Badr Şâkir es-Seyyâb’ın Yağmurun Şarkısı: Bir Ülkenin Açlığı, Bir Çocuğun Yası ve Yağmurun Umudu

Badr Şâkir es-Seyyâb’ın Yağmurun Şarkısı (Unşûdetü’l-Matar), modern Arap şiirinin en çok üzerinde durulan metinlerinden biridir. Şiir, yalnızca Seyyâb’ın şiir anlayışının değil, Arap serbest şiirinin dönüşümünün de önemli metinlerinden biri kabul edilir. Şairin yaşadığı dönemin siyasî, toplumsal ve ekonomik şartları düşünüldüğünde şiir; Irak toplumunun yoksulluğu, ülkenin dış müdahaleler ve sömürüyle karşı karşıya kalması, halkın hüznü ve öfkesi, özgürlük ve kurtuluş umudu ile birlikte okunabilecek çok katmanlı bir metindir.

Fakat Yağmurun Şarkısı’nı yalnızca politik bir şiir olarak okumak, onun en önemli taraflarından birini gözden kaçırmak olur. Çünkü Seyyâb’ın siyaseti sloganla başlamaz. Şiir önce iki gözle, bir nehirle, seher vaktiyle, hurmalıklarla ve yağmurla başlar. Sonra bir çocuğun annesini aramasına dönüşür. Ardından yalnızlığa, göçe, açlığa, ölüme ve Irak’a ulaşır.

Şiirin olağanüstü tarafı tam da budur: Seyyâb büyük toplumsal acıyı önce insanın en küçük ve en savunmasız hâlinden geçirir.

Bu yüzden Yağmurun Şarkısı’nı okurken yalnızca bir ülkenin tarihini değil, bir insanın kalbinde başlayıp bütün bir ülkenin üzerine yağan yağmuru da okuruz.

Yağmurdan önce: İki göz ve bir memleket

Şiir, sevgilinin gözleriyle açılır:

“Seher vaktinde iki gözün
iki hurma ormanı,
Veya ayın uzaklaşmaya başladığı iki balkondur.”

İlk bakışta bu, sevgilinin gözlerini tabiat görüntüleriyle güzelleştiren romantik bir başlangıçtır. Fakat Seyyâb’ın şiirinde tabiat hiçbir zaman yalnızca tabiat değildir. Hurma ağacı, nehir, seher, ay, üzüm bağı, yıldız ve yağmur; şairin Irak hafızasını taşıyan kelimelerdir.

Gözlerin gülümsemesiyle üzüm bağlarının yapraklanması da bu nedenle önemlidir:

“İki gözün tebessüm ettiği zaman üzüm bağları yapraklanır…”

İnsanın yüzündeki küçücük bir hareket bütün coğrafyayı değiştirmektedir. Bir tebessümle bağlar yeşerir, ışıklar nehirde dans eder, yıldızların nabzı gözlerin derinliğinde atar.

Şiirin daha ilk bölümünde hayat ile tabiat birbirinden ayrılmaz hâle gelir.

Sonra birdenbire bu güzelliğin içine hüzün girer:

“Hafif hüzünden sise batan iki göz…”

Ve gözlerin içinde artık yalnızca aşk yoktur:

“İçerisinde kışın sıcaklığı, sonbaharın titreyişi,
Ölüm, doğum, karanlık ve aydınlığın olduğu deniz gibidir.”

Burada Seyyâb’ın şiirinin temel karşıtlığı kurulmuştur: ölüm ve doğum, karanlık ve aydınlık, hüzün ve umut.

Yağmur da bundan sonra bu iki kutup arasında hareket edecektir.

Yağmurun ilk sesi: Hüzün

Şairin ruhunu hıçkırık kaplar:

“Hıçkırık bütün ruhumu kaplar.
Ve vahşi bir coşku, semayı kucaklar,
Aydan korkan çocuğun, çılgınlığı gibi.”

Bu “çocuk” imgesi henüz annesini kaybetmiş çocuk değildir. Fakat şiirin ilerleyen bölümünde karşımıza çıkacak çocuğun habercisi gibidir.

