Bir Şairin Sözüyle Hayatı Arasındaki Mesafe
Abdullah b. Revâha'yı yalnızca savaş meydanlarında sancağı taşıyan bir sahâbî, yalnızca Hz. Peygamber'in çevresindeki şairlerden biri veya Mûte'de şehit düşen üçüncü kumandan olarak okumak, onun şahsiyetinin önemli bir tarafını görmemize rağmen asıl dikkat çekici yönünü eksik bırakır. Çünkü Abdullah b. Revâha'nın hayatında şiir, hayatın kenarında duran bir sanat değildir. Söylediği söz ile yaşadığı hayat arasında şaşırtıcı derecede yakın bir ilişki vardır. Onun şiiri, başından geçenleri sonradan anlatan bir edebî kayıt olmaktan çok, çoğu zaman insanın kendisini hazırladığı, nefsine seslendiği ve gideceği yolu belirlediği bir iç konuşma gibidir.
Ebû Muhammed Abdullah b. Revâha el-Ensârî el-Hazrecî, hicretten önce Yesrib'de yaşayan ve İslâm'la birlikte hayatının yönünü değiştiren önemli şahsiyetlerden biridir. İkinci Akabe Biatı'nda seçilen on iki nakibden biri olması, Resûlullah'ın kâtipleri arasında bulunması, Bedir'den Uhud'a, Hendek'ten Hayber'e ve Hudeybiye'den Umretü'l-kazâ'ya kadar birçok önemli hadisede yer alması, onun yalnızca şiir söyleyen bir insan olmadığını gösterir. O aynı zamanda sorumluluk alan, konuşan, yazan, savaşan ve gerektiğinde topluluğun önüne geçen bir insandır. Nihayet hicretin 8. yılında Mûte'de Zeyd b. Hârise ve Ca‘fer b. Ebû Tâlib'in ardından sancağı eline alacak ve orada şehit olacaktır.
Bu hayat çizgisinde şiirin özel bir yeri vardır. Çünkü Abdullah b. Revâha'nın şiirleri, onun şahsiyetindeki farklı yönlerin birbirinden kopuk olmadığını gösterir. Şair ile savaşçı, şair ile kâtip, şair ile zahid, şair ile topluluk önderi aynı insandır. Bu yüzden onun şiirini anlamak, hayatını anlamaktan; hayatını anlamak da şiirindeki dönüşümü takip etmekten geçer.
Onun şiirlerinde insanın çok temel duyguları vardır: sevgi, özlem, ayrılık, korku, ölüm, umut, pişmanlık, dua ve cesaret. Fakat bu duygular hiçbir zaman yalnızca duygusal malzeme olarak kalmaz. Her biri bir ahlâkî soruyla karşılaşır. İnsan neyi sevmelidir? Özlediği şey onu nereye götürmektedir? Korktuğunda ne yapmalıdır? Ölüm karşısında insanın gerçek dayanağı nedir? Söylediği sözün gereğini yaşayabilir mi?
Abdullah b. Revâha'nın şiirini asıl önemli hâle getiren şey, bu soruların yalnızca şiirin içinde kalmamasıdır. Hayatı, şiirlerinin sorularına cevap verir.
Bu yüzden onun şiirini okurken insanın karşısına yalnızca güzel mısralar çıkmaz. Bir insanın kendi sözünün karşısında durduğu görülür.
Kabileden Ümmete: Abdullah b. Revâha'nın Şiirindeki Büyük Dönüşüm
Abdullah b. Revâha'nın şairliğini anlamanın ilk şartlarından biri, onun İslâm'dan önce de şair olduğunu unutmamaktır. İslâm onun şiirini başlatmamıştır. Onu başka bir yöne çevirmiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi, Câhiliye dönemine ait Abdullah b. Revâha şiirlerinden altı parçanın bilindiğini ve bunların özellikle Evsli şair Kays b. Hatîm'in Hazrec'e yönelik şiirlerine cevap niteliğinde olduğunu bildirir.
Burada onun eski şiir dünyasını açıkça görürüz. Câhiliye Arap şiirinde şair yalnızca bireysel duygularını söyleyen biri değildi. Kabile onun kimliğinin temel parçasıydı. Kabilenin şerefi, geçmişi, savaşları, düşmanlıkları ve üstünlükleri şairin diliyle canlı tutulurdu. Şair, kabilesinin hafızası ve gerektiğinde savunma silahıydı.
Abdullah b. Revâha da bu geleneğin içinden gelmiştir.
Fakat İslâm'la birlikte şiirin merkezi değişmeye başlar.
Şair aynı şairdir; fakat şiirin dünyası değişmiştir.
Kabile için söylenen sözün yerini iman adına söylenen söz alır. Soy üstünlüğünün yerini inanç kardeşliği alır. Eski düşmanlıkların yerine tevhid ve inkâr etrafında şekillenen yeni bir mücadele gelir. Şairin görevi artık yalnızca kabilesinin şerefini savunmak değildir; inandığı hakikati savunmaktır.
Erken İslâm dönemindeki şiir dönüşümü de genel olarak bu doğrultudadır. Eski Arap şiirinin dili ve biçimleri büyük ölçüde devam etmiş, fakat şiirin temaları değişmiştir. İslâm kardeşliği, cihad, dinî ve ahlâkî değerler, Hz. Peygamber'i ve Müslümanları savunma gibi yeni unsurlar şiirin dünyasına girmiştir.
Abdullah b. Revâha'nın dönüşümü bu açıdan çok dikkat çekicidir.
İslâm onun şairliğini elinden almamıştır.
Şairliğinin sorumluluğunu ona göstermiştir.
Şuarâ sûresinin 224-226. âyetleri indiğinde Abdullah'ın kendisinin de kınanan şairler arasında bulunabileceğinden endişe ettiği rivayet edilir. Ardından gelen 227. âyet, iman eden, salih amel işleyen ve Allah'ı çokça zikreden şairleri istisna eder. Abdullah açısından bu hadise, şiirin kendisinin değil, şiirin hangi hayatın ve hangi hakikatin hizmetinde olduğunun önemli olduğunu gösterir.
Bu çok önemlidir.
Çünkü Abdullah artık şiiri yalnızca “güzel söz” olarak göremez.
Şiirin bir hesabı vardır.
Sözün bir sorumluluğu vardır.
Şairin söylediği şey ile yaşadığı hayat arasında bir bağ vardır.
Böylece İslâm, onun şiirini susturmak yerine şiirin merkezine ahlâkî bir soru yerleştirir:
“Bu söz beni nereye götürüyor?”
Abdullah b. Revâha'nın şiirindeki büyük dönüşüm tam burada başlar.
Leylâ'nın Ardından: Özlemin Yön Değiştirmesi
Abdullah b. Revâha'nın şiir dünyasında özlem önemli bir yere sahiptir. “Uzaklara giden Leylâ'nın kervanı mı seni özleme düşürdü?” diye başlayan şiiri, klasik Arap şiirinin ayrılık ve sevgiliyi hatırlama geleneğiyle doğrudan ilişkilidir. Şair, uzaklara giden bir kervanın ardından kalan insanın ruh hâlini anlatır. Kervan uzaklaşırken geride özlem, gözyaşı ve hatıra kalır.
