İnsanın İçindeki Şeytan ve Can Sıkıntısının Cehennemi: Charles Baudelaire’in Okuyucuya Şiiri Üzerine

Baudelaire’in Kötülük Çiçekleri adlı eserinin açılış şiiri olan Okuyucuya, insanın kötülükleriyle kurduğu ilişkiyi, pişmanlıklarının ardına gizlediği çelişkileri ve kendisini aldatma biçimlerini acımasızca teşhir eder. Şair, insanı ahlaki bir düşüşün ardından yeniden ayağa kalkmaya çalışan bir varlık olarak değil, çoğu zaman düştüğü yerden memnuniyetle kalkan, pişmanlığını bile kendisini avutmanın bir aracına dönüştüren bir varlık olarak ele alır. Şiirin sonunda bütün bu kötülüklerin arasından sıyrılıp insanın karşısına çıkan asıl canavar ise can sıkıntısıdır. Baudelaire’in sarsıcı düşüncesi tam da burada belirginleşir: İnsanı uçurumun kenarına getiren yalnızca kötülükleri değil, hayatın anlamsızlığı karşısında duyduğu o derin, kemirici boşluktur.

Kendimizden Saklayamadığımız Kötülükler

Şiir, insanın kendisini tanıma biçimine yöneltilmiş sert bir suçlamayla başlar:

Bönlükler, yanılgılar, günahlar, cimrilikler, İşleyip tenimize, kaplar ruhlarımızı, Ve besleriz sevimli pişmanlıklarımızı, Kendi bitini nasıl beslerse dilenciler.

Baudelaire, insanın kusurlarını geçici davranışlar olarak görmez. Bönlükler, yanılgılar, günahlar ve cimrilikler insanın ruhunda belirip kaybolan lekeler değildir; tenine işleyerek ruhunu kuşatan, zamanla onun karakterinin bir parçasına dönüşen eğilimlerdir. İnsan kötülükleri yalnızca işlemez, onlarla biçimlenir. Bir davranış olmaktan çıkan kötülük, insanın kendisini algılama biçimine yerleşir.

Fakat bu dizelerde asıl dikkat çekici olan, şairin pişmanlığa yaklaşımıdır. İnsan, kusurlarının yanı sıra pişmanlıklarını da beslemektedir. Baudelaire'in kullandığı benzetme özellikle sarsıcıdır: İnsan, kendi bitini besleyen bir dilenciye benzer. Pişmanlık gibi ahlaki açıdan olumlu görülebilecek bir duygunun, böylesine aşağılayıcı bir görüntüyle yan yana getirilmesi tesadüf değildir. Şair, pişmanlığın insanı değiştiren bir vicdan muhasebesi olmaktan çıkıp bir alışkanlığa dönüşebileceğini göstermektedir.

İnsan bazen yaptığı kötülükten gerçekten vazgeçmek yerine, o kötülük yüzünden duyduğu üzüntüyle oyalanır. Kendisine acır, kendisini suçlar, kendi vicdanının karşısında hesap verdiğini düşünür. Böylece pişmanlığını bile sahiplenerek ondan bir tür teselli çıkarır. Kendi kusurunu kabul etmiş olması, kendisini değiştirmek zorunda olmadığına dair gizli bir mazerete dönüşebilir.

İnsan, kötülüğünden pişmanlık duyarak da kötülüğünü sürdürebilir. Baudelaire'in insan hakkındaki karamsarlığı, bu çelişkiye dayanır. Çünkü insanın kendisini tanıması, her zaman kendisini değiştirmek istemesi anlamına gelmez.

Bu düşünce, ikinci kıtada daha da sertleşir:

Günahlarımız katı, pişmanlığımız gevşek; Sık sık ceza öderiz itiraflarımıza, Ve sevinçle döneriz o çamurlu yollara, İğrenç gözyaşlarıyla kirim çıkar diyerek.