Seyyâb yağmuru anlatırken sürekli insanın ruhuna dönmektedir. Bulutlar yalnızca su taşımaz; ağlar. Oluklar yalnızca suyu boşaltmaz; inler. Yağmur yalnızca toprağa düşmez; insanın geçmişine, hafızasına ve acılarına düşer.

Ve sonra:

“Yağmur…
Yağmur…
Yağmur…”

Bu tekrar, şiirin yalnızca sözcüğü değildir. Bir nakarat, bir dua, bir ağıt ve giderek bir ülkenin ortak sesi hâline gelir.

Bir Çocuğun Annesini Bekleyişi

Yağmurun Şarkısı’nda yasın doğduğu an

Yağmurun Şarkısı’nda insanın içini en fazla acıtan bölümlerden biri, yağmurun tabiatta bıraktığı izlerden birdenbire bir çocuğun annesini bekleyişine açılan şu sahnedir. Şiirin önceki dizelerinde yağmur; gözlerin, akşamın, bulutların, nehrin ve gökyüzünün içinde dolaşan bir tabiat hadisesidir. Fakat bir noktada yağmurun sesi değişir. Artık dışarıda yağan bir yağmur değil, bir çocuğun içinde büyüyen yokluğun sesini duyarız.

“Sanki uyumadan önce annesini sayıklayan,
Bir senedir uyanıkken annesini bulamayan,
Sonra annesinin nerede olduğunu ısrarla soran bir çocuk gibi.
O çocuğa, ‘annen yarından sonra dönecek.’
‘Mutlak dönecek’ dediler.”

Bu sahnenin gücü, ölümün çocuğa doğrudan söylenmemesinden gelir. Hatta daha da acısı, çocuğun annesinin öldüğünü bilmiyor ya da bilmesine izin verilmiyor gibidir. Ona “annen yarından sonra dönecek”, hatta “mutlak dönecek” denmiştir.

Çocuk için zaman hâlâ dönüş ihtimalinin zamanıdır. “Yarından sonra” çok yakın bir tarihtir. Ölümün geri dönülmezliğini henüz kavrayamayan bir çocuk için annesinin dönüşü hâlâ mümkün görünmektedir.

Fakat şiirin asıl acısı burada başlar: Çocuk annesini aramakta, nerede olduğunu sormakta, fakat yetişkinler ona hakikati söylemek yerine onu “yarından sonra” sözüyle oyalamaktadır. Çocuk, kendisine söylenen söz ile gerçekte olan şey arasındaki boşlukta yaşamaktadır.

Buradaki “mutlak dönecek” ifadesi bu nedenle yalnızca bir beklenti değildir. Bir çocuğun dünyasında kurulmuş küçük bir güven cümlesidir. Anne dönmelidir; çünkü ona böyle söylenmiştir. Çocuk, yetişkinlerin ölüm karşısında kurduğu suskunluğun anlamını henüz bilmez. Kendisine anlatılan dünyaya inanır ve annesinin dönüşünü bekler.

Fakat şiir bir anda bu masum beklentiyi parçalar:

“Bu arada çocuğun arkadaşları, ‘annesinin orada olduğunu,
Tepenin yanında, ölüm uykusu uyuduğunu,
Mezarın toprağından yediğini, yağmurdan içtiğini’ fısıldaştılar.”

Burada ölümün kendisinden çok, ölümün çocuğa ulaşma biçimi sarsıcıdır. Hakikat bir yetişkin tarafından açıklanmaz; arkadaşların fısıltısıyla gelir. “Fısıldaştılar” kelimesi sahneyi neredeyse görünür hâle getirir. Çocukların arasında söylenen, söylenirken bile korkulan bir sır gibidir ölüm.

Daha da önemlisi, şiirde iki ayrı gerçeklik aynı anda yaşamaktadır. Çocuğa göre anne “yarından sonra dönecek”tir. Arkadaşlarının kendi aralarındaki gerçeğe göre ise anne ölmüştür. Çocuk bu iki gerçeklik arasındaki boşlukta bırakılmıştır. Bu yüzden burada yalnızca bir ölüm değil, ölümün çocuktan saklanması da vardır.

Ve anne artık “dönecek olan kişi” değildir.

Tepenin yanında, ölüm uykusundadır.

Mezarın toprağından yer, yağmurdan içer.

