Kadınlar, şairin dünyasında yalnızca aşkın nesnesi değildir; kendi kayıplarını, eksikliklerini ve arayışlarını onda bulmaya çalışan başka benliklerdir.

İnsan ilişkileri böylece iki kişinin karşılaşmasından daha karmaşık bir hâl alır. Herkes karşısındakinde biraz kendisini arar. Bir başkasına yönelirken bile kendi kaybını telafi etmeye çalışır.

Bu, şiirin temel düşüncesini genişletir: İnsan yalnızca zaman içinde değişerek değil, başkalarının beklentileri ve arayışları içinde de kendisinden uzaklaşır.

7. Yabancı yüz: Kendine dönüşün paradoksu

“Ve ansızın yüzümde yabancı bir yüz belirdi, ama kendi yüzümdü bu da”

Şiirin en çarpıcı paradokslarından biri budur. İnsan aynaya baktığında yabancı bir yüz görür; fakat bu yüz kendisinindir. Çünkü zamanla değişen insan, kendi değişimini içeriden yaşadığı için fark edemez. Bir gün karşısına çıkan görüntü, geçmişteki kendisiyle arasındaki mesafeyi açığa çıkarır.

“Bendim o büyüyen, sendin o büyüyen, her şeydi ve değiştik biz ve unuttuk büsbütün ne olduğumuzu.”

Burada bireysel deneyim evrensel bir insanlık durumuna dönüşür. Şair yalnızca kendisinden söz etmez; okuru da bu dönüşümün içine alır. “Ben”, “sen” ve “her şey” arasındaki sınırlar silinir.

İnsan büyümüştür ama büyümenin sonunda ne olduğunu unutmuştur. Kimlik, yaşanan hayatın içinde oluşmuş; fakat bu oluşumun başlangıcındaki öz, belleğin gerisinde kalmıştır.

8. Hatırlamak ve tanınmamak: Şiirin trajik sonu

“Arasıra anımsarız o bizde yaşamış olanı”

Şair artık çocukluktaki kendisinden söz ederken geçmiş zaman kullanır. O çocuk, bir zamanlar içimizde yaşamış, dünyaya başka türlü bakmış, başka türlü sevinmiş ve başka türlü acı çekmiştir.

Fakat hatırlama, yeniden kavuşmak anlamına gelmez.

“Ve sorduğumuz olur bizi anımsar mı o diye”

Bu soru, şiirin bütün duygusal yükünü taşır. Biz çocukluğumuzu hatırlıyoruz; peki çocukluğumuzdaki biz de bizi hatırlar mı? Bugünkü insanı görse tanır mı? Onun adına yaşadığımız hayatı, edindiğimiz kimlikleri, yaptığımız seçimleri kendisine ait bulur mu?

“Bilir mi diye kendi olduğumuzu en azından, konuştuğumuzu kendi diliyle”

Burada dil, yalnızca iletişim aracı değildir; çocukluğun dünyayla kurduğu özgün ilişkinin de simgesidir. Çocuk, dünyayı henüz toplumsal kalıplara bütünüyle teslim olmamış bir dille algılar. Yetişkin ise o dilin bir bölümünü kaybetmiştir. Artık aynı kelimeleri kullansa bile aynı dünyayı konuşamamaktadır.

Ve şiir şu dizelerle sonlanır:

“Ama o, yokolmuş saatlerin dibinden, bakar bize, bakar ya, tanımaz bizi.”

Bu, şiirin en acı hükmüdür.

Biz geçmişteki çocuğu tanırız; çünkü o bizim anılarımızın içindedir. Fakat o çocuk bizi tanımaz. Çünkü onun dünyasında henüz bizim bugünkü kimliğimiz, alışkanlıklarımız, korkularımız ve uzlaşmalarımız yoktur.

Daha da önemlisi, çocuk bizi tanımak zorunda değildir. Biz onun geleceğiyiz ama onun hayal ettiği gelecek olup olmadığımızı bilmiyoruz.

Şiirin bütünsel değerlendirmesi

“Yiten Çocuk”, çocukluğa duyulan sıradan bir özlem şiiri değildir. Neruda burada geçmişe dönmek istemekten daha derin bir meseleyi sorgular: İnsan, kendi hayatını yaşarken nasıl olup da kendisine yabancılaşır?

Şiirin temel gerilimi, değişmek ile kendin kalmak arasındadır. İnsan büyür, beden değişir, ilişkiler kurar, toplumun içinde yer edinir ve çeşitli kimlikler kazanır. Bunların hiçbiri tek başına yanlış değildir. Fakat bütün bu dönüşümlerin sonunda insan, bir zamanlar olduğu kişiyi tanıyamayacak kadar uzaklaşabilir.

Şairin çocukluğu bir maske, yetişkinliği bir giysi, hayatı bir tren yolculuğu ve geçmişteki benliği zamanın dibinden bakan yabancı bir çocuk olarak kurması, şiirin imgelerini aynı düşünsel eksende birleştirir.

Burada kaybedilen yalnızca çocukluk değildir. Kaybedilen, insanın kendisiyle arasındaki ilk ve dolaysız bağdır.

Şiirin trajedisi de tam bu noktadadır: Geçmişe dönebilir, çocukluğumuzu anımsayabilir, eski oyunlarımızı ve sevinçlerimizi zihnimizde yeniden canlandırabiliriz. Ama o çocuğun yerine geçemeyiz. Çünkü artık onun yaşadığı dünyada değiliz.

Sonuçta Neruda bize çocukluğumuzu değil, çocukluğumuzun bizi tanımayacak kadar değişmiş olduğumuzu hatırlatır.