İlk dizedeki katı ve gevşek sözcükleri, şiirin ahlaki dünyasını özetleyen bir karşıtlık kurar. Günahlarımız kalıcıdır; pişmanlığımız ise kolayca biçim değiştirebilir. Kötülüğün insan üzerindeki etkisi derin ve dirençliyken, ondan kurtulma isteği çoğu zaman yüzeysel ve geçicidir.

Baudelaire'in itiraflarımıza ceza öderiz dizesi de bu bakımdan önemlidir. İnsan, yaptığı kötülüğü itiraf ederek bir bedel ödediğini düşünebilir. Acı çekmiş, suçunu kabul etmiş, gözyaşı dökmüştür. Bunların ardından kendisini arınmış saymaya hazırdır. Oysa şair, bu ahlaki muhasebenin hemen arkasından gelen davranışı gösterir: İnsan, sevinçle yeniden çamurlu yollara döner.

Buradaki sevinçle sözcüğü, insanın çelişkisini daha da belirginleştirir. Söz konusu olan, yanlışlıkla aynı hataya düşmek veya iradesi dışında bir davranışı tekrarlamak değildir. Şair, insanın kendi alışkanlıklarına geri dönüşünde tuhaf bir rahatlık, hatta haz bulunduğunu düşündürür. İnsan, kendisini rahatsız eden kötülükten uzaklaşmak için yeterince pişmanlık duymuş, böylece ona yeniden dönebilmek için kendisine izin vermiştir.

Gözyaşlarının kirleri çıkaracağına inanmak da bu kendini aldatma biçiminin bir parçasıdır. İnsan, yaptığı kötülüğün sonuçlarını değiştirmek yerine onun ardından duyduğu üzüntüyle temizlendiğini düşünür. Böylece pişmanlık, değişimin başlangıcı olmak yerine aynı davranışların tekrarını kolaylaştıran bir araca dönüşür.

Baudelaire'in burada ortaya koyduğu soru yalnızca günah işlemekle ilgili değildir: Pişmanlığımız bizi gerçekten değiştiriyor mu, yoksa yaptıklarımızı sürdürmemize izin veren bir rahatlama mı sağlıyor?

İnsanın İçindeki Şeytan

Üçüncü kıtada kötülük, insanın kendi iradesiyle açıklanamayacak kadar güçlü bir varlık biçiminde belirir:

Bu Kocaman Şeytan’dır kötülük yastığında Esrimiş ruhumuzu uzun uzun sallayan, Ve görkemli madeni irademizin o an Bir buhar olup uçar bu bilgiç kimyacıyla.

Baudelaire'in Şeytanı, insanı doğrudan saldırarak ele geçiren bir güçten çok, onu kendi arzularının içinde uyutan ve iradesini gevşeten bir varlık gibidir. Kötülük yastığında sallanan ruh, kendi durumunun farkına varmak yerine rahatlığın ve uyuşukluğun içine bırakılmıştır. Burada kötülük, yalnızca insanın yaptığı eylemlerde değil, onun kendisiyle kurduğu ilişkinin içinde de bulunur.

Şairin görkemli madeni irademiz ifadesiyle kurduğu imge özellikle önemlidir. Maden, sertliği ve dayanıklılığı çağrıştırır. İrade de insanın kendisini yönetebilmesini, arzularına karşı koyabilmesini sağlayan güçlü bir merkez olarak düşünülebilir. Ancak bu irade, Şeytanın karşısında bir anda buharlaşıp gider. İnsan kendisini güçlü ve özgür sanırken, kendi arzuları karşısında ne kadar kırılgan olduğunu görür.

Şeytanın bilgiç kimyacı olarak nitelendirilmesi de bu dönüşümü tamamlar. Kimyacı, maddelerin yapısını değiştirebilir; şiirdeki Şeytan da insanın iradesini dönüştürerek onu kendi tutkularının karşısında güçsüz bırakır. Üstelik bu dönüşüm, insanın farkında olmadan gerçekleşebilir. İnsan kendi iradesinin neden zayıfladığını anlamaya çalışırken bile onu aşındıran mekanizmanın içinde yaşamaktadır.