Fakat Seyyâb burada ölümün sıradan bir tasvirini yapmaz. “Ölüm uykusu” ifadesinin hemen ardından gelen “mezarın toprağından yediğini, yağmurdan içtiğini” söylemesi, ölümü tabiatın döngüsüne bağlar. Anne artık yaşamın dışında, bütünüyle yok olmuş bir figür değildir; toprakla ve yağmurla aynı dünyanın içindedir.

Bu görüntü şiirin tamamındaki yağmur sembolizmi açısından da önemlidir. Yağmur daha önce hüznün taşıyıcısıdır; şimdi mezarın üzerine düşmektedir. Fakat ilerleyen bölümlerde aynı yağmur toprağı yeniden yeşertecek, Irak için hayatın ve geleceğin sembolüne dönüşecektir. Böylece anneye düşen yağmur ile gelecekte Irak’ı yeşertecek yağmur arasında sessiz bir bağ kurulmuş olur.

Çocuktan balıkçıya: Bekleyişin kaybı

Çocuğun gerçeği öğrenmesinden sonra Seyyâb’ın kullandığı görüntü ise bu duyguyu başka bir insanın hayatına taşır:

“(Çocuğun bu hali) sanki ağını hüzünle toplayan,
Suya ve kadere kahreden,
Balıkçıya benziyor.
O (balıkçı), ay batınca türkü söylüyor,
Yağmur…
Yağmur… diye.”

Çocuğun yaşadığı kayıp, mahzun bir balıkçının ağını toplamasına benzetilir. Bu benzetme ilk bakışta çocuğun dünyasından uzak görünür; oysa şiirin en başarılı hamlelerinden biridir.

Çünkü balıkçı denize bir umutla açılmıştır. Ağını atmış, denizden bir karşılık beklemiştir. Fakat şimdi ağını toplama vaktidir. Bekleyiş sona ermiştir.

Çocuk da aynı duygunun içindedir.

O da beklemiştir.

O da bir dönüş ummuştur.

O da sonunda beklediği kişinin artık dönmeyeceğini öğrenmek zorunda kalmıştır.

Balıkçının ağını toplaması ile çocuğun annesini beklemekten vazgeçmek zorunda kalması, aynı duygunun iki ayrı görüntüsüne dönüşür: beklentinin hakikat tarafından yenilgiye uğratılması.

Balıkçı, akşam olduğunda ağlarını toplar; fakat ağlardan beklediği bereket çıkmamıştır. Çocuğun bekleyişi de böyledir: Onun beklediği “dönüş” gerçekleşmeyecektir. Böylece ağın boşluğu ile çocuğun hayatındaki boşluk birbirine yaklaşır.

Bu nedenle balıkçının suya ve kadere kahretmesi, çocuğun henüz dile getiremediği isyanı dışarıya taşır. Çocuğun “Annem neden dönmedi?” sorusu, şiirin içinde balıkçının “suya ve kadere” yönelttiği öfkeye dönüşür.

Burada “ay batınca türkü söylemek” de ayrıca önemlidir. Çünkü şiirde şarkı yalnızca neşe anlamına gelmez. Şarkı bazen acının içinden çıkar. Balıkçı kaybının ardından türkü söyler; fakat bu türkü hemen “Yağmur… Yağmur…” sesine bağlanır. Böylece yağmurun şarkısı, daha başlangıçta olduğu gibi, hem tabiatın sesi hem de insanın yasının sesi hâline gelir.

Şairin çocukluğu şiirin içine sızıyor

Bu bölümün şairin hayatıyla ilişkisi de göz ardı edilemez. Seyyâb altı yaşında annesini kaybetmiş; babasının yeniden evlendiği kadının bakımını kabul etmemesi üzerine iki kardeşiyle birlikte dedesinin yanında büyümüştür.

Bu biyografik gerçek, şiirde annesini arayan, onun dönmesini bekleyen çocuğun görüntüsünü özellikle çarpıcı hâle getirir. Ancak bu sahneyi bütünüyle yaşanmış bir hatıranın doğrudan aktarımı olarak kabul etmek yerine, Seyyâb’ın çocukluk acısının şiirsel bir çocuğun deneyimine dönüşmesi olarak okumak daha isabetlidir.

