AŞK AYRILIĞI DA BİLİR

Benden sonra bu gönül
Kendinde büyümüşçe küçülen sonular
Kendi yokluğuyla sevişip ayrılan çağ
Sizden sonra ben
Nefes alabilir mi diye yaşlı bir adam
Avuçlarında çocuk

Kayıplarla büyürken karanlık, kan
Önce ateşle su arasında eksiklik
Kırık kapılar dış çöplükleri eski yıldızlar
Sizden sonra ben
Kardeş dilleri menekşe kuruları kırık vazolar
Son sözleri güneş

Aydın Şimşek

Aşkın Bildiği İkinci Şey: Ayrılık

Aydın Şimşek’in “Aşk Ayrılığı da Bilir” şiiri, ilk bakışta bir ayrılık şiiri gibi görünse de klasik anlamda sevgiliden ayrılmanın hüznünü anlatmaz. Şiirde ayrılık, yalnızca iki insan arasındaki mesafenin adı değildir; zamanın, çocukluğun, kardeşliğin, geçmişin ve insanın kendi içindeki bütünlüğün parçalanmasıdır. Bu nedenle şiirin asıl duygusu “özlemek”ten çok, ayrılığın insanı dönüştüren ve eksilten tarafıdır.

Şiirin başlığı bu bakımdan son derece önemlidir: “Aşk ayrılığı da bilir.” Aşk çoğu zaman kavuşmanın, birleşmenin, sahip olmanın diliyle düşünülür. Şair ise ona başka bir bilgi yükler. Aşk, ayrılığı da bilir; hatta belki aşkın en derin sınavlarından biri ayrılıktır. Bir şeyin değerini yalnızca ona sahipken değil, ondan uzak kaldığımızda kavrarız. Şiirin bütün imgeleri de bu başlıktaki paradoksun çevresinde gelişir.

“Benden sonra bu şiir”

Şiirin ilk dizesi oldukça dikkat çekicidir:

“Benden sonra bu şiir”

Şair burada kendisini şiirin dışına çekmeye başlar. “Ben” şiiri yazan kişi olmaktan çıkar, şiirin içinde bırakılmış bir hatıraya dönüşür. “Benden sonra” ifadesi yalnızca bir ölüm çağrışımı taşımaz; insanın kendi hayatından, kendi geçmişinden, hatta kendi eski benliğinden uzaklaşmasını da düşündürür.

Ardından gelen:

“kalbimizde büyüdükçe küçülen sonlar”

ifadesi şiirin en güçlü paradokslarından biridir. “Büyümek” ve “küçülmek” aynı anda kullanılır. Buradaki “sonlar”, yaşandıkça zihinde ve kalpte genişleyen fakat yaşanan şeyin kendisi bakımından giderek küçülen bitişler olarak okunabilir. Bir ayrılığın üzerinden zaman geçtikçe olay küçülmez; tersine, insanın içindeki anlamı büyüyebilir. Yaşanmış olan şey geride kaldıkça daha fazla düşünülür, daha fazla hatırlanır.

Bu nedenle şiirde zaman, acıyı ortadan kaldıran değil, ona yeni anlamlar kazandıran bir kuvvet olarak karşımıza çıkar.

“Kendi yokluğuyla sevişip ayrılan çağ”

Şiirin en çarpıcı dizelerinden biri:

“Kendi yokluğuyla sevişip ayrılan çağ”

Burada artık bireysel ayrılığın sınırları aşılır ve şiir bir çağ tasvirine dönüşür.

Bir çağın kendi yokluğuyla “sevişmesi” son derece paradoksal bir imgedir. Çünkü var olmakla yok olmak aynı anda düşünülür. Şairin çağından geriye kalan şey belki de onun artık mevcut olmayışıdır. Geçmiş, insanın hayatında yalnızca yaşanmış olaylardan oluşmaz; artık yaşanamayacak olanların toplamı hâline gelir.

“Sevişip ayrılmak” da bu nedenle çok güçlüdür. Sevişmek birleşmeyi, ayrılmak ise parçalanmayı anlatır. İki kelime yan yana geldiğinde insanın hayatındaki temel çelişki ortaya çıkar: İnsan en çok bağlandığı şeylerden ayrılmak zorunda kalır.