Burada Şeytanı yalnızca dinî anlamıyla, insanı kötülüğe çağıran dışsal bir varlık olarak okumak şiirin imkânlarını daraltır. Şeytan, insanın içindeki yıkıcı eğilimlerin, arzularının ve kendisini kandırma becerisinin simgesi olarak da düşünülebilir. İnsan kötülüğün farkındadır ama onun karşısında her zaman özgür değildir. Kendisini yönetebildiğine inanırken çoğu zaman kendi alışkanlıklarının yönetimi altındadır.

Dördüncü kıta bu düşünceyi doğrudan dile getirir:

Hep o Şeytan’dır bizim iplerimizi tutan! Oltaya takılırız iğrenç olan her şeyde; Her gün bir adım daha inerek Cehennem’e, Ürkmeksizin, pis koku saçan karanlıklardan.

İplerini başkasının tuttuğu bir insan, kendi hareketlerinin gerçek sahibi değildir. Baudelaire, insanın özgürlük iddiasını bu görüntüyle sarsar. İnsan kendi hayatının efendisi olduğunu düşünürken, arzuları ve alışkanlıkları tarafından yönlendiriliyor olabilir.

Her gün bir adım daha inerek Cehennem’e dizesi, şiirin en önemli düşüncelerinden birini taşır. Cehenneme iniş, büyük bir felaketle, bir anda gerçekleşen korkunç bir kararla başlamaz. Her gün atılan küçük adımlarla ilerler. İnsan, başlangıçta kendisini rahatsız eden davranışlara zamanla alışır. Önce sınırlarını zorlar, ardından o sınırları yeniden tanımlar. Bir zamanlar uzak durduğu şeyler, bir süre sonra hayatının olağan parçalarına dönüşür.

Son dizedeki ürkmeksizin sözcüğü bu nedenle belirleyicidir. İnsanın trajedisi yalnızca karanlığa inmesi değildir; karanlığın içinde artık ürkmemeye başlamasıdır. Pis kokulu bir yerde uzun süre yaşayan insanın kokuya alışması gibi, kötülüğün içinde yaşayan kişi de kendi durumunu sorgulama yeteneğini yavaş yavaş kaybedebilir.

Baudelaire'in cehennemi, insanın bir anda düştüğü değil, her gün biraz daha alıştığı yerdir.

Arzunun Aşağılayıcı Yüzü

Beşinci kıtada şair, insanın arzularını en rahatsız edici görüntülerden biriyle anlatır:

Sefih bir zavallının öpüp yemesi gibi Eski bir fahişenin örselenmiş göğsünü, Geçkin portakal gibi iyice sıkıp onu Çalarız giderayak yasadışı bir zevki.

Bu dizelerde arzu, insanı başka birine yaklaştıran, onu dönüştüren veya hayatına anlam katan bir güç olarak görünmez. Aksine, çürümenin içinden son bir haz koparmaya çalışan, kendisini de arzuladığı şeyi de tüketen bir davranış biçimine dönüşür.

Baudelaire'in kullandığı beden imgeleri, şiirin genelindeki çürüme ve tiksinti dünyasıyla uyumludur. Ancak bu benzetmelerin kadın bedenini aşağılayan, döneminin sert ve cinsiyetlendirilmiş dilini de taşıdığını gözden kaçırmamak gerekir. Şiirin insanın kötülüğünü açığa çıkarma amacı, kullandığı imgelerin tarihsel ve ahlaki sorunlardan bütünüyle bağımsız olduğu anlamına gelmez.

Bununla birlikte sahnenin şiirdeki işlevi açıktır: İnsan, kendi sefaletinin içinde bile haz aramaktan vazgeçmez. Aradığı şeyin değersizleştiğini, hatta kendisini daha da aşağı çektiğini bilse bile ondan bir parça zevk koparmaya çalışır. Buradaki çalarız sözcüğü de önemlidir. İnsan, arzuladığı şeyi karşılıklı bir yakınlık içinde paylaşmak yerine ondan son bir haz çekip alarak uzaklaşır. İlişki, bir karşılaşma olmaktan çıkar ve tüketme eylemine dönüşür.