Şiirin burada geçmişe açılması da önemlidir. Seyyâb’ın çocukluğu, anne kaybı ve sonraki hayatında taşıdığı mazi duygusu, şiirin kişisel hafızasını toplumsal hafızayla birleştiren bir kapı hâline gelir.

Çünkü şiirin büyüklüğü, bu kişisel acıyı kişisel sınırlar içinde bırakmamasında ortaya çıkar.

Çocuğun annesini kaybetmesi yalnızca bir aile hikâyesi olarak kalmaz. Hemen ardından yalnızlık, açlık, kan, ölüm, çocuklar ve Irak’ın yoksulluğu aynı şiirsel örgünün parçaları hâline gelir.

Böylece annesini bekleyen çocuk ile açlık içindeki Irak arasında görünmez ama güçlü bir bağ kurulmaya başlar.

Bir annenin yokluğundan bir ülkenin yokluğuna

Burada şiirin sembolik katmanı genişler.

Çocuk, kaybettiği annesinin dönüşünü beklemektedir. Fakat şiirin daha geniş dünyasında beklenen yalnızca annenin dönüşü değildir. Kaybedilmiş bir dünyanın, özgürlüğün, huzurun ve refahın geri dönmesi arzusu da bu çocuk görüntüsünün arkasında belirir.

Bu açıdan çocuk, geleceği bekleyen insanın sembolüne dönüşür.

Anne ise yalnızca gerçek bir anne olarak kalmaz; şiirin ilerleyen bölümlerindeki Irak tasavvuruyla birlikte düşünüldüğünde kaybedilmiş bir vatana ilişkin çağrışımlar da kazanır.

Balıkçı ise hayatla boğuşan, emeğiyle yaşayan ve sonunda boş ağlarla dönen halkın görüntüsüne yaklaşır.

Böylece üç görüntü aynı duyguda birleşir: beklemek, kaybetmek ve yine de umut etmek.

Çocuk annesini bekler.

Balıkçı denizden bereket bekler.

Bir halk ise ülkesinin yeniden hayat bulmasını bekler.

Ve yağmur bu üç bekleyişin üzerinde yağar.

Yağmurun anlam değiştirmesi

Yağmur tam bu noktada başka bir anlam kazanır.

Başlangıçta yağmur, şairin içindeki hüznü uyandıran bir tabiat görüntüsüdür. Sonra annenin yokluğunun üzerine yağan yağmura dönüşür. Ardından yalnızlığın, açlığın ve ölümün sesi olur.

Şiirin ilerleyen bölümlerinde ise yağmur bütün bunların içinden geçerek umuda dönüşecektir.

Bu nedenle Yağmurun Şarkısı’ndaki yağmur tek anlamlı bir sembol değildir.

Yağmur yasın da hayatın da dilidir.

Ölülerin üzerine düşer.

Açların gözyaşlarına karışır.

Kölelerin kanını hatırlatır.

Ama sonunda yeni bir dünyanın umudunu taşır.

Daha da önemlisi, şiirin sonunda yağmur yalnızca beklenen bir doğa olayı değildir. Yağmur, gayret ve çabanın da sembolüne dönüşür. Şairin umudu kendiliğinden gerçekleşecek bir mucize değildir; sıkıntıların sona ermesi için insanın direnmesi, çalışması ve çaba göstermesi gerekir.

Belki de şiirin politik tarafını romantik bir “bir gün her şey güzel olacak” düşüncesinden ayıran en önemli nokta budur.

Yağmur yağacak diye beklemek yetmez. Yağmurun getireceği hayat için insanın da harekete geçmesi gerekir.

Yağmur nedir?

Şiirin belki de en büyük sorusu burada sorulur:

“Biliyor musun yağmur, hangi hüznü gönderir?”

Seyyâb’ın cevabı yağmurun kendisinden daha büyüktür:

“Dinmeyen yağmur, sanki akan kan gibi,
açlar gibi,
sevgi gibi,
çocuklar gibi,
ölüler gibi…”

Bu dizelerde yağmurun anlamı genişler.

Yağmur kandır.

Yağmur açlıktır.

Yağmur sevgidir.

Yağmur çocuklardır.

Yağmur ölülerdir.