BABA

Bir trenin gürültüsünden ölümün sessizliğine: Babanın hafızadaki yolculuğu

Neruda'nın Baba şiiri, geçmişe dönüp bakmanın ötesinde, çocuklukta yaşanan bir korkunun yıllar sonra sevgiye, hayranlığa ve derin bir kayıp duygusuna dönüşmesini anlatır. Şiirin merkezinde, evine düzenli olarak dönemeyen, demiryollarında çalışan, sert mizaçlı bir baba vardır. Fakat bu baba, çocuğun hafızasında yalnızca aileden bir kişi olarak kalmamıştır. Onun gelişiyle evin havası değişir, kapılar titrer, basamaklar ses verir, dostlar toplanır, sofralar kurulur. Gidişiyle de ev yeniden sessizliğe gömülür. Baba, bir bakıma evin ve çocukluğun ritmini belirleyen kişidir.

Şiirin ilk dizesindeki "Sert baba ansızın dönüp geliyor / trenlerinden" ifadesi, bütün şiirin temel gerilimini kurar. Burada baba, işinden eve dönen sıradan bir insan gibi karşılanmaz. Onun gelişi, trenlerin gürültüsüyle, yağmurun ve rüzgârın şiddetiyle birlikte hatırlanır. Çocuk, babasının gelişini önce görerek değil, duyarak tanımıştır. Lokomotifin ıslığı, karanlıkta yağmuru yaran sesi, uzaktan yaklaşan bir varlığın habercisidir.

Bu nedenle tren sesi, şiirde yalnızca bir ulaşım aracının sesi değildir; babanın yaklaşmakta olduğunun işaretidir. Çocuğun belleğinde baba ile lokomotif birbirine karışmıştır. Babanın kendisi henüz görünmeden onun varlığı duyulur. Üstelik bu ses, huzur veren bir dönüşün değil, ürküten bir gelişin sesidir.

Fırtınanın içinden gelen baba

İlk bölümdeki doğa tasviri özellikle önemlidir. Rüzgâr, yağmur, karanlık, lokomotifin uluması ve kapıların çarpması aynı atmosfer içinde birleşir. Neruda, babanın eve gelişini bir fırtınanın gelişine benzetir. Kapıların titremesi, basamakların inilmesi, evin sarsılması ve tabanca seslerini andıran kapı gürültüleri, çocuğun korkuyla algıladığı bir dünyanın parçalarıdır.

Burada dikkat çekici olan, babanın eve girişiyle evin güvenli bir sığınak olmaktan çıkmasıdır. Normalde insanın dış dünyanın tehlikelerinden korunmak için döndüğü ev, babanın gelişiyle birlikte başka bir kuvvetin etkisine girer. Çocuk, babasının ayak seslerini bile bir baskı ve ağırlık olarak algılar.

Neruda'nın kullandığı "adımlarıyla, basınçlarıyla" ifadesi bu bakımdan çok anlamlıdır. Baba yalnızca yürüyerek gelmez; ağırlığıyla, otoritesiyle, varlığının yarattığı basınçla gelir. Onun gelişi evin fiziksel düzenini bile değiştirir. Çocukluk belleğinde güçlü yetişkin figürleri çoğu zaman böyle yer eder: Bir insanın varlığı, bulunduğu mekânın bütün havasını değiştirebilir.

Ancak şiirin bu bölümünü yalnızca korku üzerinden okumak eksik kalır. Neruda, babasını kötü bir insan olarak resmetmez. Çocukluğun ürkek algısıyla yetişkinlikteki sevgi ve anlayışını yan yana getirir. Sertlik, burada bir karakter özelliğidir; şiirin ilerleyen bölümlerinde bu sertliğin ardındaki emekçi, dost canlısı ve hayatla mücadele eden insan görünür olacaktır.

Bir günlük eve sığan hayat

İkinci bölümün ilk cümlesi, şiirin duygusal merkezlerinden birini oluşturur:

"Ama, birer günlüğüne eve gelirdi."

Bu kısa cümle, önceki bölümün bütün gürültüsünü başka bir anlama dönüştürür. Baba, eve her zaman kalıcı olarak dönmez. Onun hayatı trenler, istasyonlar, yollar ve görevler arasında geçmektedir. Eve gelişi geçicidir. Bir günlüğüne gelen bu adamın ardından yeniden bir ayrılık vardır.

Burada şiirin temelindeki baba-çocuk ilişkisi belirginleşir: Çocuk, babasını sürekli yanında bulunan biri olarak değil, aralıklarla hayatına giren güçlü bir varlık olarak tanımıştır. Bu nedenle baba sevgisi, kavuşma kadar bekleyişi ve ayrılığı da içerir.

Neruda, babanın dönüşünü bu kez şafağın ışığında anlatır. Gecenin karanlığında korkuyla duyulan tren, sabahın puslu ışığında görünür hâle gelir. Babasının sakalını görür çocuk; lokomotifin bayraklarını, yeşil ve kırmızı işaretlerini, kömürün ateşini ve istasyonun sislerini fark eder.

Bu sahnede şiirin görsel dünyası değişir. İlk bölümün karanlık ve ürkütücü seslerinin yerini sabahın ışığı, sis ve makinenin ateşi alır. Baba artık yalnızca fırtınayla eve giren sert bir adam değildir; ağır bir işi sürdüren, demiryollarının sorumluluğunu taşıyan bir emekçidir.

