Susun, Susun, Uyusun

Nabız durdu atmıyor
Susun, susun, uyusun.

Ne acele yaşadı
Ne çabuk geçti ömrü
Rahat yüzü görmedi.

Ellerini çözdüler
Yıkadılar, giydirdiler, gömdüler
Çok geçmişti biçare
Susun, susun, uyusun.

Cahit Irgat
1952

Cahit Irgat’ın “Susun, Susun, Uyusun” Şiirinde Ölümden Önceki Ölüm

Cahit Irgat’ın “Susun, Susun, Uyusun” şiiri, ölümün kendisinden çok, hayatın insana yaşama hakkı tanımadan tüketilmesini anlatan kısa ve son derece sert bir şiir. Şiirin gücü, ölüm karşısında söylenebilecek büyük sözleri özellikle reddetmesinden gelir. Şair, bir cenazenin başında konuşuyormuş gibi görünür; fakat birkaç dize sonra bunun yalnızca bir ölünün değil, rahat yüzü görmeden yaşamış insanların ortak kaderinin şiiri olduğu anlaşılır.

Ölüm sessizliği değil, hayatın susturulması

Şiirin ilk ve son bölümlerini birbirine bağlayan sözler:

“Susun, susun, uyusun.

Nabız durdu atmıyor
Susun, susun, uyusun.”

Buradaki tekrar, basit bir cenaze sessizliği çağrısı değildir. “Susun” emri ile “uyusun” dileği arasında acı bir gerilim vardır. Çünkü uyuyan insan yeniden uyanabilir; fakat burada “uyku”, ölümün örtmecesidir. Şair ölümü doğrudan söylemek yerine onu “uyku” kelimesinin içine yerleştirir.

“Nabız durdu atmıyor” dizesi ise şiirin bütün romantik ihtimallerini bir anda keser. Ölüm burada metafizik bir geçiş, huzura kavuşma ya da sonsuzluğa açılan kapı olarak anlatılmaz. Nabız vardır ve artık atmıyordur. Hayatın biyolojik işareti sona ermiştir.

Fakat asıl sertlik bundan sonra gelir. Şair ölünün ölümünü değil, nasıl yaşadığını anlatmaya başlar.

“Ne acele yaşadı / Ne çabuk geçti ömrü”

Şiirin en çarpıcı bölümü belki de burasıdır:

“Ne acele yaşadı
Ne çabuk geçti ömrü
Rahat yüzü görmedi.”

İlk bakışta “ne acele yaşadı” ifadesi, ömrün çok hızlı tüketildiği anlamına gelebilir. Ardından gelen “ne çabuk geçti ömrü” bu duyguyu güçlendirir. Fakat burada ince bir terslik vardır: Ömrü çabuk geçmiştir, ama hayatı hızlı yaşanmamıştır.

Bu ayrım şiirin merkezindedir.

İnsan çok uzun süre yaşayabilir fakat gerçekten yaşamamış olabilir. Günler birbirini tüketir, yıllar geçer, beden yaşlanır; fakat insanın hayatında sevinç, dinlenme, özgürlük, güven ve huzur için yeterli yer açılmaz. Dolayısıyla şiirdeki ölüm, yalnızca biyolojik bir son değildir. Zaten yaşarken eksiltilmiş bir hayatın nihai sonucudur.

“Rahat yüzü görmedi” dizesi bu yüzden cenaze şiirinin sınırlarını aşar. Ölen kişinin arkasından söylenmiş bir cümle olmaktan çıkar ve onun bütün hayatına yöneltilmiş bir hükme dönüşür.

Üstelik şair “mutlu olmadı” demez. “Rahat yüzü görmedi” der. Bu ifade daha gündeliktir, fakat tam da bu nedenle daha acıdır. İnsandan olağanüstü bir mutluluk beklenmemektedir; yalnızca biraz rahatlık, biraz nefes alma, biraz huzur yeterlidir. O bile verilmemiştir.

Ellerin çözülmesi

Sonraki bölüm şiirin ölüm sahnesini somutlaştırır:

“Ellerini çözdüler
Yıkadılar, giydirdiler, gömdüler”

Burada “ellerini çözdüler” ifadesi özellikle dikkat çekicidir. Ölünün ellerinin bağlanmış olması, şiire doğrudan esaret ve tutsaklık çağrışımı getirir. Bir insanın yaşamı boyunca özgürleşememesi ile ölümünden sonra ellerinin çözülmesi arasında acı bir ironi oluşur.

Sanki insanın elleri ancak öldüğünde serbest kalmıştır.

Ardından gelen fiiller olağanüstü bir soğukluk taşır:

çözdüler, yıkadılar, giydirdiler, gömdüler.