Şiirde aşkın ayrılıkla ilişkisi tam burada belirginleşir.

“Sizden sonra ben”

Şair iki kez kullandığı:

“Sizden sonra ben”

ifadesiyle şiirin merkezine bir kırılma yerleştirir.

Buradaki “siz” tek bir kişiyi göstermek zorunda değildir. Bir sevgili, dostlar, çocukluk arkadaşları, ölüler, geçmişte kalmış insanlar ya da bir kuşak olabilir. Hatta şiirin bütünü düşünüldüğünde “siz”, şairin artık erişemediği geçmiş dünyayı temsil ediyor olabilir.

“Sizden sonra ben” ifadesi tamamlanmamış bir cümle duygusu da yaratır. Şair “sizden sonra ben ne oldum?” sorusunu doğrudan sormaz. Bunun yerine sonraki dizelerde bu sorunun cevabını imgeler aracılığıyla verir:

“nefes alabilir mi diye yaşlı bir adam
avucunda çocuk”

Burada çok etkileyici bir zaman sıkışması vardır. Yaşlı adam ile çocuk aynı görüntünün içine yerleştirilmiştir.

Yaşlı adam zamanın sonuna yaklaşmayı, çocuk ise başlangıcı temsil eder. Birinin avucunda diğerinin bulunması ise geçmişle geleceğin birbirinden kopmadığını düşündürür. İnsan yaşlandıkça içinde çocukluğunu taşımaya devam eder. Fakat bu çocuk artık hayatın başlangıcındaki çocuk değildir; yaşlı adamın avucunda küçülmüş, korunmaya muhtaç bir hatıradır.

“Nefes alabilir mi?” sorusu da yalnızca fiziksel bir soluk alma meselesi değildir. Burada geçmişin, çocukluğun, aşkın ve insanın içindeki canlılığın hâlâ yaşayıp yaşayamayacağı sorgulanmaktadır.

“Kayıplarla büyürken karanlık, kan”

İkinci bölümde şiirin atmosferi belirgin biçimde koyulaşır:

“Kayıplarla büyürken karanlık, kan”

Burada karanlık ve kan, kişisel ayrılığın ötesine geçer. “Kayıplar” çoğullaşmıştır. Artık yalnızca bir sevgilinin yokluğundan söz etmiyoruz.

Şairin dünyasında büyümek, aynı zamanda kaybetmektir. İnsan yaş aldıkça yalnızca yeni şeyler edinmez; insanları, zamanları, mekânları, ihtimalleri ve kendi eski hâllerini de kaybeder. Bu yüzden şiirde büyümek ile eksilmek birbirine yaklaşır.

Bu dize, ilk bölümdeki “büyüdükçe küçülen” ifadesinin devamı gibidir. İnsan büyür; fakat büyüdükçe geride bıraktıkları çoğalır.

“Önce ateşle su arasında eksiklik”

“önce ateşle su arasında eksiklik”

Ateş ve su, şiirin geleneksel karşıtlıklarından biridir. Ateş yakar, su söndürür; biri sıcaklığın, diğeri serinliğin ve sükûnetin imgesidir. Şair ise bu iki karşıt unsurun arasına “eksiklik” koyar.

Bu çok önemli bir seçimdir.

Çünkü şiirde ayrılık yalnızca iki şeyin birbirinden uzaklaşması değildir. Asıl mesele, iki şey arasında kalan boşluktur. Ateş ile su arasında eksiklik vardır; insan ile geçmişi arasında, insan ile sevdiği arasında, çocukluk ile yaşlılık arasında da aynı eksiklik bulunur.

Şiirin bütününe yayılan ayrılık duygusu aslında bu “arada kalma” hâlidir.

“Kırık kapılar… eski yıldızlar”

İkinci bölümde kapılar, vazolar ve yıldızlar gibi nesneler devreye girer. Bunların ortak özelliği, şiirde kırılmış veya geçmişte kalmış şeylerin imgeleri olarak görünmeleridir.