Bu şiiri yalnızca klasik aşk şiirinin bir örneği olarak okumak mümkündür; fakat Abdullah'ın bütün şiir dünyası içinde düşünüldüğünde başka bir boyut da kazanır.
İslâm onun özlem duyan kalbini ortadan kaldırmamıştır.
Özlemin yönünü değiştirmiştir.
Bu ayrım önemlidir. İslâmî hayatı, insanın bütün dünyevî sevgilerden ve duygulardan arındırılması şeklinde okumak Abdullah b. Revâha'nın şiirine de, insan tabiatına da uygun değildir. İnsan sevmeye devam eder. Ayrılık acısı duyar. Evini hatırlar. Dostlarını özler. Korkabilir. Ağlayabilir.
Değişen, bu duyguların kalpteki yeridir.
Bir şey insanın kalbini doldurabilir; fakat kalbin sahibi olamaz.
Bir sevgili sevilebilir; fakat nihai sevgiye dönüştürülmez.
Bir ev sevilebilir; fakat insanın bütün varlığı o eve bağlanmaz.
Bir hayat arzulanabilir; fakat Allah'ın rızasının önüne geçirilmez.
Abdullah'ın şiirindeki dönüşüm bu nedenle sevgisizlik değil, sevginin hiyerarşisinin değişmesidir.
Leylâ'nın kervanının ardından ağlayan şair ile Mûte yolunda kendi geride bıraktığı hayatı düşünmek zorunda kalan insan arasında büyük bir psikolojik süreklilik vardır. Birinde kervan uzaklaşır ve insan geride kalır. Diğerinde insan kendi hayatından ayrılır ve yola çıkar.
Bir zamanlar kervanın ardından bakıyordu.
Sonra kendisi kervana katıldı.
Bu, Abdullah b. Revâha'nın şiirindeki özlem duygusunun yok olması değil, özlemin artık insanı yolundan çeviremeyecek bir hâle gelmesidir.
İslâm, şiirin üzerine sonradan eklenmiş bir konu değildir. Şairin dünyaya, sevgiye ve ölüme bakışını içeriden değiştirmiştir.
Geride Kalan Ev, Önünde Açılan Yol
“Artık ben düşünmüyorum dönmeyi hâne-i iyâlime” diye başlayan şiir, Abdullah b. Revâha'nın şiir dünyasının en önemli metinlerinden biridir. Çünkü burada şairin karşısında yalnızca bir savaş veya ölüm ihtimali yoktur. Geride bırakılması gereken bir hayat vardır.
“Hâne-i iyâl” aile evidir.
İnsanın güven duyduğu, sevdiği, kendisini ait hissettiği yerdir.
Dolayısıyla “dönmeyi düşünmemek”, basitçe bir yere dönmemeyi göze almak değildir. İnsan kendi kalbinin geri çağrılmasına direnmektedir.
Ev insanı çağırır.
Aile çağırır.
Alışılmış hayat çağırır.
Güvenlik çağırır.
Ve insan bütün bunların karşısında bir karar vermek zorundadır.
Abdullah'ın büyüklüğü, bunların hiçbirini hissetmemesinde değildir. Bütün bunları hissederek yine de karar verebilmesindedir.
Şiirdeki ev değersiz değildir. Tam tersine, değerli olduğu için fedakârlığın ne olduğunu görünür kılar.
İnsanın sevmediği bir şeyi terk etmesi fedakârlık değildir.
Fedakârlık, sevdiği bir şeyi daha büyük bir hakikat uğruna ikinci sıraya koyabilmesidir.
Bu nedenle Abdullah'ın evini geride bırakması, dünyaya karşı bir nefret değildir. Ailesini küçümsemek değildir. Hayattan vazgeçmeyi bir erdem olarak görmek de değildir.
Daha incelikli bir şeydir:
“Evimi seviyorum; fakat sevgim beni sorumluluğumdan alıkoymayacak.”
Bu, son derece olgun bir sevgi anlayışıdır.
İslâm onun içindeki sevgileri ortadan kaldırmamıştır. Değişen şey, bu sevgilerin nihai ölçüsüdür.
İnsan evinde yaşayabilir fakat kalbi eve mahkûm olmayabilir.
Mal sahibi olabilir fakat malının kölesi olmayabilir.
Ailesini çok sevebilir fakat Allah'ın emri karşısında bu sevgiyi ölçü hâline getirmeyebilir.
Zühdün özü de burada anlaşılabilir. Zühd her şeyden el çekmek değildir. Bir şeyi kalbin merkezine yerleştirmemektir.
Abdullah'ın şiirindeki “dönmüyorum” ifadesi bu yüzden bir mekân meselesinden daha büyüktür.
Bu, kalbin geri dönmemesi meselesidir.
Şiirin İçinden Savaş Meydanına
Abdullah b. Revâha'nın şiirinde savaş, dışarıdaki düşmanla karşılaşmadan önce insanın içinde başlayan bir mücadeledir. Savaş meydanına doğru yürüyen insanın arkasında evi, ailesi, alıştığı hayatı; önünde ise bilinmeyen, ölüm ve sorumluluk vardır.
Bu nedenle onun savaşçı tarafıyla şair tarafını birbirinden ayırmak mümkün değildir.
Şairin sözü savaşçının hayatına dönüşür.
Mûte'de İslâm ordusunun üç bin kişi civarında olduğu, karşısında ise çok daha büyük bir Bizans kuvvetinin bulunduğu haberinin alınması üzerine geri çekilmenin düşünüldüğü aktarılır. Abdullah'ın konuşması, sayısal üstünlükten ziyade kendilerini buraya getiren amacı hatırlatır. Zeyd b. Hârise ve Ca‘fer b. Ebû Tâlib'in şehadetinden sonra sancağı Abdullah alır ve o da şehit olur.
Burada şairin sözü kendisine dönmüştür.
Başkalarına söylediği sabrı kendisi gösterecektir.
Başkalarına söylediği cesareti kendisi yaşayacaktır.
Başkalarına söylediği teslimiyeti kendisi taşıyacaktır.
Şair artık kendi sözünün dışına çıkamaz.
Bu nedenle Abdullah'ın cesareti, korkunun yokluğu değildir.
Korkuyla birlikte yürüyebilmektir.
Gerçek cesaret çoğu zaman korkusuzluk değildir. İnsan korkunun ne olduğunu bildiği hâlde doğru bildiği şeyden vazgeçmemeyi seçer. Abdullah'ın şiirindeki insan da böyledir.
Korkuyu inkâr etmez.
Fakat korkunun hüküm vermesine izin vermez.
Mûte bu anlamda yalnızca askerî bir olay değildir. Abdullah'ın şiirindeki bütün kavramların sınandığı yerdir.
Yol gerçekten uzundur.
Ev gerçekten geridedir.