Şairin yasadışı bir zevk ifadesi, arzunun sınır aşan niteliğini vurgular. Ancak burada mesele yalnızca toplumsal yasakları çiğnemek değildir. İnsan, kendi içindeki boşluğu gidermek için yöneldiği hazdan kalıcı bir doyum elde edemez. Bu nedenle arayış devam eder; her yeni haz, bir öncekinin bıraktığı boşluğu doldurmaya çalışır.

Baudelaire'in insanı yalnızca kötülük yapan biri değildir. Kötülüğün içinde bile kendisini tatmin edecek bir şey arayan, bu arayışın onu nereye götürdüğünü bildiği hâlde duramayan biridir.

Beynimizde Kaynayan Kurtçuklar

Altıncı kıtada kötülük, insanın dışındaki bir kuvvet olmaktan çıkarak doğrudan zihninin içine yerleşir:

Bir milyon kurtçuk gibi, sıkışmış, kaynayarak, Yer, içer bir Şeytanlar takımı beynimizde, Ve ne zaman solusak, dolar ciğerimize, Boğuk iniltilerle, Ölüm, görünmez ırmak.

Kurtçuklar, beynin içinde sıkışmış ve kaynamaktadır. Bu görüntü, insanın düşünce dünyasını istila eden, onu içeriden kemiren bir yozlaşmayı çağrıştırır. Baudelaire'in dünyasında insanın zihni, kendisini kurtaracak temiz ve güvenli bir yer değildir. İnsan, kötülüğün karşısında durup onu değerlendiren tarafsız bir gözlemci olamaz; kötülük, onun düşüncelerine, arzularına ve algısına çoktan sızmıştır.

Şairin beynimizde sözcüğünü kullanması, bu kötülüğün yalnızca dış dünyadan kaynaklanmadığını gösterir. İnsan, içinde yaşadığı koşulların etkisinde kalabilir; fakat aynı zamanda kendi düşünceleri, arzuları ve kendisine anlattığı hikâyeler tarafından da kuşatılmıştır. Kendisini kandırırken bile bunu fark etmeyebilir.

Kıtanın son iki dizesi, ölümün şiirdeki yerini belirginleştirir. Ölüm, insanın hayatının sonunda karşılaşacağı uzak bir olay olmaktan çıkar ve soluduğu havaya karışır. Her nefeste içeri giren, fakat bütünüyle kavranamayan bir varlık gibidir. Şairin görünmez ırmak imgesi, ölümün sessiz ve sürekli akışını düşündürür. İnsan, yaşamaya devam ederken bile kendi sonluluğunun içinde yaşamaktadır.

Bu görüntü, şiirin yalnızca ahlaki bir eleştiri olmadığını da gösterir. Baudelaire, insanın ruhsal durumunu bedensel tiksinti uyandıran imgelerle anlatır. Kurtçuklar, kaynama, boğuk iniltiler ve görünmez ölüm ırmağı, okuru düşünsel bir mesafede tutmak yerine onu insanın içindeki çürümenin duyusal dünyasına çeker.

İnsan, yalnızca başkalarına zarar vererek veya ahlaki sınırları aşarak kendisini tüketmez; kendi içindeki hayat duygusunu da yavaş yavaş aşındırabilir. Bir süre sonra yaşamaya devam etmesi, gerçekten yaşadığı anlamına gelmeyebilir. Hayatın içindedir ama hayatın anlamından uzaklaşmıştır.

Yapılmamış Kötülüklerin Gölgesinde

Yedinci kıtada Baudelaire, insanın kendisini masum sayma biçimine doğrudan saldırır:

İşlememişse o hoş desenleriyle henüz Şayet ırza tecavüz, zehir, hançer ve yangın, Adî kanavasını acıklı bahtımızın, Cesur değil de ondan, ne yazık ki, ruhumuz!

Tecavüz, zehir, hançer ve yangın gibi imgeler, insanlığın işleyebileceği en ağır kötülükleri çağrıştırır. Şair, bunların insanlığın ortak kaderinin kanvasına henüz işlenmemiş olmasını, ruhumuzun cesur olmayışına bağlar. Böylece insanın kendisini ahlaken değerlendirme biçimini tersine çevirir.