"Ve coğrafyaya karşı ödevini" dizesi, bu dönüşümün en önemli ifadelerinden biridir. Demiryolcunun işi, yalnızca bir treni hareket ettirmek değildir. O, uzak yerleri birbirine bağlar; dağları, ovaları, ormanları ve küçük yerleşimleri aşarak insanları birbirine ulaştırır. Neruda, babasının mesleğini coğrafyaya karşı yerine getirilen bir görev olarak yüceltir. Böylece kişisel bir baba portresi, insan emeğinin ve yolculuğun şiirsel bir anlatımına dönüşür.

Demiryolcu: Karada yol alan bir denizci

Şiirin üçüncü bölümündeki şu benzetme, Neruda'nın imge dünyasının en özgün noktalarından biridir:

"Demiryolcu bir kara denizcisidir."

Bu dize, babanın mesleğini yalnızca tanımlamaz; ona mitolojik bir genişlik kazandırır. Denizci, bilinmeyen sulara açılır; demiryolcu ise karanın üzerinde uzanan çelik yollarda ilerler. Biri denizin dalgalarıyla, diğeri coğrafyanın engelleriyle mücadele eder.

Neruda'nın burada kurduğu karşıtlık oldukça derindir. Gemilerin çalışmadığı küçük limanlarda, orman köylerinde trenler ilerlemektedir. Demiryolu, denizin yerini almış gibidir. Baba, denize açılmayan bir denizci olarak karanın sonsuzluğunda yol almaktadır.

"Gemiden kurtarıp doğayı" ifadesi de bu imgeyi tamamlar. Tren, doğayı deniz yolculuğunun dışında kalan bir ulaşım alanı olmaktan çıkarır; karanın kendi denizine dönüştüğü bir yolculuk başlatır. Demiryolcu, bu karasal denizin kaptanıdır.

Bu benzetmenin şiirin bütünü açısından bir başka anlamı daha vardır: Baba, evde uzun süre kalamayan, hayatı hareket içinde geçen bir insandır. Onun gerçek mekânı evden çok yoldur. Çocukluğun gözünde baba, bir yere ait olmaktan ziyade sürekli hareket eden bir varlıktır. Trenle baba arasındaki özdeşlik böylece daha da güçlenir. Baba yalnızca trenlerle eve gelmez; hayatını da trenlerin üzerinde sürdürür.

Çocukluğun kapıları ve dostluk sofrası

Şiirin dördüncü bölümünde babanın dünyasına yeni bir kapı açılır. Uzun tren dinlenmeye çekildiğinde dostlar toplanır. Çocukluğun kapıları açılır. Bu ifade, önceki bölümlerdeki ürkütücü kapı imgeleriyle özellikle karşılaştırılmalıdır.

Başlangıçta kapılar, babanın gelişini haber veren, rüzgârla çarpışan ve çocuğu korkutan nesnelerdir. Burada ise dostların açtığı kapılar, çocukluğun iç dünyasına girilen bir eşik hâline gelir. Aynı kapı imgesi, korkudan yakınlığa doğru dönüşür.

Masa titrer, ağabeyin büyük bardakları çınlar, şarabın gözleri kıvılcımlanarak parlar. Bu sahnede ev, artık fırtınanın etkisiyle sarsılan bir mekân değil; dostluğun, sohbetin ve paylaşmanın merkezidir.

Neruda'nın "çarmıhıyla bir demiryolu elinin" ifadesi özellikle düşündürücüdür. Demiryolu işçisinin eli, yalnızca bir mesleğin aracı değildir; emeğin, yorgunluğun ve yaşanmışlığın izlerini taşır. Çarmıh imgesi ise bu emeğe bir fedakârlık ve çile anlamı yükler. Demiryolcunun eli, hayatın yükünü taşıyan bir eldir. Sofranın üzerinde bu elin varlığı, babanın bütün çalışma hayatını da sofraya getirir.

Şarabın gözlerinin ışıldamasıyla birlikte şiirin atmosferi değişir. İlk bölümde yağmurun, rüzgârın ve lokomotifin karanlık sesleri vardı. Burada ise bardakların çınlaması, dostların bir araya gelişi ve şarabın ışığı vardır. Çocuk, babasının yalnızca korku uyandıran sertliğini değil, insanlarla kurduğu sıcak ilişkiyi de görmeye başlamıştır.

Bu bölüm, babanın kişiliğini tamamlar. O, evde sert ve otoriter görünebilen bir adamdır; fakat dostlarının arasında hayatı paylaşan, kadehini kaldıran, emeğinin ardından dinlenen bir insandır.

Yaşamın eksenindeki adam

Şiirin beşinci bölümünde Neruda, babasına artık çocukluk korkusunun içinden değil, yetişkinliğin anlayışıyla bakar:

"Zavallı sert babam benim / dururdu orada, yaşamın ekseninde."

"Zavallı" sözcüğü burada küçümseyici değildir. İçinde şefkat, acıma ve geç kalmış bir anlayış vardır. Şair, geçmişte sertliğinden ürktüğü babasının aslında nasıl bir hayat yaşadığını kavramaktadır. Onu hayatın merkezinde, dostlarıyla ve dolu kadehiyle görür.

"Yaşamın ekseni" ifadesi de oldukça önemlidir. Baba, yalnızca ailenin değil, kendi dünyasının da merkezindedir. Çalışma, yolculuk, dostluk, görev ve eve dönüş onun hayatını belirleyen unsurlardır. Bütün bunların ortasında, yaşamın ağırlığını taşıyan bir adam durmaktadır.

Ardından gelen "Yaşamı hızlı bir milis oldu" dizesi, şiirin ritmini yeniden değiştirir. Buradaki milis imgesi, hayatın sürekli bir hareket ve mücadele hâlinde oluşunu düşündürür. Baba, hayat karşısında bekleyen değil, onun içinde koşan bir insandır. Şafakla yollar arasında, yola çıkışla varış arasında geçen bir ömür sürmüştür.