Ölüm gerçekten yakındır.
Nefis gerçekten direnmektedir.
Ve şair gerçekten yürümektedir.
Ölümün Eşiğinde: Korku ile Ümit Arasında Bir Kalp
Abdullah b. Revâha'nın ölüm üzerine söylediği şiirler, onun şiir dünyasının en çarpıcı parçaları arasındadır. “İşte ölüm güvercini yaklaşıverdi” diye başlayan şiir, ölümü dışarıdan gözleyen bir insanın değil, ölümün kendisine yaklaştığını hisseden bir insanın sesidir.
Burada kahramanlıkla kulluk aynı kalpte buluşur.
Şair bir taraftan ölümden kaçmamayı, hatta Allah yolunda ölümün değerini bilir. Diğer taraftan “Günahkârım fakat ben / Af isterim Rabbimden” diyerek kendi kusurunu itiraf eder.
Bu iki tavrın bir arada bulunması son derece önemlidir.
Çünkü Abdullah'ı yalnızca korkusuz bir kahraman olarak düşünürsek şiirindeki derinliği kaybederiz.
O korkusuz değildir.
Korkusuyla birlikte Allah'a yürür.
Kendisine güvenerek değil, Allah'ın rahmetine sığınarak yürür.
Bu nedenle ölüm şiirlerinde kahramanlık kadar mahviyet vardır. İnsan ölümün karşısında bütün unvanlarından soyunur. Şair, savaşçı, kâtip, nakib olmak artık yeterli değildir. Ölüm karşısında insan yalnızca kuldur.
“Günahkârım” kelimesinin ağırlığı buradan gelir.
Şair kendisini kahramanlaştırmak yerine Allah'ın affına muhtaç olduğunu söyler.
Fakat bu mahviyet onu pasif hâle getirmez. Tam tersine, Allah'ın affına muhtaç olduğunu bilen insan sorumluluktan kaçmaz.
Dua ile mücadele birbirinin karşıtı değildir.
Af dilemekle savaşmak birbirinin karşıtı değildir.
Korkmakla cesaret birbirinin karşıtı değildir.
Bunların hepsi aynı kalpte bulunabilir.
Bu nedenle Abdullah'ın ölüm şiirlerinde asıl mesele yalnızca ölüm değildir.
İnsanın ölüme nasıl hazırlanacağıdır.
“Bir Değirmendir Ölüm” şiirinde ölümün kaçınılmazlığı özellikle güçlüdür. Ölüm, herkesi öğüten bir değirmene benzetilir. Hiç kimse onun dışında kalamaz.
Bu imge ölümün eşitleyici gücünü gösterir.
İnsan dünyada ne kadar farklı olursa olsun, ölüm karşısında aynı hakikatin içine girer.
Bu yüzden Abdullah'ın ölüm şiirleri aynı zamanda hayat şiirleridir.
Ölümden söz ederken aslında nasıl yaşanması gerektiğini söylemektedir.
Çünkü ölümün geleceğini bilen insan, bugününü başka türlü yaşar.
Aynı Kelimeler, Başka Bir Kalp
Abdullah b. Revâha'nın şiirindeki dönüşümün en güzel taraflarından biri, İslâm'la birlikte bütün eski kelimelerin yok olmamasıdır.
Aşk vardır.
Özlem vardır.
Gece vardır.
Yol vardır.
Ev vardır.
Savaş vardır.
Ölüm vardır.
Fakat aynı kelimeler başka bir kalpte başka anlamlara kavuşur.
Bu, onun şiirinin estetik ve düşünsel dönüşümünü anlamanın anahtarlarından biridir.
İslâm şiiri sıfırdan yaratmamıştır. Eski Arap şiirinin dilini ve biçimlerini büyük ölçüde korumuş, fakat o dilin taşıdığı değerleri dönüştürmüştür. Abdullah b. Revâha'nın şiirinde bu değişimi çok canlı biçimde görmek mümkündür.
Ev hâlâ evdir.
Fakat insanın nihai sığınağı değildir.
Sevgi hâlâ sevgidir.
Fakat insanın ilâhı değildir.
Ölüm hâlâ ölümdür.
Fakat hayatın son anlamı değildir.
Savaş hâlâ savaştır.
Fakat şairin kişisel şöhretini artırmak için yapılan bir mücadele değildir.
Bütün mesele kalbin merkezinin değişmesidir.
Bu yüzden Abdullah'ın şiiri bize İslâm'ın insan duygularını yok etmek yerine onları yeniden sıraladığını gösterir.
Sevgi yok olmamış, sevginin hiyerarşisi değişmiştir.
Özlem yok olmamış, özlemin ufku genişlemiştir.
Cesaret yok olmamış, cesaretin kaynağı değişmiştir.
Şairlik yok olmamış, şairliğin sorumluluğu artmıştır.
Aşkın Yönü Değiştiğinde
Abdullah b. Revâha'nın şiirinde aşk meselesi üzerinde durmak gerekir. Çünkü onun şiirini yalnızca “dinî şiir” olarak okumak, insanî tarafını gereksiz yere daraltır.
İslâm insanın sevme kapasitesini ortadan kaldırmaz.
Tam tersine, sevgiyi daha doğru bir hiyerarşiye yerleştirir.
İnsan ailesini sever.
Dostunu sever.
Yurdunu sever.
Hayatı sever.
Güzelliği sever.
Fakat bütün bunların üzerinde Allah sevgisi vardır.
Bu nedenle Abdullah'ın hayatındaki fedakârlığı “sevmemek” üzerinden okumak yanlıştır. O, sevdiği şeyleri sevmediği için değil, onları daha büyük bir sevginin önüne koymadığı için fedakârlık yapabilir.
Bu açıdan onun şiirindeki aşk anlayışı son derece derindir.
Bir sevginin değerini yalnızca insana ne kadar haz verdiği belirlemez.
O sevgi insanı ne hâle getiriyor?
Onu hakikate yaklaştırıyor mu?
Sorumluluğunu güçlendiriyor mu?
Kalbini genişletiyor mu?
Yoksa onu kendisine mi kapatıyor?
Abdullah'ın şiirindeki sevgi, insanı kendisine kapatan bir sevgi olmaktan çıkar.
İnsanı daha büyük bir hakikate doğru yönelten bir sevgiye dönüşür.
Bu yüzden “hâne-i iyâl” şiirinde geride bırakılan ev ile Allah sevgisi arasında bir düşmanlık yoktur. Mesele, evin sevilemeyecek olması değildir. Mesele, evin insanın nihai ölçüsü hâline gelmemesidir.
İnsan sevdiği şeyleri kaybetme ihtimalini göze alabildiğinde, aslında onları değersizleştirmiş olmaz.
Onların yerini bilir.
Abdullah b. Revâha'nın büyüklüğü de biraz buradadır.
Sözün Bedeli: Şairin Kendi Şiirine Doğru Yürümesi
Şiirin bir bedeli vardır.
Sözün bir bedeli vardır.
İnancın da bir bedeli vardır.