“Kırık” sözcüğü özellikle önemlidir. Kapı normalde geçişi sağlar; içerisi ile dışarısı arasındaki sınırı belirler. Kırık kapı ise artık görevini tam olarak yerine getiremeyen bir sınırdır. Bu da şiirin genelindeki ayrılık ile birleşme arasındaki belirsizliği destekler.

Aynı şekilde “kırık vazolar” imgesi de çok güçlüdür. Vazo, içinde çiçek barındıran ve güzelliği koruyan bir nesnedir; kırıldığında ise artık taşıdığı şeyi koruyamaz. Şair böylece geçmişte güzel olan şeylerin artık parçalanmış hâllerini yan yana getirir.

“Kardeş dilleri menekşe kuruları kırık vazolar”

Bu dize şiirin en kapalı fakat en şiirsel bölümlerinden biridir. “Kardeş dilleri” ifadesi, insanlar arasındaki iletişime ve ortaklığa işaret ederken “menekşe kuruları” geçmişte canlı olan güzelliklerin kurumuş kalıntılarını çağrıştırır. “Kırık vazolar” ise bu geçmiş güzelliğin artık bütünlüğünü kaybettiğini gösterir.

Burada nesneler tek tek anlamlarından daha büyük bir bütün oluşturur:

dil, çiçek, vazo…

Bunların hepsi aslında ilişki kurmanın ve güzelliği korumanın araçlarıdır. Dil insanları birbirine bağlar; vazo çiçeği taşır; çiçek canlılığı temsil eder. Fakat şiirde bunların karşısına kırılma, kuruma ve ayrılık çıkar.

Dolayısıyla şiir yalnızca “birini kaybetmekten” söz etmez. Bir zamanlar mümkün olan ilişkinin bütün biçimlerinin kaybolmasından söz eder.

Son söz: “güneş”

Şiirin sonunda:

“son sözleri güneş”

ifadesiyle bütün karanlığın içinde beklenmedik bir ışık belirir.

Bu, şiirin tamamen karamsar olmadığını gösterir. Ancak burada güneş basit bir “umut” sembolü olarak okunmamalıdır. Çünkü şiirin bütününde güneş, geçmişin ve kayıpların üzerine doğan, fakat onları geri getirmeyen bir ışık gibidir.

Güneş doğar; fakat ölenleri geri getirmez. Çocukluğu geri getirmez. Ayrılan insanları yeniden bir araya getirmez. Kırılmış vazoyu eski hâline döndürmez.

Bu nedenle şiirin sonundaki güneş, teselli ile kabulleniş arasında durur.

Şair belki de şunu söyler: Her şey kaybolabilir, fakat hayat bütün kayıpların üzerinden yine de ışığını geçirir.

Şiirin bütünü

“Aşk Ayrılığı da Bilir”i yalnızca bir aşk şiiri olarak okumak şiirin alanını daraltır. Şiirde aşk vardır; fakat aşk, insanın dünyayla kurduğu bağın genel adı hâline gelmiştir. Ayrılık da bu bağların kaçınılmaz sonucudur.

Şiirin en başarılı tarafı, bunu doğrudan anlatmak yerine paradokslarla ve birbirine uzak görünen imgeleri yan yana getirerek yapmasıdır: büyümek/küçülmek, sevişmek/ayrılmak, yaşlı adam/çocuk, ateş/su, karanlık/güneş, canlılık/kuruluk, bütünlük/kırıklık...

Bütün bu karşıtlıkların ortasında şiirin temel duygusu belirir: İnsan, kaybettiklerinden sonra aynı insan olarak kalamaz.

“Sizden sonra ben” sözü bu yüzden şiirin merkezidir. Çünkü ayrılıktan sonra asıl değişen yalnızca geride kalan dünya değildir; geride kalan insanın kendisidir.

Ve başlıktaki “Aşk ayrılığı da bilir” cümlesi, şiirin sonunda daha geniş bir anlam kazanır: Aşk yalnızca kavuşmayı bilen bir duygu değildir. Kaybetmeyi, eksilmeyi, hatırlamayı ve yokluğun içinde yaşamayı da bilir.