Bu dizelerdeki hız, yalnızca trenin hızı değildir. İnsan ömrünün de hızıdır. Baba, çalışarak, yol alarak, görevini yerine getirerek yaşamıştır. Fakat bu hareketlilik, onu evden uzak tutmuş; çocuklarının hayatında eksik kalan bir varlığa dönüştürmüştür.

Şairin son bölümdeki duygusu bu nedenle yalnızca özlem değildir. Bir insanın hayatını, o hayatın içinden geçerken yeterince anlayamamış olmanın hüznüdür.

Ölüm treni: Dönüşü olmayan yolculuk

Şiirin son dizeleri, baştan beri kurulan bütün imgeleri tek bir noktada birleştirir:

"Daha yağmurlu bir günde başka günlerden / makinist José del Carmen Reyes / bindi ölüm trenine, bugüne değin de gelmedi."

Burada babanın gerçek adıyla karşılaşırız: José del Carmen Reyes. Şiir boyunca trenlerle, istasyonlarla, yollarla ve makinelerle özdeşleştirilen baba, sonunda kendi hayatının son yolculuğuna çıkar.

İlk bölümde trenin ıslığı babanın eve dönüşünü haber veriyordu. Çocuk bu sesi tanıyordu; kapıların açılacağını, babanın geleceğini biliyordu. Şimdi ise aynı tren imgesi ölümün taşıyıcısıdır. Baba yine bir trene binmiştir ama bu kez dönüş yoktur.

Şiirin en acı verici yanı, bu sonun büyük bir dramatik gösteriye dönüştürülmemesidir. Neruda, babasının ölümünü uzun uzun anlatmaz. Onun yerine son derece sade, neredeyse gündelik bir cümle kurar: "Bugüne değin de gelmedi."

Bu ifade, şiirin bütün duygusal ağırlığını taşır. Çünkü çocukluğun hafızasında baba hep giden ve yeniden gelen bir insandır. Trenlerin sesi duyulduğunda onun döneceği düşünülür. Eve her gelişinde yeniden kavuşma gerçekleşir. Fakat ölüm, bu alışılmış düzeni bozar. Bir gün tren gelir, baba gider ve artık hiçbir tren onu geri getirmez.

"Bugüne değin de gelmedi" sözü, ölümün kesinliğini doğrudan söylemekten çok, bekleyişin bitmediğini anlatır. Akıl ölümün gerçekleştiğini bilir; fakat hafıza hâlâ bir dönüş ihtimalini taşır. İnsan, kaybettiği kişiyi bazen ölümün ardından da beklemeyi sürdürür.

Bu nedenle şiirin sonu yalnızca bir ölüm anlatısı değildir. Çocukluğun bitmeyen bekleyişidir.

Sonuç: Bir babanın ardından kalan ses

Neruda, Baba şiirinde babasını kusursuzlaştırmaz. Onu sertliğiyle, ürkütücü varlığıyla, evde yarattığı ağırlıkla ve uzun ayrılıklarıyla birlikte anlatır. Fakat şiir ilerledikçe bu sert adamın arkasında çalışan, yol alan, dostlarıyla hayatı paylaşan ve ömrünü görevine adamış bir insan belirir.

Şairin babasına duyduğu sevgi, geçmişteki korkuyu silerek oluşmaz. Tam tersine, o korkunun ve uzaklığın içinden geçerek derinleşir. Çocukken yalnızca gürültüsünü duyduğu adamı, yetişkin olduğunda hayatın bütün ağırlığını taşıyan bir insan olarak anlamaya başlar.

Şiirin en güçlü yapısal özelliği, tren imgesinin baştan sona değişen anlamıdır. Başlangıçta baba, trenin sesiyle eve döner. Ortalarda tren, onun mesleğinin, emeğinin ve hareketli hayatının simgesine dönüşür. Sonunda ise aynı tren, babayı geri dönmemek üzere götürür.

Böylece şiir, bir çocuğun babasını beklemesiyle başlar; bir yetişkinin artık dönemeyecek olan babasını hatırlamasıyla biter.

Neruda'nın asıl başarısı, ölümü anlatırken babasının hayatını da görünür kılmasıdır. Baba yalnızca ölmüş bir insan değildir; bir zamanlar yağmuru yaran lokomotifin başında durmuş, coğrafyanın uzaklıklarını aşmış, dostlarıyla kadeh kaldırmış, evin kapılarını açıp çocukluğun dünyasına girmiş bir insandır.

Ve şimdi bütün bu hayat, tek bir cümlede toplanmıştır:

"Bugüne değin de gelmedi."

Bu cümlede hem ölümün kesinliği hem çocuğun bitmeyen bekleyişi vardır. Trenlerin sesi artık duyulmasa da hafıza, babanın gelişini hâlâ beklemektedir.

ELVEDALAR

Gitmenin, ait olamamanın ve dönüşsüzlüğün şiiri

1. Elvedanın coğrafyası: Bir yerden değil, bir hayattan ayrılmak

“Ah, elvedalar bir ülkeye, bir başka ülkeye, / her ağıza ve her acıya”

Şiir, çoğul bir elveda ile açılıyor. Neruda'nın tek bir kişiye, tek bir eve ya da tek bir ülkeye veda etmediğini hemen anlıyoruz. Ayrılığın alanı genişliyor: Ülkeler, diller, acılar, zamanlar ve gündelik hayatın küçük ayrıntıları aynı vedanın içine giriyor.