Abdullah b. Revâha'nın hayatı bu üç cümlenin birleştiği noktadır.
Şairin söyledikleri hayatına döndüğünde, şiir artık yalnızca edebiyat olmaktan çıkar.
Bir insanın kendisine verdiği söze dönüşür.
Bu yüzden Abdullah'ın şiirlerini yalnızca “ne güzel söylemiş” diyerek okumak yetersizdir.
Daha zor bir soru ortaya çıkar:
“Söylediği sözün gereğini yaşamaya hazır mıydı?”
Cevap hayatındadır.
Ölümden söz ettiğinde ölüm gerçekten onun önüne çıkmıştır.
Evden ayrılmaktan söz ettiğinde gerçekten evinden uzaklaşmıştır.
Sabır istediğinde gerçekten sabrın sınanacağı bir meydana gitmiştir.
Nefsine seslendiğinde gerçekten nefsiyle mücadele etmek zorunda kalmıştır.
Ve nihayet şehadet düşüncesi şiirden çıkıp bedenine ulaşmıştır.
Mûte'de sancağı eline aldığı an, şiirin hayatla birleştiği en yüksek noktadır.
Söylediği sözün dışında kalamaz.
Şair kendi şiirinin son dinleyicisi olmuştur.
Söz önce onun ağzından çıkmış, sonra hayatına dönmüş, en sonunda da şehadetiyle mühürlenmiştir.
Bu yüzden Abdullah b. Revâha'nın şiirinde edebiyat ile ahlâk arasında güçlü bir bağ vardır.
Şiir onun için yalnızca duygu üretmez.
İrade de üretir.
İnsanı kendisiyle yüzleştirir.
Leylâ'nın Kervanı ve Şairin Eski Sesi
Abdullah b. Revâha'nın Leylâ'nın kervanına ilişkin şiiri, klasik Arap şiirinin en eski damarlarından birini taşır: giden sevgilinin ardından bakmak, kervanın uzaklaşmasını seyretmek, geride kalan insanın içindeki boşluğu dile getirmek.
Bu şiirdeki kervan yalnızca fiziksel bir hareket değildir.
Kervan, uzaklaşan hayatın görüntüsüdür.
İnsan geride kalır.
Bir şey uzaklaşır.
Göz onu takip eder.
Sonra gözün ulaşamadığı yerde hatıra devreye girer.
Bu, Arap şiirinin çok eski bir duygusudur.
Fakat Abdullah'ın şiirini kendi hayatı içinde düşündüğümüzde, kervanın arkasından bakan insan ile Mûte yolunda kendi hayatından uzaklaşan insan arasında çok derin bir bağ görürüz.
Bir zamanlar gidenlerin ardından ağlayan şair, sonunda kendisi gidenlerden biri olur.
Bir zamanlar kervanın uzaklaşmasını seyreden insan, bir gün kendi evinin geride kaldığını görür.
Bu dönüşüm Abdullah'ın şiirini son derece insani kılar.
Çünkü İslâm onun eski duygularını yok etmemiştir.
Onları başka bir istikamete taşımıştır.
Özlem kaybolmamıştır.
Özlemin ufku genişlemiştir.
Bu yüzden Abdullah b. Revâha'nın şiirindeki İslâmî dönüşümü bir “eski benliği yok etme” şeklinde değil, eski insanî malzemenin daha büyük bir anlam içinde yeniden düzenlenmesi şeklinde okumak gerekir.
Şair hâlâ özler.
Fakat özlemin onu yönlendirmesine izin vermez.
Şair hâlâ sever.
Fakat sevgiyi nihai ölçü yapmaz.
Şair hâlâ korkar.
Fakat korkunun karar vermesine izin vermez.
Ölüm Güvercini Yaklaşırken
“İşte ölüm güvercini yaklaşıverdi” sözü, Abdullah b. Revâha'nın ölüm karşısındaki şiirsel psikolojisini anlamak için son derece güçlü bir imgedir.
Ölüm burada uzak bir kavram değildir.
Yaklaşmaktadır.
Sanki kanat çırparak insanın bulunduğu yere gelmektedir.
Bu yaklaşma, insanın kendisiyle hesaplaşmasını zorunlu kılar.
Şair önce kendi günahını hatırlar:
“Günahkârım fakat ben,
Af isterim Rabbimden.”
Bu söz, şiirin bütün kahramanlık tonunu bir anda değiştirir.
Çünkü şair artık başkalarına karşı değil, Allah'ın huzurunda konuşmaktadır.
Kendini savunamaz.
Kendi cesaretini öne süremez.
Kendi şöhretine sığınamaz.
Af ister.
Bu, onun şiirindeki en güçlü mahviyet anlarından biridir.
Fakat hemen ardından savaşçı tarafı yeniden belirir. Kanının dökülmesini, kılıç veya mızrakla yaralanmayı, şehadeti ve Cennet'i düşünür.
Bu iki sesin bir arada bulunması onun şiirinin esas gücüdür.
Kahramanlık ile kulluk.
Korku ile ümit.
Günah duygusu ile şehadet arzusu.
İnsanî zaaf ile ilâhî rahmete güven.
Bunların hiçbiri diğerini tamamen ortadan kaldırmaz.
Abdullah'ın şiiri insanı tek boyutlu bir kahramana dönüştürmez.
Tam tersine, insanın bütün çelişkileriyle birlikte Allah'a yönelmesini gösterir.
Bu yüzden onun şiirindeki ölüm düşüncesi, yaşamdan nefret etmek değildir.
Ölümü hayatın anlamını belirleyen son gerçeklik olarak kabul etmektir.
İnsan ölecektir.
Öyleyse nasıl yaşamalıdır?
Abdullah'ın şiirinin bütün ağırlığı bu soruya yönelir.
Şairin “Ben”i Küçüldükçe Şiirin Ufku Genişliyor
Abdullah b. Revâha'nın şiirindeki dönüşüm yalnızca konu değişikliği değildir. Asıl değişim, şairin kendisini şiirin içinde nasıl konumlandırdığıyla ilgilidir.
Câhiliye şiirinde şairin güçlü bir “ben”i vardır. Kendi cesaretini, kabilesinin üstünlüğünü, şerefini, düşman karşısındaki kudretini dile getirir. Şair, mensup olduğu topluluğun sesi olduğu için kendi şahsında kabilesinin itibarını da taşır.
Abdullah b. Revâha bu dünyanın içinden gelmiştir.
Fakat İslâm'la birlikte şairin “ben”i değişir.
Artık kendisini yüceltmekten önce kendisini hesaba çekmeye başlar.
“Günahkârım fakat ben / Af isterim Rabbimden” dediğinde karşımızda kendisini öven bir “ben” yoktur.
Kendisini yargılayan bir “ben” vardır.
Şair ilk defa düşmanına karşı değil, kendi nefsine karşı konuşmaktadır.
Bu çok büyük bir değişikliktir.
Kılıçla karşısındaki insanı yenmek başka şeydir; insanın kendi nefsinin önüne geçmesi başka.
