İnsan İncindiğinde Nereye Çekilir?

Orhan Veli’nin İnsanlar şiirindeki şu sahne, zaman zaman, özellikle de sevdiklerim tarafından incitildiğim anlarda aklıma gelir:

Her zaman, fakat bilhassa
Beni sevmediğini
Anladığım zamanlarda
Görmek isterim seni de
Annemin kucağından
Seyrettiğim insanlar gibi
Küçüklüğümde...

Kendimi annemin kucağından insanları seyreden o çocuğun yerine koyarım. Sanki şiirin içindeki bu sahneye çekilir, orada kendime bir yer açarım. Bunu bir savunma, incindiğim yerden bir süreliğine geri çekilme biçimi olarak görüyorum. Fakat neden özellikle bu sahneye ihtiyaç duyduğumu düşündüğümde, şiirin bana yalnızca çocukluğumu hatırlatmadığını, insanlarla arama başka türlü bir mesafe koyabilmemi de sağladığını fark ediyorum.

İnsan bazen kendisini inciten birinin karşısında kalmak istemez. Onun ne söylediğini, neden böyle davrandığını, sevgisinin ne zaman ve nasıl eksildiğini düşünmekten yorulur. Belki kendini anlatmaya, anlaşılmaya çalışmaktan da vazgeçmek ister. O ilişkinin içinde kaldıkça, karşısındaki insanın davranışları zihninde daha fazla yer kaplar. Bir söz dönüp dolaşıp yeniden aklına gelir; bir sessizliğin anlamını çözmeye çalışır, bir davranışın ardında başka bir neden arar. Bütün bunların arasında, incinmiş olmanın ağırlığıyla kendisi hakkındaki düşünceleri birbirine karışabilir.

İnsan sevildiğini düşündüğü bir yerde kendisini açar. Beklentiler geliştirir, karşısındaki kişiyi hayatının içine alır, onun davranışlarına anlam verir. Fakat sevginin bulunmadığını anladığında yalnızca karşısındaki insanla ilgili bir gerçeği öğrenmez; kendi açıklığını da fark eder. Ne kadar yaklaştığını, ne kadar güvendiğini, ne kadar incinebilir hâle geldiğini görür. Belki de tam bu noktada, insanın içinden bir adım geri çekilmek gelir. Keşke bu kadar yaklaşmasaydım, keşke onu yalnızca uzaktan görebilseydim, diye düşünür.

İşte böyle zamanlarda Orhan Veli’nin şiirindeki çocuğun yanına sığınırım. Çünkü o çocuk, insanları annesinin kucağından seyretmektedir. Dünyanın içindedir ama dünyanın bütün yükünü henüz omuzlarında taşımamaktadır. Çocuk, insanları görür ama onların bütün anlamlarını bilmez. Bir yüzün ardındaki niyeti çözmek, bir yakınlığın ne zaman uzaklığa dönüşeceğini hesaplamak, birinin sevgisinin ne kadar gerçek olduğunu sınamak zorunda değildir. Dünyaya bakmakla dünyanın bütün yükünü taşımak arasında henüz bir ayrım vardır.

Yetişkinlikte bu ayrım giderek silinir. İnsan yalnızca sevdiklerini görmez; onların kendisi hakkındaki düşüncelerini de önemser. Bir sözün neden söylendiğini, bir sessizliğin ne anlama geldiğini, bir davranışın sevgisizlik belirtisi olup olmadığını düşünür. Yakınlık, beraberinde bir tür savunmasızlık getirir. Çünkü sevdiğimiz insanlara yalnızca kendimizi göstermeyiz; onların bizi incitebileceği yerleri de açarız.

Seneler önce okuduğum bu şiirin sahnesine neden dönüp durduğumu düşündüğümde, kendimi oraya yerleştirmenin bir savunma biçimi olduğunu daha iyi anlıyorum. Birisi beni incittiğinde onunla aramdaki ilişki bir süreliğine bütün görüş alanımı kaplayabilir. Söylediği söz zihnimde dönüp durur; davranışını anlamaya çalışırım. Belki kendimi sorgular, belki ona hak vermeye çalışır, belki de neden böyle davrandığına bir açıklama ararım. İlişkinin içinde kaldıkça, onun bana yaptığı şeyle benim kendimi nasıl hissettiğim birbirine karışabilir.

Orhan Veli’nin sahnesi bu yakınlığı kırıyor.

Kendimi annemin kucağında hayal ettiğimde, inciten kişiyle aramdaki ilişkiyi bir anlığına değiştiriyorum. Artık onun davranışının doğrudan muhatabı olmak yerine, onu seyreden bir konuma geçiyorum. Böylece onun sevgisizliğiyle kendi değerim arasına bir mesafe koyabiliyorum. Bu, karşımdaki insanı küçültmek ya da kendimi ondan üstün görmek anlamına gelmiyor. Onu cezalandırmak, ona bir şey kanıtlamak da değil. Yalnızca onun bana nasıl davrandığının, benim kim olduğumu bütünüyle belirlemesine izin vermemek istiyorum.