Burada özellikle “her ağıza” ifadesi dikkat çekici. Ağız, yalnızca konuşmanın değil, dilin, sesin, öpüşmenin ve insanla kurulan yakınlığın da organıdır. Dolayısıyla şair yalnızca mekânlardan değil, kendisini tanıyan ve kendisinin de tanıdığı seslerden ayrılıyor.

Ardından gelen yatak, alışılmış yemek, iskemle ve ayakkabıların çizdiği yol gibi ayrıntılar, şiirin duygusal derinliğini oluşturuyor. Çünkü insan çoğu zaman bir yeri büyük manzaralarıyla değil, orada tekrar tekrar yaptığı küçük şeylerle benimser. Bir yatağın tanıdıklığı, akşam yemeğinin alışkanlığı, oturulan iskemlenin yeri... Bunlar insanın dünyayla kurduğu sessiz aidiyetin parçalarıdır.

Neruda'nın vedası bu yüzden yalnızca büyük ayrılıkların değil, gündelik hayatın da vedasıdır. Bir insanın yaşadığı yerden ayrılması, orada kendisine ait sandığı küçük dünyanın da dağılmasıdır.

“Akşamlık köşesinde elvedaların” dizesi ise şiirin atmosferini belirler. Akşam, günün bitişidir; fakat burada yalnızca bir gün değil, bir yaşam kesiti kapanmaktadır. Elvedalar akşamın rengine bürünür. Ayrılık, artık hayatın dışından gelen bir olay değil, hayatın kendi ışığına karışmış bir duygudur.

2. Kendini değiştirmek: Yolculuğun insanda bıraktığı iz

“Yaydım kendimi, kuşku yok, / değiştirdim kendimi varlıklarla”

Şiirin ikinci bölümünde ayrılık, dış dünyadan insanın iç dünyasına geçer. İlk bölümde şair geride bıraktığı şeyleri sayarken burada yolculuğun kendisinde yarattığı değişimi anlatır.

“Yaydım kendimi” ifadesi, benliğin tek bir yerde ve tek bir kimlikte kalmadığını düşündürür. Şair, karşılaştığı insanlara, nesnelere, ülkelere ve yaşantılara kendisinden bir şey bırakmıştır. Fakat aynı zamanda onlardan da bir şey almıştır.

“Deri, lamba, kin değiştirdim” dizesindeki nesnelerin yan yana gelişi özellikle anlamlıdır. Deri bedeni, lambanın ışığı çevreyi ve yaşam alanını, kin ise insanın duygusal ve ruhsal dünyasını çağrıştırır. Böylece değişim yalnızca görünüşte ya da alışkanlıklarda kalmaz; insanın duygu dünyasına kadar uzanır.

Ancak şair bu dönüşümü romantikleştirmez:

“Zorlandım buna çünkü / ama ne yasayla ne de hevesle, / bir zincirle ancak”

Buradaki zincir, şiirin en önemli imgelerinden biridir. Yolculuk özgürlükle özdeşleştirilmeye alışılmıştır. Oysa Neruda, kendi yolculuğunun özgür bir tercih olmadığını sezdirir. Her yeni yol, onu başka bir yere bağlayan bir zincire dönüşür.

Bu çelişki önemlidir: İnsan bir yerden kurtulmak için yola çıkar ama vardığı yer de yeni bir bağın başlangıcı olur. Böylece yolculuk, özgürlüğün değil, birbirini izleyen zorunlulukların biçimini alır.

“Bir ülkeden her ülkenin tadına vardım” dizesi de bu deneyimi özetler. Şair bütün ülkeleri yaşamıştır; fakat bu, bütün ülkelerde kendisine bir yurt bulduğu anlamına gelmez. Her yerden bir tat almış, her yerde biraz değişmiş, ama hiçbir yerde bütünüyle kalamamıştır.

3. Sofradan kaçan insanlar: Aidiyetin bir anda parçalanması

“Daha yeni gelmiştim ve elveda diyecektim ki / daha yeni bölüşülmüş sevecenlikle / yanılmış olan ekmek gibi tıpkı, bir anda / sofradan kaçtıydı herkes.”

Şiirin en çarpıcı ve en hüzünlü bölümlerinden biri burasıdır.

Şair daha yeni gelmiştir. Bir yere alışmaya, insanlarla yakınlık kurmaya başlamıştır. Belki de ilk kez kendisini bir topluluğun parçası hissedecektir. Fakat tam da bu yakınlığın kurulduğu anda ayrılık ortaya çıkar.

Ekmek imgesi burada özel bir anlam taşır. Ekmek, paylaşmanın, ortak sofranın, kardeşliğin ve birlikte yaşamanın en temel sembollerinden biridir. İnsanlar ekmeği bölüşerek aralarında bir bağ kurarlar. Fakat Neruda'nın şiirinde bu ortaklık kalıcı olamaz.

“Yanılmış olan ekmek” ifadesi, beklenen yakınlığın gerçekleşmemesini, paylaşmanın bir tür yanılgıya dönüşmesini düşündürür. Ekmek sofradadır ama sofra dağılmaktadır. İnsanlar birlikteyken bile ayrılığın eşiğindedir.

Burada şairin yaşadığı şey yalnızca terk edilmek değildir. Daha derin bir hayal kırıklığı vardır: Bir yere ait olabileceğini düşünmek, o aidiyete daha ulaşamadan onun elinden alınması.

Sofradan kaçan insanlar, böylece yalnızca bir topluluğun dağılmasını değil, insanın birlikte yaşama umudunun kırılmasını temsil eder.