Birincisinde güç dışarıya yönelir.
İkincisinde insan kendi içine döner.
Abdullah'ın şiirindeki dönüş, savaşçı kimliğini ortadan kaldırmaz. Fakat savaşın anlamını derinleştirir.
Artık dışarıdaki düşman kadar içerideki zaaf da önemlidir.
Bu nedenle ölüm şiirlerinde “ben” küçülür.
Fakat şair küçüldükçe şiir küçülmez.
Şiirin ufku genişler.
Çünkü kendisini merkeze koymaktan vazgeçen şair, artık yalnızca kendi duygusunu anlatmaz. Bir topluluğun inancını, korkusunu, duasını ve umudunu söylemeye başlar.
Böylece şiir kişisel olmaktan çıkıp toplumsal bir dua hâline gelir.
Şiirin Savaştan Önce Başladığı Yer
Abdullah b. Revâha'nın savaş şiirlerini okurken savaşın yalnızca kılıçların karşılaştığı anda başlamadığını görmek gerekir. Savaş daha önce başlar: insanın kendi korkusuyla karşılaştığı yerde, neyi sevdiğini ve neyi geride bırakabileceğini düşündüğü yerde, ölüm ihtimalini kendi üzerine aldığı yerde.
Mûte'de eline aldığı sancak, uzun zamandır içinde taşıdığı bir sözün maddî karşılığıdır.
Onun İslâmî dönem şiirlerinin önemli bir kısmının recez biçiminde ve doğrudan, sade bir dille söylenmesi de tesadüf değildir. Recez, hareket hâlindeki insanın söylemesine uygun, ritmi güçlü, kolay hatırlanan bir şiir biçimidir. Abdullah'ın şiiri çoğu zaman edebî bir gösteriden çok hayatın içinde kullanılan bir söz niteliğindedir. TDV de onun şiirlerinin sade, anlaşılır ve fazla süsten uzak olduğunu özellikle belirtir.
Bir şairin her zaman gösterişli konuşması gerekmez.
Bazen en büyük şiirsel başarı, insanın söylemek istediği şeyi gereksiz süslerden kurtarabilmesidir.
Abdullah'ın sözünde böyle bir doğrudanlık vardır.
Söz, kendi güzelliğini göstermek için değil, taşıdığı hakikati ulaştırmak için vardır.
Hendek'te söylediği rivayet edilen şiirde hidayetin Allah'tan geldiğini, namazı ve zekâtı, düşman karşısında sebatı ve Allah'tan sabır dilemeyi dile getirmesi, şiiri ortak bir iman diline dönüştürür.
Burada şiir neredeyse dua ile savaş narası arasında bir yerde durur.
Fakat amacı yalnızca heyecanlandırmak değildir.
İnsanın neden mücadele ettiğini hatırlatır.
Cesaretin kaynağını kendi gücünde değil, Allah'ın yardımında arar.
Böylece şiir, savaş meydanındaki insanın psikolojisini yalnızca yükseltmez; onu bir inanç çerçevesinin içine yerleştirir.
Bu ayrım önemlidir.
İnsanı savaşa sürüklemek başka şeydir.
İnsanın neden savaştığını anlamlandırmak başka.
Abdullah'ın şiiri ikinci işi yapar.
Şairin Sesi Kendini Aştığında
Abdullah b. Revâha'nın şiirindeki “ben”in geri çekilip “biz”in öne çıkması, yalnızca bir zamir değişikliği değildir. Şairin şiire bakışındaki esas değişimlerden biri burada gerçekleşir.
Câhiliye döneminde şair, mensubu olduğu kabilenin sesi olarak konuşur. Kabilenin öfkesi, gururu, geçmişi ve şerefi onun diliyle konuşur.
İslâm'la birlikte bu ses ortadan kalkmaz.
Fakat konuştuğu topluluğun sınırları değişir.
Kabile merkezli aidiyet, iman merkezli daha geniş bir kardeşliğin içine yerleşir.
Hendek şiirinde “biz” artık aynı soydan gelenler değildir yalnızca.
Aynı hakikate inananlardır.
Aynı kıbleye yönelenlerdir.
Aynı Peygamber'in etrafında toplananlardır.
Aynı korkuyla sınanan ve aynı Allah'tan yardım isteyenlerdir.
Bu nedenle Abdullah'ın şiiri, bir topluluğun ortak hafızasını diri tutan bir ses hâline gelir.
Hz. Peygamber'in şairleri desteklemesi de bu bağlamda anlam kazanır. Hassan b. Sâbit, Ka'b b. Mâlik ve Abdullah b. Revâha gibi şairler, sözün İslâm toplumunda savunma ve temsil aracı olarak da kullanılabileceğini göstermişlerdir. Rivayetlerde Hz. Peygamber'in Abdullah'ın şiirinin müşrikler üzerinde okların etkisinden daha güçlü olabileceğini ifade ettiği aktarılır.
Kılıç karşısındaki bedene ulaşır.
Şiir ise insanın anlam dünyasına ulaşır.
Bu nedenle Abdullah'ın şiiri yalnızca düşmana cevap vermek istemez. Müslümanların kendi kimliklerini, inançlarını ve mücadelelerinin anlamını hatırlamalarına da yardım eder.
Burada onun hiciv anlayışı da önem kazanır. TDV'nin belirttiği üzere Abdullah b. Revâha'nın Kureyş'e yönelik hicivlerinde esas vurgu onların kabile veya şahsî kusurlarından ziyade inkârları ve küfürde ısrarları üzerindedir.
Bu ayrım onun şiirinin ahlâkî merkezini gösterir.
Şairin amacı düşmanının soyunu küçültmek değildir.
Düşmanlığın kaynağını sorgulamaktır.
Bu da Câhiliye şiirinin dünyasından İslâmî şiirin dünyasına geçişin en belirgin göstergelerinden biridir.
Sözün Ümmete Emanet Edildiği Yer
Abdullah b. Revâha'nın şiirinde “ben”in geri çekilip “biz”in öne çıkması, şiirin kime ait olduğuna ilişkin daha derin bir dönüşüm yaratır.
Câhiliye şairi şiirini kabilesinin şerefine sunabilir.
Abdullah ise sözünü hakikatin hizmetine sunar.
Bu nedenle şair artık şiirin sahibi gibi değil, emanetçisi gibi davranır.
Bu kavram onun şiirini anlamak için son derece uygundur.
Çünkü Abdullah'ın hayatında söz de emanettir, görev de emanettir, iman da emanettir.
Şairin söylediği sözün hesabı vardır.
Kendisine verilen görevin hesabı vardır.
Sahip olduğu cesaretin bile hesabı vardır.
Bu yüzden onun şiirlerindeki sadelik yalnızca estetik bir özellik değildir. Sözün taşıdığı sorumlulukla da ilgilidir.
Şair sözünü kendisine hayran bırakmak için değil, bir hakikati hatırlatmak için söyler.
Bu nedenle şiir şairin mülkü olmaktan çıkar.
İnsanlar onu tekrar eder.
