Fark etmiyor musunuz

67

Fark etmiyor musunuz, benzi solmuş,
dolaşıp ağlayanı, umudunu yitirdiği için?
Yalvarırım size, fark etmediyseniz henüz,
ona bir bakın onurunuz adına.
Şaşırmış gidiyor yoluna, rengi
ölmüş birisininki sanki,
öyle acı var ki gözlerinde,
kaldıracak gücü bile kalmamış onları.

Biri acıyarak baktığında ona,
kalbi yaşlara boğuluyor,
ve kederleniyor ruhu haykıracak kadar;
bu durumda kaçmayacak olsa,
iç çektiğinde öyle yüksek sesle çağırıyor ki adınızı,
bir başkası diyebilir:
"Biliyoruz artık onu kimin öldürdüğünü."

Dante Alighieri 

Gözlerdeki Ölüm

Bu parçada Dante, aşk acısını yalnızca kişisel bir keder olarak değil, insanın dış görünüşüne kadar sinen, onu adeta yaşayan bir ölüye dönüştüren bir yıkım olarak anlatıyor. Şiirin en çarpıcı tarafı, acının artık gizlenemeyecek kadar görünür hâle gelmesi.

“Benzim solmuş, dolaşıp ağlayan” insan

Şiir daha ilk dizelerde bir gözlemle başlıyor:

“Fark etmiyor musunuz, benzi solmuş,
dolaşıp ağlayanı, umudunu yitirdiği için?”

Burada konuşan kişi kendi acısını doğrudan anlatmak yerine, başkalarına kendisini göstermeye çalışıyor. “Fark etmiyor musunuz?” sorusu önemli. Çünkü yaşadığı acı o kadar büyük ki artık gizlenebilecek bir şey olmaktan çıkmış.

“Benzin solması”, “ağlamak”, “umudunu yitirmek” yalnızca ruhsal durumlar değildir. İç dünyadaki çöküş bedene yansımıştır.

Dante'nin aşkı burada insanı güzelleştiren, yücelten bir duygu olmaktan çıkar; insanın hayat enerjisini tüketen bir kuvvete dönüşür.

“Onurunuz adına ona bir bakın”

Bu ifade şiirin ilginç noktalarından biri.

Konuşan kişi çevresindekilere neredeyse yalvarıyor:

“ona bir bakın onurunuz adına.”

Burada yalnızca “beni görün” demiyor. “İnsanlığınız adına bakın” diyor.

Çünkü karşısındaki insanların kayıtsızlığı, onun acısından daha ağır bir yalnızlık yaratıyor. İnsan acı çekebilir; fakat acısının çevresindekiler tarafından hiç görülmemesi, onu daha da yalnızlaştırır.

Bu nedenle şiirde bir tür tanınma ihtiyacı var:

“Benim ne hâle geldiğimi görün.
Bunun sıradan bir üzüntü olmadığını anlayın.”

Yaşayan bir ölü

Şiirin en güçlü imgelerinden biri:

“rengi
ölmüş birisininki sanki”

Burada Dante, âşığın durumunu ölümle özdeşleştiriyor.

Fakat bu gerçek bir ölüm değil. Daha acı bir şey var: beden hayatta, fakat ruh yaşamaktan çekilmiş.

Ardından gelen:

“öyle acı var ki gözlerinde,
kaldıracak gücü bile kalmamış onları.”

dizeleri bu düşünceyi daha da ileri götürüyor.

Gözler normalde insanın dünyaya açılan penceresidir. Fakat burada gözlerin bile açılacak gücü yoktur. Bu, aşk acısının bütün bedeni ele geçirdiğini gösteriyor.

Dante'nin aşkı böylece psikolojik bir duygu olmaktan çıkıp bedensel bir hâle dönüşüyor.

Başkalarının bakışı bile acıyı artırıyor

İkinci bölümde çok ince bir durum ortaya çıkıyor:

“Biri acıyarak baktığında ona,
kalbi yaşlara boğuluyor”

Normalde bir insanın acısının görülmesi onu rahatlatabilir. Burada tam tersi oluyor.

Acıma bile yeni bir acı doğuruyor.

Çünkü âşık, kendi hâlini başkasının gözlerinde görünce ne kadar perişan olduğunu yeniden fark ediyor.

Bu yüzden başkasının bakışı bir aynaya dönüşüyor.

İnsan bazen kendi acısını taşımaya alışabilir. Fakat başka birinin gözlerinde o acının yansımasını gördüğünde, bastırdığı şey yeniden bütün ağırlığıyla üzerine çöker.

Aşk artık bir “haykırış”

Şiirin sonlarına doğru sessizlik mümkün olmaktan çıkıyor:

“kederleniyor ruhu haykıracak kadar”

ve ardından:

“iç çektiğinde öyle yüksek sesle çağırıyor ki adınızı”

Burada çok güzel bir karşıtlık var: “iç çekmek” normalde sessiz bir eylemdir.

Ama Dante'nin iç çekişi o kadar büyümüştür ki artık bir çığlığa dönüşür.

Bu, aşk acısının ölçüsünü gösteriyor. İçeride tutulmaya çalışılan duygu, sonunda dışarı taşmak zorunda kalıyor.

Ve bu taşmanın yöneldiği kişi belli:

“adınızı”

Yani bütün bu acının merkezinde sevgili var.

“Onu kimin öldürdüğünü biliyoruz.”

Son iki dize şiirin bütün anlamını bir anda yoğunlaştırıyor:

“Biliyoruz artık onu kimin öldürdüğünü.”

Buradaki “öldürmek” elbette mecazidir. Fakat Dante bu mecazı son derece sert kullanıyor.

Şair, sevgilinin kendisini öldürmediğini; onun sevgisizliğinin, ilgisizliğinin ya da acımasızlığının âşığın ruhunu öldürdüğünü düşündürüyor.

Böylece şiirin başındaki “benzi solmuş, ağlayan insan” ile sonundaki “öldürülmüş insan” birleşiyor.

Başta yalnızca perişan bir âşık görüyoruz.

Sonunda ise onun hâli cinayet mağduruna dönüşüyor.

Bu, aşkın Dante'deki paradoksunu çok iyi gösteriyor: İnsan birini severken onun güzelliği ve varlığı karşısında yücelebilir; fakat aynı sevgi karşılıksız kaldığında, insanın kendisine yönelttiği bütün yaşam gücünü de tüketebilir.

Şiirin temel duygusu

Bu şiirin merkezinde yalnızca aşk acısı yok. Daha derinde üç duygu var:

• görülme isteği
• çaresizlik
• sevgilinin karşısında tükenme

Ve bence en önemli nokta şu:

Dante burada “Ben acı çekiyorum” demekten çok, “Beni görün; ne hâle geldiğimi görün” diyor.

Bu nedenle şiirin acısı içe kapanık bir acı değil. Tam tersine, başkalarının önünde sergilenen, tanıklık isteyen bir acı.

Sevilen kişinin yokluğu ya da sevgisizliği bir noktadan sonra yalnızca âşığın içinde yaşanmaz; yüzüne, gözlerine, yürüyüşüne, sesine ve bütün varlığına yerleşir.

Son dizedeki “kimin öldürdüğünü” ifadesi de bu yüzden çok etkili: Dante, aşk acısını sıradan bir üzüntü olmaktan çıkarıp ruhun ölümüne yol açan bir güç olarak gösteriyor.

Ve şiirin trajedisi tam burada: Âşık hâlâ yaşamaktadır, fakat çevresindekilerin gözünde çoktan ölmüş gibidir.