MEMNUNUM DİYEMEM

Memnunum diyemem yaşadığıma,
Bana bir şey söylemiyor
Bu deniz parçası, bu taka.

Gün bitti, yollara düştü kahır
Ötme vapur, gelemem
Dört duvara sarılmışım.

Sarmadı gitti beni
Bu yandan çarklı dünya;
İki yakam bir araya gelmiyor
Ivırı zıvırı caba.

Parmak parmak çürüdü
Bir karış ömrüm,
Yalan şeyleri özlemişim, nâfile
Nâfile şiir yazmış, kahırla yıkanmışım,
Gülmüşüm söylemişim, boşvermişim her şeye,
Senin için yaşamışım insanoğlu, nâfile!

Cahit Irgat 

Cahit Irgat’ın “Memnunum Diyemem” Şiiri: Hayata Karşı Biriken Kahır

Cahit Irgat’ın “Memnunum Diyemem” şiiri, adından başlayarak kendi hükmünü veren bir şiirdir. “Memnunum diyemem” sözü, yalnızca bir hoşnutsuzluk cümlesi değildir; yaşanan hayatla kurulmuş ilişkinin bütünüyle sorgulanmasıdır. Şair, hayatın kendisine sunduğu dünyayı benimseyememiş, onun içinde bir yer edinmeye çalışmış fakat sonunda elinde kahır, yorgunluk, geçip giden zaman ve boşa harcanmış bir ömür duygusu kalmıştır. Şiirin sonuna doğru bu hoşnutsuzluk daha da derinleşir ve kişisel bir mutsuzluktan çıkıp insanın bütün yaşama biçimine yöneltilmiş bir siteme dönüşür.

Şiirin ilk iki dizesi son derece yalındır: “Memnunum diyemem yaşadığıma, / Bana bir şey söylemiyor”. Buradaki “bir şey söylememek”, yalnızca hayatın sıkıcı olması anlamına gelmez. Şair ile dünya arasındaki anlam bağının kopmasıdır. İnsan yaşadığı hayatın içinde kendisine seslenen, onu içine çeken, ona bir amaç veya heyecan veren bir şey bulamadığında dünya giderek yabancılaşır. Irgat’ın şiirindeki asıl huzursuzluk da buradan doğar. Hayat vardır ama anlam vermemektedir.

Ardından gelen “Bu deniz parçası, bu taka” sözü şiiri birdenbire somutlaştırır. Deniz, normalde genişliğin, hareketin ve özgürlüğün imgesidir. Fakat şair için deniz artık uçsuz bucaksız bir imkân değil, yalnızca “bir deniz parçası”dır. Taka ise bu genişliğin içinde küçük, sıradan ve sınırlı bir taşıttır. Böylece büyük dünya ile insanın dar hayatı arasındaki karşıtlık belirir. Şair denize bakmaktadır ama deniz onda herhangi bir genişleme duygusu yaratmamaktadır.

İkinci kıtada “Gün bitti” sözüyle zaman devreye girer. Fakat biten yalnızca bir gün değildir; günün ardından “yollara düşen kahır” vardır. Çok güçlü bir kişileştirmeyle kahır, sanki günün sonunda yola çıkan ve insanın peşine takılan bir yolcuya dönüşür:

“Gün bitti, yollara düştü kahır”

Bu dize, şiirin ruhunu taşıyan ifadelerden biridir. Günün sona ermesi normalde dinlenmeye, geceye veya huzura açılabilir. Burada ise günün arkasından kahır gelmektedir. Dolayısıyla zaman şair için rahatlatıcı değil, yük taşıyan bir süreçtir.

Ardından gelen “Ötme vapur, gelemem / Dört duvara sarılmışım” dizelerinde hareket ile hareketsizlik karşı karşıya gelir. Vapur çağırmaktadır; fakat şair gidememektedir. Çünkü “dört duvara sarılmıştır”. Buradaki “sarılmak” kelimesi özellikle önemlidir. Dört duvar yalnızca şairin bulunduğu mekân değildir; onu çevreleyen, kuşatan, dışarı çıkmasını engelleyen bir hayat hâlidir. Vapur dışarıdaki dünyaya, hareket etmeye, uzaklaşmaya çağırırken şair içeride kalmıştır.