Savaşçılar onun mısralarıyla cesaret bulur.
Topluluk onun sözleriyle kendi inancını dile getirir.
Şiir, tek bir insanın ağzından çıkıp birçok insanın hafızasına yerleşir.
Böylece Abdullah'ın şairliği bireysel bir sanat gösterisinden ortak bir tecrübeye dönüşür.
Fakat burada önemli bir incelik vardır.
Abdullah'ın sözü yalnızca başkalarını yönlendiren bir söz değildir.
Bir gün o sözün kendisi de Abdullah'ı yönlendirecektir.
Mûte'de bunun en ağır örneği ortaya çıkar.
Şairin başkalarına söylediği sabrı kendisinin göstermesi gerekir.
Söylediği teslimiyeti kendisinin yaşaması gerekir.
Söylediği yolculuğu kendisinin tamamlaması gerekir.
Başkalarına söylediği ölümün karşısında kendisi durmak zorundadır.
Söz emanet olduğunda, insan bir gün kendi sözünün karşısına çıkar.
Şiir Bir Hatıra Değil, Bir Şehadet Tanığıdır
Abdullah b. Revâha'nın şiirlerini değerli kılan hususlardan biri de onların hayatının kenarında durmamasıdır. Şiir, olup bitmiş bir hayatı sonradan anlatan bir hatıra defteri değildir. Onun hayatında şiir çoğu zaman olaydan önce söylenmiş, olay sırasında yaşanmış ve olaydan sonra anlam kazanmış bir söz hâline gelir.
Bu yüzden onun şiirlerinde geçen bazı kelimeler sıradan edebî imgeler olarak kalmaz.
Yol, ev, özlem, gece, ölüm, savaş, nefis, cennet.
Bunların her biri onun hayatında karşılığı bulunan kelimelerdir.
Şair, söylediği kelimelerin içinden geçmiştir.
Bu durum özellikle ölüm şiirlerinde belirgindir. “Bir değirmendir ölüm” dediğinde ölüm yalnızca uzakta duran bir düşünce değildir. İnsan hayatını öğüten, hiç kimseyi dışında bırakmayan kaçınılmaz bir gerçekliktir.
“Ölüm güvercini” yaklaştığında ise ölüm daha da kişiselleşir. Artık herhangi bir insanın değil, şairin kendi kapısına yaklaşan ölümdür.
Ve şiir burada birdenbire başka bir niteliğe bürünür.
Şair ölümün ne olduğunu açıklamaktan vazgeçer ve kendisine sorar:
Ben ölüme hazır mıyım?
Bu soru onun şiirindeki en ağır sorulardan biridir.
Çünkü insan ölüm karşısında bütün unvanlarından soyunur. Şair olmak, savaşçı olmak, kâtip olmak, nakib olmak yeterli değildir.
İnsan yalnızca kuldur.
Bu nedenle “Günahkârım fakat ben / Af isterim Rabbimden” sözü şiirin en sahici anlarından biridir.
Şair kendisini kahramanlaştırmak yerine Allah'ın rahmetine muhtaç olduğunu söyler.
Fakat bu mahviyet onu sorumluluktan uzaklaştırmaz.
Tam tersine.
Allah'ın affına muhtaç olduğunu bilen insan, sorumluluğundan kaçmaz.
Bu nedenle Abdullah'ın şiirinde dua ile mücadele yan yana bulunabilir.
Korku ile cesaret yan yana bulunabilir.
Günah duygusu ile şehadet arzusu yan yana bulunabilir.
Bunlar birbirini yok etmek zorunda değildir.
İnsanın gerçekliği tam da bu karmaşıklığın içinde ortaya çıkar.
Bu yüzden Abdullah b. Revâha'nın şiirindeki şehadet düşüncesi kuru bir ölüm arzusu değildir.
Şehadet, hayatın anlamını sonuna kadar taşımaya razı olmaktır.
İnsan ölmek istediği için değil, inandığı şey uğruna ölüm ihtimalinden kaçmadığı için şehadet yoluna girer.
Abdullah'ın şiirindeki fark burada ortaya çıkar.
O, ölümü romantikleştirmez.
Ölümün korkunç tarafını bilir.
Fakat ölümün korkunçluğu, Allah'ın rızasına doğru yürümekten daha güçlü hâle gelmez.
Şiirinde Arzuladığı Şehadete Mûte'de Ulaşan Şair
Abdullah b. Revâha'nın şiirlerinde savaş, ölüm ve şehadet yalnızca uzak bir ihtimal olarak geçmez. Şair, nasıl bir ölüm arzuladığını açıkça söyler:
“Ya da kanımı dökecek bir vuruş isterim.
Kılıç ya da mızrakla deşilip çıkmış ciğerim.
Ta ki beni gören samimice desin:
Şu savaşçıya Allah rahmet eylesin...”
Bu sözler, Mûte'deki sonuyla birlikte düşünüldüğünde daha da çarpıcı bir anlam kazanır. Abdullah b. Revâha, şiirinde tasvir ettiği savaşçı ölümünden kaçmamış; cephede savaşırken, kanını dökecek bir darbe ve Allah yolunda bir şehadet arzulayan şair, sonunda gerçekten savaş meydanında şehit düşmüştür.
Üstelik şiirinin sonunda kendi nefsine söylediği sözler, onun ölüm karşısındaki tavrını bütün açıklığıyla ortaya koyar:
“Ey nefis, çarpışmasan da bir gün öleceksin.
İşte ölüm güvercini yaklaşıverdi...”
Ve hemen ardından Mûte'nin en meşhur şehadet tasvirlerinden biri gelir:
“Nefsim, bir isteksizlik var sende,
Savaşacaksın dilesen de dilemesen de.
Hani çoktandır yoktu sende ölüm korkusu,
Ca‘fer, ne güzel geliyor Cennet kokusu...”
Burada şiir ile hayat arasındaki mesafe neredeyse ortadan kalkar. Şiirinde savaştığı gibi cephede de savaştı; şiirinde arzuladığı gibi şehadeti aradı ve Mûte'de şehit oldu. Şairin sözleri, hayatının sonuna gelindiğinde yalnızca bir edebî tasvir olmaktan çıktı; kendi kaderinin ifadesine dönüştü.
Bu yüzden Abdullah b. Revâha'nın şiirlerine bakarken yalnızca “ne söylediğine” değil, söylediği sözlerin sonunda nasıl bir hayat sürdüğüne de bakmak gerekir. Onun şiirini sıra dışı kılan noktalardan biri tam da budur: Sözünü meydanda sınamış, şiirinde taşıdığı ruhu Mûte'de hayatıyla tamamlamıştır.
Dağılmış Mısraların Ardındaki Büyük Şair
Abdullah b. Revâha'nın şiirlerini araştırırken insanın karşısına kaçınılmaz olarak bir eksiklik çıkar: Elimizde onun kendi eliyle oluşturduğu, bütünlüklü ve güvenilir bir divan yoktur. Şiirleri siyer, megāzî, tarih, tabakat, dil ve edebiyat kaynaklarının içinde dağılmış hâlde bulunur.