İnsan, yapmadığı kötülüklerden hareketle kendisini iyi biri ilan edebilir. Başkasına zarar vermemiştir, bir suç işlememiştir, belirli sınırları aşmamıştır. Fakat Baudelaire, bu görünürdeki masumiyetin arkasındaki nedeni sorgular: Belki de insan kötülük yapmadığı için değil, onu yapacak kadar cesur olmadığı için sınırın ötesine geçmemiştir.

Bu, şiirin en karamsar düşüncelerinden biridir. Çünkü ahlaki davranış ile davranışın gerçekleşmesini engelleyen koşullar arasındaki farkı gündeme getirir. Bir kötülüğü yapmamış olmak, tek başına insanın iç dünyasında o kötülüğe karşı sağlam bir direnç bulunduğunu kanıtlamaz.

Elbette Baudelaire'in sözlerini bütün insanlara ilişkin değişmez bir hakikat gibi kabul etmek zorunda değiliz. İnsanların kötülük yapmamasını yalnızca korkaklıkla açıklamak, ahlaki tercihlerin ve vicdanın gerçekliğini göz ardı eder. Şairin kullandığı aşırı ve kışkırtıcı dil, insanın kendisi hakkındaki olumlu yargılarını sarsmak için işlev görür. Amacı dengeli bir ahlak kuramı sunmaktan çok, insanın kendisini masumlaştırma eğilimini teşhir etmektir.

Bu kıta, okura rahatsız edici bir soru yöneltir: İyi olduğumuz için mi bazı kötülükleri yapmıyoruz, yoksa koşullarımız ve korkularımız bizi onlardan mı alıkoyuyor? Her insan için aynı cevabı vermek mümkün değildir. Ancak Baudelaire'in şiiri, insanın kendisine verdiği ahlaki notun her zaman güvenilir olmadığını hatırlatır.

Kötülüğün Bahçesi

Sekizinci kıtada şair, insanın iç dünyasını bir hayvanlar topluluğuna dönüştürür:

Fakat çakal, panter ve zağarların içinde, Maymunlar, akbabalar, akrepler ve yılanlar, Uluyan, homurdanan, sürünen canavarlar, Sefih hayatımızın o rezil bahçesinde.

Çakallar, panterler, köpekler, maymunlar, akbabalar, akrepler ve yılanlar bir araya gelir. Her biri saldırganlığı, tehlikeyi, kurnazlığı veya tiksintiyi çağrıştıran bu canlılar, insanın içindeki yıkıcı eğilimlerin çoğulluğunu görünür kılar.

Burada kötülüğün tek bir kaynaktan gelmemesi önemlidir. İnsan ruhu, birbirinden farklı dürtülerin, arzuların ve karanlık eğilimlerin bir arada bulunduğu bir bahçe gibidir. Fakat bu bahçe, güzelliğin ve uyumun hâkim olduğu doğal bir alan değil, sefih hayatın içinde büyüyen rezil bir dünyadır.

Uluyan, homurdanan, sürünen canavarlar dizesindeki fiiller de bu dünyanın huzursuzluğunu artırır. Şiirin hayvanları sessizce beklemez; ses çıkarır, hareket eder, birbirine karışır. İnsan ruhunun içi sakin bir alan değil, sürekli devinen ve birbirini besleyen dürtülerin mekânıdır.

Baudelaire'in bu imgesi, şiirin başındaki düşünceye yeniden bağlanır. İnsan, kötülüklerini yalnızca üzerinde taşımaz; onları besler, büyütür ve hayatının içine yerleştirir. Başlangıçta pişmanlıklarını besleyen insan, burada bütün bir kötülük bahçesinin içinde yaşamaktadır.

Fakat bu hayvanların oluşturduğu kalabalık bile şiirin sonunda ortaya çıkacak olan canavarın yanında geri planda kalır. Şair, okurun dikkatini alışılmış kötülüklerden daha derin bir soruna yöneltmek üzeredir.