Bu yüzden şiirin mekânları da ikiye ayrılır: deniz, vapur ve yollar hareketi; dört duvar ise kapanmayı temsil eder. Şairin trajedisi, hareket etmek istememesi değil, hareket edememesidir. “Ötme vapur, gelemem” derken vapuru reddetmez; tam tersine onun çağrısını duyar. Fakat bu çağrıya cevap verecek gücü veya imkânı yoktur.

Üçüncü kıta şiirin en dikkat çekici mecazlarından birini getirir:

“Sarmadı gitti beni
Bu yandan çarklı dünya”

“Yandan çarklı” ifadesi burada hem somut hem de mecazî bir nitelik kazanır. Yandan çarklı vapurlar, eski İstanbul ve deniz hayatının belirgin görüntülerinden biridir. Fakat şair bu görüntüyü “dünya”ya aktarır. Dünya, sanki eski bir vapur gibi kendi çarklarıyla dönmekte, insanı da bu dönüşün içine katmaktadır. Fakat şair bu dünyaya **“sarmamış”**tır.

Buradaki “sarmamak” kelimesi şiirin başındaki “Bana bir şey söylemiyor” dizesiyle birleşir. Dünya şairi içine almamakta, ona kendisini ait hissettirmemektedir. İnsan dünyadadır fakat dünya insanın değildir.

Bunun hemen ardından gelen:

“İki yakam bir araya gelmiyor
Ivırı zıvırı caba.”

dizeleri şiire günlük konuşma dilinin canlılığını getirir. “İki yakam bir araya gelmiyor” hem ekonomik sıkıntıyı hem de hayatın genel olarak toparlanamamasını anlatan yerleşik bir deyimdir. Fakat burada deyim, yalnızca maddî yoksulluğu anlatmakla kalmaz. Şairin hayatının iki yakası birbirine ulaşamamaktadır. Parçalar birleşmemekte, düzen kurulamamaktadır.

“Ivırı zıvırı caba” ise önceki ağır havayı bir anda gündelik ve hafif görünen bir ifadeyle keser. Fakat bu hafiflik aslında umutsuzluğu daha görünür kılar. Şair, hayatın küçük hesaplarını, önemsiz ayrıntılarını, günlük uğraşlarını bir kenara iter. Çünkü bütün bunların hiçbirinin temel sorunu çözmeye yetmediğini düşünmektedir.

Son kıta ise şiirin bütün anlamını geriye dönük olarak değiştiren bir itirafla açılır:

“Parmak parmak çürüdü
Bir karış ömrüm,”

“Bir karış ömür” son derece çarpıcıdır. Ömür normalde yıllarla ölçülür; şair ise onu “bir karış” diye küçültür. Sanki bütün hayatı elle tutulabilecek kadar kısa, sınırlı ve küçücük bir parçaya dönüşmüştür. Daha da önemlisi bu ömür “çürümüştür.” Çürüme burada yalnızca yaşlanmak değildir; kullanılmadan, tüketilerek, anlamını kaybederek bozulmaktır.

“Parmak parmak” ifadesi ise bu çürümeyi zamansal bir sürece dönüştürür. Ömür bir anda kaybolmamıştır. Parça parça, yavaş yavaş, fark edilerek veya fark edilmeden tükenmiştir.

Sonrasında şiirin en acı itiraflarından biri gelir:

“Yalan şeyleri özlemişim, nâfile”

Şair artık yalnızca dünyadan şikâyet etmemektedir; kendi hayatını da sorgulamaktadır. Özlediği şeylerin “yalan” olduğunu sonradan fark etmiştir. Bu yüzden “nâfile” kelimesi iki kez tekrarlanır. Bu tekrar, şiirde bir çeşit geri dönülemezlik duygusu oluşturur. Yapılanların, özlenenlerin, yazılanların ve yaşananların ardından artık hiçbir şeyin değiştirilemeyeceğini hisseder.