TDV İslâm Ansiklopedisi, İbn Hişâm'ın eserinde ona ait yaklaşık elli mısranın yer aldığını, daha sonra Velîd Kassâb'ın farklı kaynaklarda bulunan parçaları bir araya getirerek 217 beyitten oluşan 37 parça tespit ettiğini bildirir.
Bu durum ilk bakışta talihsizlik gibi görünür.
Büyük bir şair düşünelim; hayatının önemli bir kısmını şiirle geçirmiş olsun, Hz. Peygamber'in huzurunda şiir söylemiş olsun, savaş meydanlarında şiiriyle tanınmış olsun, şiirleri sonraki kaynaklarda nakledilmiş olsun; fakat bugün onun bütün şiirlerini kendi düzeni içinde okuyamayalım.
Bir divanın bütünlüğünden mahrumuz.
Fakat belki de Abdullah b. Revâha'nın şiirlerinin böyle dağılmış olması, onun şairliğinin niteliği hakkında başka bir şey söylüyor.
Çünkü onun şiiri başlangıçta kitap için yazılmış bir şiir değildi.
Hayatın içindeydi.
Bir savaşın içinde söylendi.
Bir yolculuğun içinde söylendi.
Bir ayrılığın ardından söylendi.
Bir düşmana cevap olarak söylendi.
Bazen bir topluluğun önünde söylendi.
Bazen insanın kendi nefsine karşı söylendi.
Dolayısıyla bu şiirin ilk muhafaza yeri kâğıt değil, hafıza oldu.
Bu yüzden Abdullah'ın şiirlerinden geriye kalan parçaları yalnızca eksik bir divanın kalıntıları gibi görmek doğru olmayabilir. Her parça, şiirin ilk doğduğu bağlamın bir izini taşır.
Bir mısranın siyer kitabında bulunması, onun savaş veya hayat hadisesiyle ilişkisini koruyabilir.
Bir dil kitabında bulunması, başka bir açıdan değer taşıdığını gösterebilir.
Tarih veya megāzî kaynaklarında yer alması, şiirin yaşanmış bir olayın içinde söylendiğini hatırlatabilir.
Şairin kitabı kaybolmuştur; fakat hayatının içindeki şiir izleri tamamen kaybolmamıştır.
1982'de Velîd Kassâb'ın hazırladığı Dîvânü Abdillâh b. Revâha ve dirâse fî sîretihi ve şi‘rihi, bu dağınık mirası bir araya getirme teşebbüslerinden biridir. Eser, Abdullah'ın şiirlerini toplamakla kalmayıp hayatı ve şiiri üzerine de çalışma içerir. Google Books — Dîvânü Abdillâh b. Revâha
Bu eser bize ayrıca önemli bir gerçeği gösterir:
Abdullah b. Revâha'nın şiir mirası küçük görünse de önemsiz değildir.
Bir şairin bugün elimizde kaç beyitinin bulunduğu, onun kendi dönemindeki etkisini tek başına ölçmez. Hele sözlü kültürün çok güçlü olduğu bir çağda şiirin dolaşım biçimi modern kitap anlayışından farklıdır. Şiir önce söylenir, dinlenir, ezberlenir, aktarılır; yazıya geçirilmesi her zaman ilk ve temel amaç değildir.
Bu nedenle Abdullah'ın şiirlerini okurken “Neden daha fazla şiiri kalmadı?” sorusunun yanında başka bir soru sormak gerekir:
“Elimizde kalan bu parçalar bize nasıl bir şair gösteriyor?”
Cevap oldukça belirgindir.
Bize tek bir kalıba sığmayan bir şair gösteriyor.
Çünkü Abdullah b. Revâha yalnızca dinî şiir söyleyen bir isim değildir.
Câhiliye döneminde de şiir söylemiştir.
İslâm'la birlikte şiirini dönüştürmüştür.
Eski şiir dünyasının biçimlerini ve dilini korurken, onların içine yeni bir dünya görüşü yerleştirmiştir.
Bu nedenle Abdullah b. Revâha'nın şiir mirasına baktığımızda bir kopuş kadar bir dönüşüm görürüz.
Câhiliye şiirinden geriye kalan parçalar onun eski dünyasını gösterir.
İslâmî şiirleri aynı şairin yeni dünyasını.
Aradaki mesafe, kelimelerden çok merkezdeki değişimdir.
Eski şiirde kabile vardır.
Yeni şiirde ümmet vardır.
Eski şiirde kabileye yöneltilmiş saldırıya cevap vardır.
Yeni şiirde imana yöneltilmiş saldırıya cevap vardır.
Eski şiirde şeref savunulur.
Yeni şiirde hakikat savunulur.
Fakat bütün bunları söyleyen insan aynıdır.
İşte Abdullah'ın şairliğinin inceliği burada ortaya çıkar.
O, eski şiir dünyasını tamamen terk ederek bambaşka bir dil kurmamıştır. Eski Arap şiirinin biçimlerini, ritmini, doğrudanlığını ve sözlü aktarım imkânlarını kullanmaya devam etmiştir. Değişen, o biçimlerin içine yerleşen dünya görüşüdür.
Çağdaş akademik çalışmalar da Abdullah'ın şiirlerinin Câhiliye ve İslâm kültürlerinin etkisini birlikte taşıdığını, şiirlerinin tefsir, dil ve edebiyat kaynaklarında kullanıldığını göstermektedir. Wasit Journal — Abdullah b. Revâha Divanı Üzerine Çalışma
Bu bakımdan Abdullah'ın şiiri bir “geçiş şiiri”dir.
Fakat iki dünya arasında sıkışıp kalan bir şiir değildir.
İki dünyanın imkânlarını bir araya getiren bir şiirdir.
Câhiliye'nin güçlü şiir sesini kaybetmeden İslâm'ın ahlâkî sorumluluğunu yüklenmek.
Kabile şiirinin canlılığını koruyarak ümmetin dilini konuşmak.
Aşkı ve özlemi reddetmeden onların yönünü değiştirmek.
Ölümden korkmayı inkâr etmeden ölümün ötesindeki umudu hatırlamak.
Ve nihayet şiiri bırakmadan şiirin sorumluluğunu üstlenmek.
Belki bu yüzden Abdullah b. Revâha'nın bize ulaşan şiirleri azdır ama hayatının içine dağılmıştır.
Onun şiirini bir kitapta aradığımızda eksik buluruz.
Hayatında aradığımızda ise her yerde karşımıza çıkar.
Hendek'te.
Hudeybiye'de.
Umretü'l-kazâ'da.
Mûte yolunda.
Ve nihayet kendi nefsine söylediği o sert, fakat merhametli cümlelerde.
Bu bakımdan Abdullah b. Revâha'nın gerçek divanı belki yalnızca Kassâb'ın bir araya getirdiği beyitler değildir.
Onun gerçek divanı, şiirle hayatının birbirine karıştığı yerdir.