Seyyâb birbirinden uzak görünen şeyleri aynı yağmurun içine koyar. Çünkü onun dünyasında hayat ve ölüm birbirinden ayrılmış iki alan değildir. Aynı damla hem gözyaşı hem bereket olabilir.

Bu yüzden yağmur şiirin yalnızca “konusu” değildir; şiirin düşünme biçimidir.

Yağmurdan Irak’a

Şiir artık kişisel acının sınırlarını aşmaya başlar.

Şairin gözünde yağmur yalnızca kendi hüznünü taşımamaktadır. Irak kıyılarına, köylere ve muhacirlere ulaşmaktadır.

Şimşekler Irak sahillerini aydınlatırken gece onların üzerine “kandan olan örtüsünü” çeker.

Burada doğa manzarası artık siyasi bir manzaraya dönüşür.

Haliç’e seslenilir:

“Ey Haliç, ey inci, deniz kabuğu ve ölüm veren Haliç…”

Bu hitapta çok önemli bir karşıtlık vardır.

Haliç inci verir.

Midye kabukları verir.

Ama ölüm de verir.

Zenginlik ile ölüm aynı kaynaktan çıkmaktadır.

Bu, şiirin ilerleyen bölümlerinde daha da belirginleşecek olan büyük çelişkinin hazırlığıdır: Bir ülke doğal olarak zengin olabilir; fakat halkı yine de yoksul bırakılabilir.

Irak’ın biriktirdiği gök gürültüsü

Şair sonra Irak’ın içinde biriken bir gücü hisseder:

“Irak’ın, gök gürültüsünü topladığını sanki duyar gibiyim.
Şimşekleri ovalarda ve dağlarda depoluyor…”

Bu noktada yağmur artık yalnızca hüzün değildir.

Biriktirilen bir şey vardır.

Gök gürültüsü biriktirilir.

Şimşekler depolanır.

Ve sonra erkeklerin bu gücün kapağını açmasından söz edilir.

Semûd göndermesiyle birlikte şiirin sesi daha tehditkâr bir hâl alır. Tabiat burada yaklaşan bir hesaplaşmanın dili hâline gelir.

Sanki ülke uzun zamandır susmaktadır.

Ama suskunluk, öfkenin yokluğu değildir.

Bazen yalnızca onun birikmesidir.

Muhacirlerin türküsü

Ardından hurmalıkların yağmuru içtiğini, köylerin inlediğini ve Haliç’in fırtınalarıyla mücadele eden muhacirleri duyarız:

“Yağmur…
Yağmur…
Yağmur…”

Şiirin bu bölümünde insan ile tabiat aynı ritme girer.

Hurma ağacı yağmuru içer.

Köyler feryat eder.

Muhacirler fırtınayla mücadele eder.

Ve hepsi aynı nakaratın içine girer.

Yağmur burada artık bireysel bir duygu değil, toplumsal bir ortaklıktır.

“Irak’ta açlık var”

Ve şiirin en çıplak cümlelerinden biri gelir:

“Irak’ta açlık var.”

Seyyâb artık metaforu geri çekip gerçeği doğrudan söyler.

Bu çok önemli.

Çünkü şiirin başında gözler, yıldızlar, bulutlar ve nehirler vardı.

Şimdi ise tek bir cümle vardır:

Irak’ta açlık var.

Üstelik bu açlık verimsiz bir ülkede yaşanmamaktadır.

Hasat mevsimi vardır.

Toprak ürün vermektedir.

Tarlalar vardır.

Değirmenler dönmektedir.

Ama insanlar açtır.

Şiirin en sert toplumsal eleştirilerinden biri tam burada ortaya çıkar:

“Hasat mevsimi, orada mahsulünü saçar,
Nihayet kargalar ve çekirgeler doysun.”

Toprak vermektedir.

Ama toprağın verdiğinden insanlar yeterince faydalanamamaktadır.

Kargalar ve çekirgeler doyar; insan aç kalır.

Şiirin kendi açıklaması da karga ve çekirge görüntüsünü “hazıra konma, bir yeri veya yiyeceği istila etme ve zarar verme” çağrışımı taşıyan bir kinaye olarak yorumlar.

Bu nedenle buradaki yoksulluk yalnızca “üretim yetersizliği” değildir. Sorun, bereket ile insanın hayatı arasındaki bağın kopmuş olmasıdır.