Asıl Canavar: Can Sıkıntısı

Baudelaire, bütün bu hayvanların arasından birini seçer. Bu yaratık, en çirkin, en kötü ve en murdar olandır:

Biri var ki en çirkin, en kötü ve en murdar! Büyük çığlıklar atıp büyüklenmese bile, Toprağı bir enkaza dönüştürür isterse Ve bir esneyişiyle bütün dünyayı yutar;

Şair, bu dizelerde can sıkıntısını henüz adlandırmadan onun yıkıcı gücünü anlatır. Bu canavarın diğerlerinden farkı, kendisini göstermek için büyük çığlıklar atmasına gerek duymamasıdır. Toprağı enkaza çevirebilir, bütün dünyayı yutabilir; üstelik bunu tek bir esneyişle yapabilir.

Esnemek, burada yalnızca yorgunluğun değil, her şeyin karşısında duyulan kayıtsızlığın da işaretidir. Canavarın dünyayı yutmak için saldırmasına gerek yoktur. Onun karşısında her şey giderek önemini kaybeder. Dünya yerli yerinde dururken insanın dünyayla kurduğu bağ kopabilir.

Baudelaire, sonunda canavarın adını açıklar:

Can sıkıntısıdır bu! –gözü hep yaşla dolu, Darağaçları düşler çubuğunu içerken. Bu nazik canavarı çok iyi tanırsın sen, -Kardeşim, -benzer’im -ikiyüzlü okuyucu!

Burada söz konusu olan can sıkıntısını, günlük hayatta kullandığımız anlamıyla, yapacak bir şey bulamamak veya geçici bir huzursuzluk yaşamak olarak anlamamak gerekir. Baudelaire'in sözünü ettiği ennui, çok daha derin bir varoluşsal sıkıntıdır. İnsan her şeye sahip olsa bile hiçbir şeyden doyum alamaması, yaşadığı dünyanın kendisine anlam sunmadığını hissetmesi, arzularının peşinden gitse bile içindeki boşluğu dolduramaması bu duygunun alanına girer.

Can sıkıntısı bu nedenle diğer kötülüklerden farklıdır. Şiddet kendisini bir eylemle, hırsızlık bir davranışla, ihanet bir kararla gösterebilir. Can sıkıntısı ise görünüşte hiçbir şey yapmadan insanın hayatını ele geçirebilir. Onun yıkıcılığı, gürültülü bir felaket yaratmasından değil, hayatın içindeki anlamı sessizce aşındırmasından gelir.

İnsan, bir zamanlar kendisine heyecan veren şeylerden artık doyum alamaz. Aynı arzuların peşinden gider, aynı hazları arar ama hiçbirinde kalıcı bir tatmin bulamaz. Bir süre sonra yalnızca hayatın sunduklarından değil, hayatın kendisinden de yorulur. Baudelaire'in can sıkıntısını bütün dünyayı tek bir esneyişle yutabilecek bir canavar olarak tasvir etmesi bu yüzden son derece anlamlıdır.

Bu düşünce, şiirin önceki kıtalarını da yeniden okumamızı sağlar. İnsan neden aynı günahlara döner? Neden pişmanlıkları kalıcı bir değişime dönüşmez? Neden kendi iradesini kaybeder, neden daha fazla haz arar ve neden kendisini tüketen alışkanlıklardan vazgeçemez?

Şiir, bu soruların tek bir cevabı olduğunu söylemez. Ancak son kıta, bütün bu davranışların arkasında hayatın kendisinden duyulan derin bir bıkkınlığın bulunabileceğini düşündürür. İnsan, içindeki boşluğu doldurabilmek için kötülüğe, hazza, günaha veya kendisini oyalayacak herhangi bir şeye yönelebilir. Fakat hiçbir şey bu boşluğu kalıcı biçimde dolduramazsa arayış yeniden başlar.

Böylece can sıkıntısı, diğer kötülüklerin arasına eklenen bir kusur olmaktan çıkar; onları besleyebilen, insanı kendi hayatından uzaklaştırabilen temel bir varoluş sorununa dönüşür.