Bunlar cenaze töreninin ardışık işlemleridir. Şair burada ölümün kutsal ve törensel tarafını uzun uzun anlatmaz. İnsan bir anda yapılacak işler dizisine dönüşür. Eller çözülür, beden yıkanır, giydirilir ve toprağa verilir.

Bu mekanik sıralama şiirin duygusunu daha da ağırlaştırır. Çünkü hayat boyunca çekilmiş sıkıntıların ardından geriye kalan şey birkaç kısa işlemden ibarettir.

“Çok geçmişti biçare”

Şiirin belki de en karanlık dizesi budur:

“Çok geçmişti biçare”

Buradaki “çok geçmişti” ifadesi bilinçli olarak belirsizdir. Neyin çok geçtiği açıkça söylenmez.

Belki hayat çok geçmiştir.
Belki gençlik çok geçmiştir.
Belki mutluluk için fırsatlar çoktan kaçmıştır.
Belki yardım etmek için çok geç kalınmıştır.
Belki de artık her şey için çok geçtir.

“Biçare” kelimesi ise bütün bunları tek bir kelimede toplar. Ölen insan yalnızca ölmüş değildir; hayat karşısında çaresiz bırakılmıştır.

Bu nedenle şiirin trajedisi “öldü” cümlesinde değil, “rahat yüzü görmedi” cümlesindedir.

Ölüm kaçınılmazdır. Fakat insanın ölümüne kadar rahat yüzü görmeden yaşaması kaçınılmaz değildir.

“Ortaklık” başlığı şiiri büyütüyor

Şiirin “Ortaklık” adıyla yayımlanmış olması özellikle anlamlıdır. Çünkü şiirdeki ölü ilk bakışta tek bir kişidir. Fakat başlık, onu tekil bir hikâyeden çıkarıp ortak bir kaderin parçası hâline getirir.

Bu insan kimdir?

Şiir bunu söylemez. Mesleğini, sınıfını, yaşını, nerede yaşadığını anlatmaz. Fakat “rahat yüzü görmedi” der. Ellerinin çözülmesinden, yıkanmasından, giydirilip gömülmesinden söz eder.

Böylece belirli bir kişinin cenazesi, hayatı boyunca sıkıntı çekmiş insanların cenazesine dönüşür.

“Ortaklık” kelimesinin şiirin üstünde durması, özellikle “susun” tekrarını da başka bir ışık altında gösterir. Bu, yalnızca cenazeye katılanların susması değildir. Belki de hayat boyunca susturulmuş, sıkıntılarını içine atmış, sesini duyuramamış insanların ortaklığından söz edilmektedir.

Şiirin asıl politik tarafı da burada ortaya çıkar. Irgat büyük sloganlar kullanmadan, tek bir ölünün arkasından söylenen birkaç cümleyle yaşarken huzur bulamayan insanların dünyasını gösterir.

Şiirin en büyük ironisi

Şiirde “uyku” kelimesi iki kez değil, tekrar tekrar gelir:

“Susun, susun, uyusun.”

Ölü için istenen sessizlik aslında onun hayatında hiç sahip olamadığı bir şeyi nihayet elde etmesi gibidir: dinlenmek.

Hayatı boyunca “rahat yüzü görmeyen” insan, ancak öldüğünde rahat bırakılacaktır.

Bu açıdan şiirin sonundaki “uyusun” kelimesi son derece acıdır. Çünkü şiir bize şunu düşündürür: Bazı insanlar için gerçek dinlenme, ancak hayat bittikten sonra başlamaktadır.

Ve şiirin bütün trajedisi burada yoğunlaşır.

Cahit Irgat, birkaç kısa dizeyle ölümü anlatırken aslında ölümden önceki hayatı sorgular. Bir insanın öldüğünde arkasından “rahat yüzü görmedi” denmesi, ölümün değil toplumun başarısızlığıdır. Çünkü insanın rahat yüzü görmesi için ölmesi gerekmemelidir.

Bu yüzden şiirin sonundaki tekrar, başlangıçtaki tekrarın aynısı değildir. İlkinde ölümün karşısında sessizlik vardır; sonuncusunda ise artık hiçbir şeyin değiştirilemeyeceğinin sessizliği.

“Susun, susun, uyusun.”

İnsan ölmüştür.
Eller çözülmüştür.
Bedeni yıkanmış, giydirilmiş, gömülmüştür.
Ve nihayet sessizlik gelmiştir.

Ama şiirin asıl sorusu ölünün ardından değil, ölüden önce sorulur:

Bir insanın rahat yüzü görmeden yaşaması neden bu kadar kolay, öldüğünde onu rahat bırakmak neden bu kadar kolaydır?