“Toprak yeşerdiğinde biz acıkırdık”

Şiirin en acı paradokslarından biri şudur:

“Küçüklüğümüzden beri sema
Kışları bulutlanırdı.
Ve yağmur bol yağardı.
Her yıl —toprak yeşerdiğinde— açlık çekerdik.
Irak’ın aç olmadığı, bir yıl geçmedi.”

Burada yağmur ile açlık aynı cümle dünyasında buluşur.

Yağmur yağar.

Toprak yeşerir.

Fakat insan yine açtır.

Bu yüzden şiirdeki “yağmur” basitçe “bereket” olarak okunamaz. Yağmurun kendisi yeterli değildir. Toprağın yeşermesi de yeterli değildir.

Bereketin insana ulaşması gerekir.

Şiirin tarihsel bağlamı da bu çelişkiyi daha anlaşılır kılar. İncelemede, Irak’ın toprağının verimine rağmen İngiliz mandacı ve sömürgeci siyaseti döneminde halkın açlık ve fakirlik içinde yaşadığı özellikle vurgulanır.

Böylece şiirin sorusu yalnızca “Neden yağmur yağmıyor?” değildir.

Daha sert bir soru ortaya çıkar:

Yağmur yağdığı hâlde insanlar neden aç kalıyor?

Yoksulluk yalnızca yokluk değildir

Seyyâb’ın şiirinde yoksulluk, ekmeğin bulunamamasıyla sınırlı değildir.

Açlık vardır.

Çıplaklık vardır.

Göç vardır.

Ölüm vardır.

İnsanların kanı vardır.

Ve bütün bunların yanında, ülkenin sahip olduğu bereket vardır.

Bu nedenle şiirin yoksulluk tasviri insanı yalnızca “fakirlik” düşüncesine götürmez; adalet düşüncesine götürür.

Çünkü insanın yaşadığı yoksulluğun yanında bir de toprağın, suyun, emeğin ve ülkenin sahip olduğu imkânlar görünüyorsa, soru değişir:

“Niçin yok?”

yerine,

“Varken neden ulaşamıyor?”

sorusuna dönüşür.

Şiirin toplumsal ve politik damarının güçlü taraflarından biri de budur.

Yolsuzluk kelimesi şiirde yok; fakat sorusu var

Burada günümüz açısından özellikle dikkatli olmak gerekir.

Seyyâb’ın şiirinde bugünkü anlamıyla “yolsuzluk” kelimesini aramak doğru olmaz. Fakat şiirin kurduğu bereket-yoksulluk çelişkisi, toplumdaki kaynakların kimlere gittiği sorusunu kaçınılmaz biçimde doğurur.

Ülke hasat yapmaktadır.

Toprak yeşermektedir.

Değirmenler dönmektedir.

Haliç inci ve midye vermektedir.

Fırat çiçekleri beslemektedir.

Ama halk açtır.

Bu çelişki, şiirin toplumsal eleştirisinin merkezindedir.

Dolayısıyla bugün bu şiiri Türkiye’de okuyan bir insanın, kendi ülkesindeki yoksulluk, gelir dağılımı, kamu kaynaklarının kullanımı, israf veya yolsuzluk tartışmalarını hatırlaması şaşırtıcı değildir. Fakat bu, Seyyâb’ın şiirinin “Türkiye’yi anlattığı” anlamına gelmez.

Şiirin sorusu daha geniştir:

Bir toplumun zenginliği ile halkın hayatı arasındaki bağ neden kopar?

Bu soru Irak’ta başka tarihsel şartlar içinde sorulmuştur; Türkiye’de ise başka şartlar içinde yankılanabilir.

Yağmur damlasında geçmiş ve gelecek

Şiirin belki de en güzel dönüşü burada gerçekleşir:

“Yağmurun her katresinde,
Çiçeklerin tohumlarından sarı ve kırmızı renkler vardır.
Çıplak ve açların her bir gözyaşı
Ve kölelerin kanından dökülen her bir katre…”

Yağmur artık yalnızca acıyı taşımamaktadır.

O acının içinden yeni bir hayat çıkmaktadır.

“Sanki yeni dudağı bekleyen tebessümdür.
Yahut bebeğin ağzındaki gül renkli memenin ucu gibidir.”