Şairin can sıkıntısını gözü hep yaşla dolu bir varlık olarak betimlemesi, onun yalnızca kayıtsızlıktan ibaret olmadığını gösterir. Bu canavar hem ağlar hem de darağaçları düşler. Keder ile yıkıcılık aynı bedende birleşir. İnsan bir yandan hayatın anlamsızlığından acı çekerken öte yandan bu acıdan kurtulmak için yıkıcı arzulara yönelebilir.

Darağacı imgesi, şiirin ölümle kurduğu ilişkiyi de son noktaya taşır. Daha önce insanın nefesine karışan Ölüm, burada can sıkıntısının düşlerinde belirir. Ölüm, yalnızca yaşamın sonunda bekleyen bir gerçeklik değil, yaşamın anlamını yitirdiği yerde düşüncenin içine sızan bir karanlıktır.

Baudelaire'in nazik canavar ifadesi de ayrıca dikkat çekicidir. Canavar, insanın hayatını altüst edebilecek kadar güçlüdür ama bunu her zaman gürültülü ve saldırgan bir biçimde yapmaz. Bazen sıradan bir alışkanlığın, tekrarın, isteksizliğin veya hiçbir şeyin anlamlı gelmediği bir günün içinde yaşar. Tehlikesi, insanın onu hemen fark edememesidir.

İkiyüzlü Okuyucu: Suçlamanın İçine Çekilen İnsan

Şiirin son dizesi, bütün bu düşünsel yapıyı okura yöneltilmiş kişisel bir suçlamayla tamamlar:

Kardeşim, benzerim, ikiyüzlü okuyucu!

Baudelaire, okuru dışarıdan bakıp insanlığın kötülüklerini yargılayabileceği güvenli bir yere bırakmaz. Onu, anlattığı kötülüklerin tam ortasına çeker. Şairin suçladığı insan, yalnızca şiirdeki ahlaksız kişi veya toplum değildir. Okuyan, yargılayan ve kendisini başkalarından daha iyi sayan kişi de bu suçlamanın içindedir.

Buradaki ikiyüzlü sözcüğü özellikle önemlidir. Okur, bir yandan şiirde anlatılan kötülüklerden tiksinebilir, diğer yandan kendisini bu kötülüklerden ayrı tutabilir. Baudelaire ise tam da bu ayrımı reddeder. Şiirin karşısında duran kişi, insanlığın kusurlarını teşhis eden tarafsız bir gözlemci değildir; aynı insanlık durumunun içindedir.

Şairin okura benzerim demesi, aralarındaki ortaklığı açıkça ortaya koyar. Kardeşim hitabıysa bu ortaklığa daha kişisel bir boyut kazandırır. Burada hem yakınlık hem de suç ortaklığı vardır. Baudelaire, okuru kendisine benzeterek onu aşağılamakla kalmaz; kendi suçlamasını da ortak bir insanlık hâlinin içine yerleştirir. Kendisi de bu karanlığın dışından konuşmamaktadır.

Şiirin başında insanın kusurlarını ve pişmanlıklarını anlatan şair, sonunda okuru kendi vicdanıyla baş başa bırakır. Artık mesele, başkalarının neden kötü olduğu değildir. Mesele, insanın kendi içindeki kötülükleri nasıl değerlendirdiği ve kendisini bu kötülüklerden ne ölçüde ayrı tutabildiğidir.

Şiirin sonunda okur, insanın kötülüklerini izleyen kişi olmaktan çıkar ve o kötülüklerin anlatıldığı aynanın karşısında kendisini bulur.

Sonuç: Karanlığını Tanımak, Ondan Kurtulmak Değildir

Okuyucuya, Baudelaire'in insan anlayışını en sert biçimde ortaya koyan şiirlerden biridir. Şairin insanı, kötülüğün farkında olmayan masum bir varlık değildir. Kendisini sorgulayabilir, suçunu itiraf edebilir, pişmanlık duyabilir ve yaptığı şeylerden tiksinebilir. Fakat bütün bunlar, onun davranışlarını değiştireceğinin garantisi değildir. İnsan, kendi kusurlarını tanıdığı hâlde onları sürdürebilir; hatta bu farkındalığı kendisini daha iyi hissetmek için kullanabilir.