4. Diller, kapılar ve değişen hayatlar

“Böylece yola çıktım bütün dillerden, / gene görüşelim'ler söyleyip durdum eski bir kapı gibi”

Şair artık yalnızca ülkelerden değil, dillerden de ayrılmaktadır. Dil, insanın dünyayı anlama ve başkalarıyla ilişki kurma biçimidir. Bir dilden ayrılmak, o dilin içinde kurulmuş düşüncelerden, seslerden ve hatıralardan da uzaklaşmaktır.

“Gene görüşelim” sözü ise ayrılığın kesinliğini yumuşatan geleneksel bir vedalaşma biçimidir. İnsanlar ayrılırken yeniden buluşacaklarına dair bir ihtimal bırakırlar. Fakat şairin bu sözü “eski bir kapı gibi” söylemesi, vedanın artık mekanikleştiğini düşündürür.

Kapı, girişin ve çıkışın simgesidir. Eski kapı ise defalarca açılıp kapanmış, sayısız ayrılığa ve karşılaşmaya tanıklık etmiş bir nesnedir. Şair de böyle bir kapıya dönüşmüştür: İnsanları uğurlayan, karşılayan, fakat kendisi hiçbir yerde kalamayan bir kapıya.

“Sinema, akıl, mezar değiştirdim” dizesiyle değişimin boyutları daha da genişler. Sinema, insanın görüntülerini ve hatıralarını; akıl, düşünme biçimini; mezar ise ölümle, geçmişle ve sonlulukla kurduğu ilişkiyi çağrıştırır.

Bu üç kavramın yan yana getirilmesi, şairin yalnızca yaşadığı yerleri değil, hayatı algılama biçimini de değiştirdiğini gösterir. Hatta ölümün ve geçmişin bile insanın yolculuğundan bağımsız olmadığını düşündürür.

5. Sevinçte kırık dikenler, üzüntüde düğün evi

“Bugüne dek neysem o oldum, / sevinçten dikenleri yarı yarıya kırık, / üzüntüde düğün evinde gibi”

Bu dizelerde Neruda'nın şiirsel dünyasının temel özelliklerinden biri belirginleşir: Birbirine zıt duygular aynı insanın içinde birlikte yaşar.

Sevinç, burada bütünüyle saf ve kusursuz değildir. Dikenleri kırılmıştır; yani insanı yaralayan, huzursuz eden yanları hâlâ vardır. Üzüntü ise bütünüyle karanlık değildir; düğün evinin kalabalığını ve hareketliliğini taşır.

Şair, insan ruhunu tek bir duygunun içine hapsetmez. Sevinçte acının, kederde hayatın izlerini görür.

Bu imgeler aynı zamanda yolculuğun insanda yarattığı duygusal karmaşayı anlatır. Çok fazla ayrılık yaşamış bir insan artık sevinci de üzüntüyü de saf biçimde yaşayamaz. Her sevinçte bir kaybın ihtimalini, her üzüntüde yeniden başlayabilecek hayatın izini taşır.

“Bilmeden olmaz, nasılı, ne zamanı / hep dönüşe hazırdım ya dönülmezdi de.”

Bu dizeler şiirin temel çelişkisini yeniden ortaya çıkarır. Şair dönüşe hazırdır. Fakat dönüşün mümkün olmadığını da bilmektedir.

Burada fiziksel olarak dönülecek bir yerin bulunmamasından daha derin bir mesele vardır. İnsan bir yere geri dönebilir; fakat oradan ayrıldığı zamanki insan olarak geri dönemez. Çünkü zaman geçmiştir, insanlar değişmiştir, hatıraların anlamı dönüşmüştür.

Dolayısıyla dönüş, coğrafi olarak mümkün olsa bile varoluşsal olarak imkânsızdır.

6. Gerçek yolculuk ve sahte dönüş

“Kim ki döner, biliriz, yola çıkmamıştır o”

Şiirin en güçlü düşünsel önermesi budur.

Neruda burada dönüşün anlamını sorgular. Gerçekten yola çıkan insan, başladığı noktaya aynı kişi olarak dönemez. Çünkü yolculuk yalnızca mesafeyi değil, insanın kendisini de değiştirir.

Dönen kişi, belki aynı eve, aynı sokağa, aynı ülkeye ulaşmıştır. Fakat yolculuğun insanın içinde yarattığı dönüşümü hesaba katmazsak, bu dönüşün gerçek anlamını kavrayamayız.

Şairin bakışında gerçek yolculuk, geride bırakılan yerle insan arasındaki ilişkinin değişmesidir. Bu nedenle dönmek, yalnızca fiziksel bir hareket değildir; insanın geçmişiyle yeniden ilişki kurabilmesi meselesidir.

“Bütün yaşamımca bir gittim bir geldim öyle / giysi ve gezegen değiştirerek”

Burada yolculuk artık bir yaşam biçimidir. Giysi değiştirmek, kimlik değiştirmeyi; gezegen değiştirmek ise insanın içinde bulunduğu dünyanın bütünüyle değişmesini çağrıştırır.

Neruda, hayatı boyunca yalnızca farklı yerlere gitmemiştir; farklı hayatların içine girmiş, farklı benlikler yaşamıştır. Her yeni yer, yeni bir varoluş biçimi getirmiştir.

Fakat bütün bu değişimlerin sonunda değişmeyen bir şey vardır: Yolda kalma duygusu.

7. Sürgünün kalabalığı ve çanların yalnızlığı

“Alışamadım hiç yoldaşlığına, / büyük kalabalığına sürgünün / çanların ıssızlığı altında.”

Şiirin sonu, başlangıçtaki ayrılık duygusunu çok daha derin bir noktaya taşır.