Sonuç: Sözün Hayata Dönüştüğü Yerde
Abdullah b. Revâha'nın şiir dünyasına bütün olarak bakıldığında, karşımıza yalnızca erken İslâm döneminin şairlerinden biri çıkmaz. Câhiliye'den İslâm'a geçen bir şairin, şiirin anlamını kendi hayatında yeniden kurmasının hikâyesi çıkar.
O, İslâm'la birlikte şairliğini kaybetmemiştir.
Aksine şairliğinin sorumluluğunu daha derinden kavramıştır.
Onun şiirinde aşk vardır, özlem vardır, ayrılık vardır, korku vardır, ölüm vardır. Fakat bütün bu duyguların yönü değişmiştir. Ev hâlâ değerlidir, aile hâlâ sevilmektedir, hayat hâlâ güzeldir; ancak bunların hiçbiri artık kalbin nihai durağı değildir.
İnsan sevdiği şeylerden vazgeçmek zorunda kaldığı için değil, sevdiği şeyleri daha büyük bir sevginin içinde yerine koymayı öğrendiği için yoluna devam eder.
Bu yüzden Abdullah b. Revâha'nın şiirindeki en önemli kelime belki “ölüm” değil, istikamettir.
Kalbin nereye döneceği.
İnsanın korktuğunda kime sığınacağı.
Sevdiği şeylerle sorumluluğu çatıştığında hangisini öne alacağı.
Söylediği sözle yaşayacağı hayat arasında bir ayrılık olduğunda hangisini seçeceği.
Abdullah'ın cevabı yalnızca şiirlerinde değil, hayatında verilmiştir.
Onun şiirlerini bu kadar etkileyici kılan da budur. Çünkü mısraları hayatından bağımsız değildir. “Artık ben düşünmüyorum dönmeyi hâne-i iyâlime” dediğinde gerçekten evinden uzaklaşan; ölümden söz ettiğinde gerçekten ölümün eşiğine gelen; nefsine seslendiğinde gerçekten nefsinin sınanacağı bir meydana yürüyen bir şair vardır karşımızda.
Bu nedenle onun şiirini yalnızca “şehadet şiiri” diye adlandırmak da eksik olur.
Çünkü şehadet, onun şiirinin son noktasıdır; başlangıcı değil.
Başlangıçta bir dönüşüm vardır.
Kabileden ümmete geçiş.
Şahsî şereften iman sorumluluğuna geçiş.
Dünyevî sevgilerin merkezde olduğu bir hayattan Allah sevgisinin merkezde olduğu bir hayata geçiş.
Kendi sesini yükseltmekten, sözünü daha büyük bir hakikate emanet etmeye geçiş.
Ve sonunda şiirin söylediğiyle hayatın yaptığı aynı noktada buluşur.
Abdullah b. Revâha'nın şairliği tam burada büyür.
Çünkü onun asıl başarısı güzel söz söylemesi değildir.
Söylediği sözün bedelini ödemeye razı olmasıdır.
Mûte'de Zeyd b. Hârise ve Ca‘fer b. Ebû Tâlib'in ardından sancağı eline aldığında, artık şiirin dışına çıkmış değildir. Tam tersine, yıllardır söylediği sözlerin en ağır cümlesinin içine girmiştir. Savaş meydanında şair ile şiir, insan ile sözü, inanç ile davranışı birbirinden ayırmak mümkün olmamıştır. Abdullah orada kendi şiirinin karşısında durmuş ve sözünü hayatıyla tamamlamıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi — Abdullah b. Revâha
Belki bu yüzden onun bize ulaşan şiirlerinin dağınık olması da ayrı bir anlam kazanır. Elimizde eksiksiz bir divan bulunmaz; şiirleri siyer, tarih, megāzî ve edebiyat kaynaklarının içine dağılmıştır. Velîd Kassâb'ın 1982'de yaptığı derleme bu parçaları önemli ölçüde bir araya getirmiştir. Google Books — Abdullah b. Revâha Divanı
Fakat onun şiir mirası yalnızca bu beyitlerin toplamı değildir.
Onun gerçek mirası, sözün insanı değiştirebileceğine dair bıraktığı örnektir.
Abdullah b. Revâha bize şairin yalnızca duygularını dile getiren kişi olmadığını gösterir. Şair, kendi sözünün sorumluluğunu da taşıyabilir. Şiir insanı kendisine hayran bırakmak yerine kendisiyle yüzleştirebilir. Bir mısra, bazen bir insanın hayatına yön verebilir. Bir söz, söylendiği anda edebiyat; yaşandığı anda ise ahlâk hâline gelebilir.
Onun şiirinde tam olarak böyle bir dönüşüm vardır.
Söz önce kalbe girer, sonra hayata çıkar.
Bu nedenle Abdullah b. Revâha'yı okurken insan yalnızca “Ne güzel söylemiş?” diye sormaz.
Daha zor bir soru sorar:
“Ben söylediğim sözün gereğini yaşayabilir miyim?”
Onu büyük bir şair yapan şey belki de bu soruyu kendi hayatına sormuş olmasıdır.
Câhiliye'nin şairi olarak başlayan hayatı, İslâm'ın şairi olarak devam etmiş; fakat sonunda şiirin ötesine, şairin söylediği hakikate dönüşen insanın hayatına ulaşmıştır.
Bu yüzden Abdullah b. Revâha'nın şiirleri bugün hâlâ okunmaya değer.
Çünkü aradan asırlar geçmesine rağmen insanın temel meselesi değişmemiştir:
Sevdiğimiz şeylerle sorumluluklarımız arasında kalıyoruz.
Korkuyoruz.
Geri dönmek istiyoruz.
Kendi nefsimizi ikna etmeye çalışıyoruz.
Ve bize doğru olduğunu düşündüğümüz bir yol gösterildiğinde, o yolun bedelini ödemekten çekiniyoruz.
Abdullah b. Revâha'nın şiiri tam bu noktada yeniden konuşmaya başlıyor.
Bize korkusuz bir insanı değil, korkusuna rağmen yürüyen insanı gösteriyor.
Bize sevgisiz bir zahidi değil, sevgilerini daha büyük bir sevginin içinde yerine koyan insanı gösteriyor.
Bize ölümden hoşlanan bir kahramanı değil, ölümün kaçınılmazlığını bilerek Allah'ın rahmetine sığınan bir kulu gösteriyor.
Ve nihayet bize şiirini hayatından ayrı tutmayan bir şairi gösteriyor.
Belki onun için söylenebilecek en doğru cümle şudur:
Abdullah b. Revâha şiir yazmadı yalnızca; söylediği şiirin içine yürüdü.
Sözünü söyledi.
Sonra o sözün gerektirdiği yola çıktı.
Ve yolun sonunda, şiirin artık yalnızca kelimelerden ibaret olmadığı bir yerde şehit düştü.
Geride azı kalan, fakat izi büyük olan bir şiir bıraktı.
Çünkü bazı şairlerin divanı kitaplarda bulunur.
Bazı şairlerin divanı ise hayatlarında.