Şiirin ilk kıtasındaki sevimli pişmanlıklarımız ifadesiyle son kıtasındaki can sıkıntısı arasında bu nedenle derin bir bağ vardır. İnsan, kendi kusurlarının farkına varır ama bu farkındalık onu dönüştürmeye yetmez. Pişmanlığıyla kendisini teselli eder, arzularının peşinden gider, aynı alışkanlıklara geri döner. Fakat bunların hiçbiri içindeki boşluğu bütünüyle doldurmaz.

Baudelaire'in karamsarlığı, insanın kusurlu olmasından çok, kusurlarıyla kurduğu ilişkinin niteliğinde yatar. İnsan, kendisini aldatmak için yalnızca başkalarına yalan söylemez. Bazen en büyük yalanlarını kendisine söyler. Pişmanlığını değişim sanır, itirafını arınma kabul eder, yapmadığı kötülüklerden hareketle kendisini iyi biri ilan eder. Kendi hayatının içinde sürdürdüğü çelişkileri görse bile onlarla yaşamayı öğrenir.

Can sıkıntısı ise bu döngünün en derinindeki boşluğu temsil eder. İnsan arzularının peşinden gider ama doyuma ulaşamaz; kendisini oyalayan şeylere tutunur ama oyalanmanın geçiciliği ortadan kalkmaz. Böylece kötülük, yalnızca ahlaki bir sorun olmaktan çıkarak varoluşsal bir soruna dönüşür. İnsan hem kendisini tüketir hem de bu tüketimin içinde yaşamaya devam eder.

Yine de şiiri, bütün insanların özünde kötü olduğu ve hiçbir değişimin mümkün olmadığı biçiminde okumak zorunda değiliz. Baudelaire'in kullandığı dil, bilerek aşırıya kaçar; insanın kendisini masum görme eğilimini kırmak için en sert imgeleri seçer. Şair, insanın iyilik yapma kapasitesini tartışmaktan çok, kendisini iyi saymak için geliştirdiği mazeretleri hedef alır.

Bu bakımdan şiirin okura yönelttiği soru, İnsan kötü müdür? sorusundan daha rahatsız edicidir: İnsan, kendi kötülüğünü gördüğünde gerçekten değişmek mi ister, yoksa kendisini affedebilmek için yeterince pişman olmuş olmayı mı?

Bu soru, şiirin yayımlandığı 1857 yılından bugüne uzanır. Çünkü insanın kendisiyle kurduğu ilişki, yalnızca tarihsel koşullara bağlı değildir. Hepimiz bazen bir hatanın ardından duyduğumuz üzüntüyü, o hatayı telafi etmekle karıştırabiliriz. Bazen kendimizi başkalarıyla kıyaslayarak masumiyetimize kanıt bulabiliriz. Bazen de bir davranışın yanlış olduğunu bilmekle onu yapmaktan vazgeçmenin aynı şey olmadığını unutabiliriz.

Baudelaire'in şiiri, bu ihtimalleri insanın yüzüne tutulan karanlık bir ayna hâline getirir. O aynada yalnızca suç işleyenleri değil, kendi kusurlarını tanımış olmanın rahatlığıyla yaşayanları da görürüz.

Ve şiir, bütün bu kötülükleri saydıktan sonra en son can sıkıntısını gösterir. Çünkü belki de insanın en büyük trajedisi, kötülüğe yönelmesi kadar, kendisini ondan kurtarabilecek bir anlamı aramaktan vazgeçmesidir.

Baudelaire'in okura bıraktığı en ağır düşünce şudur: İnsan, kendi karanlığını tanımış olmakla ondan kurtulmuş olmaz. Bazen karanlığını tanımak, onunla yaşamayı öğrenmenin ilk adımına dönüşür.