Sürgün normalde yalnızlıkla ilişkilendirilir. Fakat Neruda burada sürgünün bir de kalabalığı olduğunu söyler. Sürgünde insanlarla karşılaşılır, yeni topluluklar kurulur, ortak acılar paylaşılır. Yine de bu kalabalık, insanın içindeki yersizlik duygusunu ortadan kaldırmaz.

“Yoldaşlık” sözcüğü, ortak bir kaderi paylaşan insanların yakınlığını düşündürür. Şair bu yoldaşlığa bile alışamadığını söyler. Çünkü ortak acı, herkesin kendi yalnızlığını ortadan kaldırmaya yetmez.

Çanlar ise şiirin sonunda güçlü bir ses imgesine dönüşür. Çanlar bir yeri, bir zamanı, bir topluluğu ve bazen de ölümü haber verir. Ancak burada çanların sesi birleştirici olmaktan çok ıssızlığı derinleştirir.

Kalabalığın ortasında çanların ıssızlığı altında kalmak, insanın hem başkalarıyla birlikte hem de onlardan ayrı olabileceğini gösterir.

Bu son bölümde sürgün, yalnızca bir ülkeden uzaklaştırılmak değildir. İnsan nereye giderse gitsin, kendi içinde taşıdığı ayrılıktan kurtulamamaktır.

Sonuç: İnsan gittiği yerlerden değil, değiştiği zamandan ayrılır

“Elvedalar”, yolculuk şiiri görünümünde yazılmış bir aidiyetsizlik ve varoluş şiiridir. Neruda, ayrılığı tek bir olay olarak değil, bütün bir yaşamı biçimlendiren süreklilik olarak ele alır.

Şiirde ev, yatak, yemek, iskemle, ekmek, kapı ve mezar gibi imgelerin kullanılması boşuna değildir. Bunların hepsi insanın hayata tutunduğu, kendisini bir yere ve zamana ait hissettiği şeylerdir. Şair ise bunların hiçbirinde kalıcı bir güven bulamaz.

Şiirin en önemli düşüncesi, insanın yolculuk boyunca yalnızca mekân değiştirmediği, kendi benliğini de geride bıraktığıdır. Her gidiş, insanın eski hâlinden biraz daha uzaklaşmasıdır. Bu nedenle dönüş, geçmişteki yere ulaşmakla gerçekleşmez. Çünkü insanın kendisi artık başka bir yerdedir.

Neruda'nın elvedası, bu bakımdan bir vedalaşmadan çok daha fazlasıdır: Yaşamın sürekli değişmesine, insanın hiçbir yerde bütünüyle tamamlanamamasına ve geçmişe aynı insan olarak dönememesine karşı duyulan derin bir farkındalıktır.

Belki de şiirin en hüzünlü tarafı şudur: Şair her yerde bulunmuştur ama hiçbir yerde bütünüyle kalamamıştır. Çok sayıda insanla karşılaşmış, birçok dil konuşmuş, farklı hayatlar yaşamıştır; fakat bütün bu karşılaşmaların sonunda sürgünün yoldaşlığına bile alışamamıştır.

Çünkü bazı insanlar için yolculuk bir yere ulaşmak değil, hiçbir yere bütünüyle ait olamamanın bitmeyen deneyimidir.

Neruda'nın elvedası, bir yerden ayrılan insanın değil, ayrılığı kendi varoluşuna dönüştürmüş insanın elvedasıdır.

ÜÇ ŞİİRİN ORTAK DÜNYASI

Yiten çocukluktan kaybedilen babaya, oradan bitmeyen elvedalara

Pablo Neruda'nın “Yiten Çocuk”, “Baba” ve “Elvedalar” şiirleri, ilk bakışta farklı konuları ele alıyor gibi görünür. Birinde çocukluğun kayboluşu, diğerinde babanın gidişi, sonuncusunda ise ülkeler, insanlar ve hayatlar arasında süren ayrılıklar vardır. Ancak üç şiir birlikte okunduğunda, bunların aynı temel duygunun farklı biçimleri olduğu anlaşılır: İnsanın zaman karşısında eksilmesi, değişmesi ve artık geri dönemeyeceği bir geçmişle yaşamak zorunda kalması.

“Yiten Çocuk”ta kayıp, insanın kendi içinde başlar. Çocukluk yalnızca geride kalmış bir yaş dönemi değildir; insanın dünyayla henüz yabancılaşmadan kurduğu ilişkinin adıdır. Büyümek, bir bakıma o ilk benlikten uzaklaşmaktır. Şairin sorguladığı şey, çocukluğun nereye gittiğinden çok, o çocuğun yerine geçen insanın kim olduğudur. Geçmişteki kendimizle bugün karşılaşsak birbirimizi tanıyabilir miyiz? Değişim bizi olgunlaştırırken aynı zamanda kendimize yabancılaştırmış olabilir mi? Şiirin hüznü, çocukluğun kaybolmasından çok, bir zamanlar olduğumuz kişiye artık ulaşamamanın hüznüdür.

“Baba” şiirinde bu kayıp, kişinin kendi benliğinden çıkarak aile tarihine ve ölümün geri döndürülemezliğine uzanır. Tren sesiyle başlayan hatırlayış, babanın eve gelişini ve çocuk zihninde bıraktığı izleri yeniden canlandırır. Fakat tren burada yalnızca bir ulaşım aracı değildir; gidişin, bekleyişin ve sonunda geri dönüşsüz ayrılığın simgesidir. Çocukken gelişini beklediğimiz baba, bir gün artık dönmeyecek biçimde gider. Böylece zamanın geçişi, ölümün kesinliğiyle birleşir. Şair yalnızca babasını değil, babasının var olduğu dünyayı ve o dünyadaki çocukluk hâlini de kaybetmiştir.