Sevdiklerim tarafından incitildiğimde yalnızca üzüntü duymuyorum; belki bir an için o ilişkinin içinde bulunmaktan, kendimi anlatmaktan, karşılık beklemekten ve incinmişliğimi yeniden yeniden yaşamaktan da uzaklaşmak istiyorum. Annenin kucağından seyreden çocuk konumuna geçmek, ilişkinin içinden çıkıp ona dışarıdan bakabilmenin bir yolu oluyor. Artık inciten kişinin karşısında kendimi açıklamak zorunda olan yetişkin değilim. Biraz geriye çekilip onu seyreden, davranışlarını kendi varlığımın ölçüsü hâline getirmeyen biriyim.

Bu geri çekiliş, yenilgi olmak zorunda değil. Bazen insanın kendisini koruyabilmek için ihtiyaç duyduğu ilk şey, incindiği yerden bir adım uzaklaşabilmektir. Çünkü bazen insan, kendisini inciten kişiden uzaklaşmaktan önce, o kişinin zihninde kapladığı yerden uzaklaşmak ister. Onu yeniden sevmek, affetmek ya da ilişkiyi sürdürüp sürdürmemeye karar vermek zorunda olmadan önce, yalnızca biraz uzaktan bakabilmek ister.

Şiirin bana sağladığı mesafenin böyle bir şey olduğunu düşünüyorum. İnciten insanı hayatımdan hemen çıkarmam gerekmiyor. Onunla ilgili bir karara varmam, yaşananları bir sonuca bağlamam da gerekmiyor. Bir süreliğine zihnimin merkezinden çıkarabilmem yeterli. Onun davranışını görüyorum ama kendimi yalnızca o davranışın içinden görmüyorum.

Şiirin beni götürdüğü yer, çocukluğun kendisinden çok, çocukluğun o kendine özgü bakışıdır. Çocukluk herkes için güvenli ve huzurlu bir geçmiş olmayabilir. Fakat Orhan Veli’nin kurduğu sahnede annenin kucağı, dünyayı henüz bugünkü kadar ağır yaşamayan bir çocuğun yeridir. Üstelik o çocuk yalnız değildir. Onu taşıyan bir kucak vardır. Bu ayrıntı benim için önemlidir. Çünkü insan incindiğinde bazen güçlü olmak zorunda kalmaktan da yorulur. Kendini savunmak, yaşadıklarını açıklamak, neden üzüldüğünü anlatmak, anlaşılmayı beklemek istemez. Bir süreliğine bütün bunlardan vazgeçip yalnızca korunmak ister.

Annenin kucağındaki çocuk, dünyayı kendi başına karşılamak zorunda olmayan bir varoluşu hatırlatır bana. Sanki insanın her şeyi tek başına göğüslemek zorunda olmadığı bir yer hâlâ mümkündür. Belki de bu sahneye sığındığımda, kendimi korumak için yeni cümleler kurmak, karşımdaki insanı ikna etmek ya da yaşadığım incinmeyi ona anlatmak zorunda kalmadığım bir alan buluyorum. Bazen yalnızca geri çekilmek, olan bitene uzaktan bakmak istiyorum.

Orhan Veli’nin şiirini sahici kılan şeyin, duyguyu açıklamak yerine bir görüntünün içine yerleştirmesi olduğunu düşünüyorum. Şair, insanın neden incindiğinde çocukluğa dönmek istediğini anlatmıyor. Çocukluğun güven duygusu üzerine düşünceler sıralamıyor. Yalnızca bir sahne kuruyor: Annesinin kucağından insanları seyreden bir çocuk. Sonra bu sahneyi, insanın sevilmediğini anladığı anlarla bir araya getiriyor. Aradaki bağı tamamlamak okura kalıyor.

Şairin beni sevmediğini anladığım zamanlarda deyişi de bu açıdan önemli. Burada belirsiz bir kuşkudan çok, bir şeyi anlamış olmanın ağırlığı var. Birinin sevgisinin bulunmadığını ya da artık kendisi için eskisi gibi olmadığını anlamak, insanı yalnızca üzmez; o insanla kurduğu ilişkinin içindeki yerini de yeniden düşünmeye zorlar. Böyle bir anda şair, karşısındaki kişiyi hayatından çıkarmaktan ya da ona sitem etmekten söz etmiyor. Onu, çocukluğunda olduğu gibi, annesinin kucağından seyretmek istiyor.

Bence şiirin gücü, tam da bu isteği açıklamadan bırakmasında. Şairin neden böyle bir mesafeye ihtiyaç duyduğunu bütünüyle söylemesine gerek yok. O görüntü, insanın kendi hayatından bir şeyler taşıyabileceği kadar açık. Ben de şiirin içinde kendi yaşadığım duyguyu buluyorum. Şairin çocukluk hatırası benim hatıram olmak zorunda değil. Onun yaşadığıyla benim yaşadığımın aynı olması da gerekmiyor. Şiirin gücü, kişisel bir görüntüyü başkasının da kendine ait bir duyguya dönüştürebileceği kadar açık bırakmasında. Orhan Veli’nin çocukluğu, benim incindiğim anlarda sığınabildiğim bir yere dönüşüyor. Onun kurduğu sahneye kendi hayatımdan bir anlam taşıyorum.