Ardından:

“Nâfile şiir yazmış, kahırla yıkanmışım,”

dizesi gelir. Şair kendi şairliğini bile sorgulamaktadır. Şiir yazmak onu kurtarmamış, tersine kahırla yıkanmış bir hayatın tanığı hâline getirmiştir. Burada “yıkanmak” kelimesi özellikle güçlüdür. Kahır artık dışarıdan gelen bir acı değildir; şairin bütün varlığını kuşatan, onu baştan aşağı kaplayan bir hâle gelmiştir.

Fakat hemen ardından şiirin tonunda şaşırtıcı bir değişme görülür:

“Gülmüşüm söylemişim, boşvermişim her şeye,”

Bu dize önceki karamsarlığı reddetmez; tam tersine onu daha trajik hâle getirir. Şair gülmüş, konuşmuş, hayata aldırmamış, “boşvermiş”tir. Yani insan hayatını yalnızca büyük acılarla kaybetmez. Bazen gülerek, konuşarak, oyalanarak, boşvererek de ömrünü tüketebilir. Şiirin acısı tam burada yoğunlaşır. Çünkü insanın hayatını harcadığını anlaması için hayatın mutlaka dramatik olaylarla geçmesi gerekmez.

Ve şiir bütün bu kişisel hesaplaşmayı birdenbire insanlığın tamamına yöneltir:

“Senin için yaşamışım insanoğlu, nâfile!”

Buradaki “insanoğlu” sözü şiirin ufkunu genişletir. Başlangıçta “ben” vardır: “Memnunum diyemem.” Sonunda ise “insanoğlu” vardır. Şair kendi hayatının boşa gidişinden söz ederken aslında insanın dünyadaki serüvenini de sorgular. İnsan için yaşamış, insan adına üretmiş, gülmüş, konuşmuş, şiir yazmış, kahır çekmiştir; fakat geriye baktığında bunun da “nâfile” olduğunu düşünmektedir.

Bu nedenle şiirin sonundaki “nâfile”, yalnızca “boşuna” anlamında bir kelime değildir. Şiirin bütün geçmişini mühürleyen bir kelimedir. Vapur, deniz, yollar, dört duvar, dünya, para sıkıntısı, şiir, kahır, gülmek, konuşmak ve nihayet insanlık… Bütün bunların üzerinde aynı kelime durur: nâfile.

Cahit Irgat’ın şiirini güçlü kılan şey, bu büyük mutsuzluğu ağır ve soyut felsefî cümlelerle anlatmamasıdır. Tam tersine, vapur, taka, dört duvar, iki yaka, ivırı zıvırı, parmak parmak çürüyen ömür gibi gündelik ve somut unsurlardan bir hayat felsefesi çıkarır. Şiirin dili konuşma diline yakındır; fakat bu sadeliğin altında oldukça sert bir varoluş sorgulaması vardır.

Sonuçta “Memnunum Diyemem”, yalnızca hayattan şikâyet eden bir şiir değildir. Şairin hayatının sonuna doğru dönüp baktığında kendisine sorduğu ağır bir sorudur: Bunca yaşadım; peki gerçekten yaşadım mı? Şiirdeki “deniz” geniştir ama şairin hayatı dardır; vapur hareket hâlindedir ama şair dört duvarın içindedir; dünya dönmektedir ama şair bu dünyaya “saramamıştır”. Ömür ilerlemiş, şiir yazılmış, gülünmüş, konuşulmuş, her şey bir süreliğine “boşverilmiş”; fakat sonunda insanın elinde kalan şey, “parmak parmak çürümüş bir karış ömür” ve bütün yaşanmışlığın üzerine çöken o tek kelimedir: nâfile.