“Elvedalar” ise bu iki şiirdeki kaybı daha geniş bir hayata yayar. Artık mesele yalnızca çocukluk ya da baba değildir; ülkeler, diller, evler, insanlar, alışkanlıklar ve kimlikler de ayrılığın alanına girer. Şair sürekli hareket hâlindedir. Her yeni yol onu başka bir yere götürürken aynı zamanda başka bir insana dönüştürür. Fakat bu hareketlilik özgürleştirici olmaktan çok, giderek bir sürgün duygusuna dönüşür. Çünkü insan her gidişinde biraz daha değişir ve geride bıraktığı yere dönse bile artık oradaki eski insan değildir.

Bu üç şiirin arasında dikkat çekici bir hareket vardır: Çocuk koşar, baba trenle gelir ve gider, şair ülkeden ülkeye yol alır. Üçünde de hareket vardır; fakat hiçbir hareket kaybedileni geri getirmez. Çocuğun büyümesi, babanın gidişi ve şairin yolculukları farklı zamanlarda gerçekleşse de hepsi aynı gerçekle yüzleşir: Hayat ilerler, insan değişir, bazı ayrılıklar ise hiçbir zaman tamamlanmaz.

Üç şiirde zaman da farklı biçimlerde çalışır. “Yiten Çocuk”ta zaman insanı kendi geçmişinden uzaklaştırır. “Baba”da geçmiş, bir tren sesiyle ansızın bugüne döner; hatıra, kaybedilmiş insanı kısa bir süreliğine yeniden yaşatır. “Elvedalar”da ise zaman, sürekli yeni ayrılıklarla genişleyen bir yolculuğa dönüşür. Birinde geçmişteki çocuk aranır, diğerinde babanın izi sürülür, sonuncusunda ise geride bırakılan bütün hayatlar hatırlanır.

Burada Neruda'nın şiir dünyasının önemli bir özelliği ortaya çıkar: Kayıp, hiçbir zaman yalnızca yokluk değildir. Kaybolan şeyler, insanın bugünkü varlığını da biçimlendirir. Çocukluk bugünkü insanın içinde bir yara ve hatıra olarak yaşamaya devam eder. Baba, ölümünden sonra bile evin seslerinde ve trenin ıslığında varlığını sürdürür. Ayrılınan ülkeler ve insanlar ise şairin kimliğine karışarak onunla birlikte yolculuk eder.

Bu nedenle üç şiiri yalnızca geçmişe duyulan özlem olarak değerlendirmek eksik kalır. Neruda'nın asıl meselesi, insanın değişirken kendisinden ne kadarını koruyabildiğidir. Çocukluğumuzdan uzaklaşırız, sevdiklerimizi kaybederiz, yaşadığımız yerleri terk ederiz. Fakat bunların hiçbiri bütünüyle geride kalmaz. Hepsi, bugün olduğumuz insanın içinde yaşamayı sürdürür.

Üç şiirin ortak noktasında, insanın geri dönme arzusuyla dönüşün imkânsızlığı arasındaki gerilim bulunur. Çocukluğa dönülemez; çünkü büyümüşüzdür. Babaya dönülemez; çünkü ölüm araya girmiştir. Eski ülkeye, eski eve, eski hayata dönülebilse bile oradan ayrılan insan artık aynı insan değildir.

Belki de bu üç şiirin birlikte söylediği en önemli şey şudur: İnsan yalnızca kaybettiklerinden ibaret değildir; kaybettikleriyle değişmiş, onların izlerini taşıyarak bugünkü hâline gelmiştir.

Neruda'nın şiirlerinde geçmiş, kapanmış bir defter değildir. Bazen bir çocukluk görüntüsüyle, bazen geceyi yaran bir tren düdüğüyle, bazen de yabancı bir ülkede söylenen son bir elveda ile yeniden açılır. Şairin belleği, kaybolanların sığınağına dönüşür. Fakat hatırlamak, kaybedileni geri getirmeye yetmez. Şiir tam da bu noktada anlam kazanır: Geri getirilemeyeni sözcüklerle yeniden görünür kılmak.

“Yiten Çocuk”ta insan eski kendisine, “Baba”da kaybettiği babasına, “Elvedalar”da ise geride bıraktığı bütün hayatlarına seslenir. Üçünde de bir arayış vardır; fakat bulunan şey, kaybedilenin kendisi değil, onun insanın içinde bıraktığı izdir.

Sonuçta bu üç şiir, bir insan ömrünün üç büyük ayrılığını anlatır: Kendimizden ayrılmak, sevdiklerimizden ayrılmak ve ait olduğumuz dünyadan ayrılmak. Neruda'nın şiirsel dünyasında bunlar birbirinden kopuk değildir. Çünkü insan çocukluğunu kaybettiğinde biraz kendisinden, babasını kaybettiğinde geçmişinden, yurdunu ve hayatını geride bıraktığında ise aidiyet duygusundan uzaklaşır.

Ve bütün bu ayrılıkların sonunda geriye, geçmişi hatırlayan ama ona dönemeyen insan kalır.

Belki de Neruda'nın bu üç şiirini birbirine bağlayan en sahici cümle şudur:

Bir ömür, biraz çocukluğumuzdan, biraz sevdiklerimizden, biraz da yaşadığımız dünyadan ayrılarak geçer. Sonunda insan, bütün bu ayrılıkların kendisinde bıraktığı izlerle kim olduğunu anlamaya çalışır.