Belki de şiirlerin insan hayatındaki asıl gücü burada ortaya çıkıyor. Bazen bir şiiri yalnızca okumuyor, onun içinde kendimize bir yer buluyoruz. Dizeler, kendi başımıza açıklamakta zorlandığımız bir duyguyu bizden önce görmüş ve ona bir biçim vermiş oluyor. Biz de o biçimin içinde kendimizi tanıyoruz. Şiir, bize ne hissetmemiz gerektiğini söylemiyor; zaten içimizde bulunan ama henüz tam olarak adlandıramadığımız bir şeyi görünür kılıyor.

Benim için İnsanlar şiiri, incinmişliğin içinden çıkmak için bir kapı aralıyor. Bazen bir açıklama istemiyorum. Bazen karşımdaki insanın neden böyle davrandığını öğrenmek bile istemiyorum. Onunla ilgili düşünmeyi bir süreliğine bırakmak, davranışlarından kendime ilişkin sonuçlar çıkarmamak, yaşadığım incinmenin içinde biraz daha az kalmak istiyorum. Şiirin sahnesi, bana bunu yapabileceğim bir yer gösteriyor.

Elbette her incinmede insanlardan bütünüyle uzaklaşmanın bir çözüm olduğunu düşünmüyorum. Fakat insanın kendisini toparlayabilmek için zaman zaman geri çekilmeye ihtiyacı var. Bu mesafe, hayattan vazgeçmekten çok, hayata yeniden dönebilmek için bir soluklanma yeri olabilir. Bazen kendimizi korumak, hemen bir karar vermemeyi, bir ilişkiyi o anda anlamlandırmaya çalışmamayı, yalnızca yaşadığımız duygunun içinden biraz uzaklaşmayı gerektirir.

Şimdi düşünüyorum da, benim için annesinin kucağındaki çocuk, incinmeden önceki hâlime dönmekten çok, incinmiş olmanın beni bütünüyle tanımlamadığı bir yere dönmek anlamına geliyor. Senin için bu şiirin gücü, annesinin kucağındaki çocuğun masumiyetinden çok, o çocuğun henüz kimsenin sevgisini kazanmak zorunda olmayan bakışında yatıyor olabilir. O çocuk, karşısındaki insanların kendisini sevip sevmediğini bilmek zorunda değildir. Onları seyreder. Onların dünyasıyla kendi varlığı arasında henüz aşılması gereken bir uçurum yoktur.

Ben de incindiğimde o bakışa dönerek kendimi bir süreliğine başkasının sevgisine ilişkin hükümlerin dışına çıkarıyorum. Orada karşımdaki insanın sevgisizliğiyle kendi değerim arasında bir mesafe var. Onun ne yaptığıyla benim kim olduğum birbirinden ayrılabiliyor. Onu görebiliyor ama kendimi yalnızca onun bakışından görmüyorum.

Belki de bu yüzden, sevdiklerim tarafından incitildiğim anlarda o sahne yeniden aklıma geliyor. Şiir bana acımı unutturmuyor, yaşadıklarımı önemsizleştirmiyor. Yalnızca acının içinde kendimi kaybetmeden durabileceğim bir yer açıyor. Bir süreliğine geri çekiliyor, annesinin kucağından insanları seyreden o çocuğun yanına oturuyorum. Dünyayı yeniden onun gözlerinden görmeye çalışıyorum.

Bir şiirin edebî değerini anlatabiliriz. Onu hangi imgelerin güçlendirdiğini, hangi kelimelerin etkili kıldığını, nasıl bir duygu dünyası kurduğunu çözümleyebiliriz. Fakat bir şiirin bir insanın hayatında neye dönüştüğünü anlatmak daha güçtür. Çünkü orada artık yalnızca şairin kelimeleri değil, okurun yaşadıkları da vardır. Şiirin içine taşınan hatıralar, kırgınlıklar, korkular ve belki de insanın kendisine bile tam olarak açıklayamadığı ihtiyaçlar...

Benim için İnsanlar, işte böyle bir şiir.

Belki Orhan Veli’nin aklından geçirdiğiyle benim bu dizelerde bulduğum şey birbirinden farklıdır. Bunun bir önemi yok. Şiir, yazıldıktan sonra şairinin hayatından çıkar ve başka hayatlara karışır. Her okurda başka bir kapı açar. Benim kapım, sevdiklerim tarafından incitildiğim zamanlarda açılıyor.

Ve o kapıdan her geçişimde kendimi yine aynı sahnede buluyorum: Annesinin kucağından insanları seyreden bir çocuk olarak...

Çünkü bazen insanın ihtiyacı, kendisini inciten kişiyi anlamaktan önce, onun karşısında kendisini kaybetmemektir.