Burada Seyyâb olağanüstü bir dönüşüm gerçekleştirir.

Aç insanın gözyaşı, bebeğin ağzındaki hayata yaklaşır.

Kölenin kanı, geleceğin doğumuyla aynı şiirsel alana girer.

Yağmur, geçmişin acısından geleceğin hayatına doğru ilerler.

Şiirin başındaki “ölüm, doğum, karanlık ve aydınlık” karşıtlığı burada yeniden karşımıza çıkar.

Yağmurun içinde geçmişin acısı ile geleceğin umudu birlikte bulunmaktadır.

Körfezin ikinci yüzü

Haliç bölümünün yeniden dönmesi de tesadüf değildir.

Şair yine:

“Ey inci, istiridye kabuğu ve ölüm veren Haliç!”

diye seslenir.

Ama şimdi Haliç’in verdiği şeyler arasında başka bir şey daha vardır:

“Boğulmuş zavallının kemiklerden geriye kalanları…”

Haliç hem servet hem ölüm vermektedir.

İnci ile kemik aynı kıyıya vurur.

Zenginlik ile yoksulluk aynı coğrafyada bulunur.

Hayat ile ölüm aynı suyun içindedir.

Bu, şiirin bütün yapısını özetleyen karşıtlıklardan biridir.

“Bin yılan”

Sonra şu çarpıcı ifade gelir:

“Fırat’ın cömertliği ile yetiştirdiği çiçeğin leziz içeceğini,
Irak’ta bin yılan içiyor.”

Buradaki “bin yılan” yalnızca şiirsel bir korku imgesi değildir. Şiirin yorumunda “bin yılan”, Irak’ın servetini sömüren emperyalist güçlere yönelik bir kinaye olarak açıklanır; “bin” ise çokluğu ifade eder. Böylece Fırat’ın beslediği bereket ile bu bereketten yararlanan yabancı sömürü güçleri arasında sert bir karşıtlık kurulur.

Fırat besler.

Çiçek yetişir.

Ama onu bin yılan içer.

Böylece şiirin başından beri hazırlanan soru yeniden karşımıza çıkar:

Toprağın bereketi kimin hayatına dönüşmektedir?

Bu soru, Yağmurun Şarkısı’nın politik damarını en iyi açıklayan sorulardan biridir.

Irak’ı terk ederken

Şiirin göç ve yoksulluk tarafını daha da derinleştiren bir başka bölüm vardır:

“Irak’ı terk etmek zorunda kaldığımız gece, ne çok gözyaşı döktük.
Sonra kınanmaktan korktuğumuz için, yağmuru neden gösterip
...
Yağmur
Yağmur dedik.”

Burada yağmur bir kez daha iki gerçeğin arasına girer.

İnsan ağlamaktadır.

Ama gözyaşlarını yağmur diye saklamaktadır.

Bu küçük sahne, şiirin politik dünyasını insanın mahrem dünyasına bağlayan çok güçlü bir ayrıntıdır. İnsan yalnızca aç bırakılmamakta; ağlamasını bile açıklamak zorunda kalmaktadır.

Yağmur böylece hem gerçeği gizleyen hem de gerçeği açığa çıkaran bir örtü olur.

Yağmur sonunda neden umut olur?

Bütün şiir boyunca:

ölüm vardır,

açlık vardır,

kan vardır,

göç vardır,

anne kaybı vardır,

boğulanlar vardır,

yoksulluk vardır.

Buna rağmen son ses umutsuzluk değildir.

Yağmur yağmaya devam eder.

Ve şiirin umudu şudur:

“Irak yağmurla yeşillenip, otlanacak.”

Bu cümleyi romantik bir teselli olarak okumamak gerekir.

Çünkü Seyyâb umudu acının karşısına koymaz.

Umudu acının içinden çıkarır.

Yağmurun her damlasında açların gözyaşı vardır; ama aynı damlada yeni doğacak çocuğun hayatı da vardır.

Bu yüzden şiirin umudu unutmak değildir.

Geçmişi silmek değildir.

Ölüleri yok saymak değildir.

Tam tersine, bütün bunları hatırlayarak yeniden hayat istemektir.

Üstelik bu hayat kendiliğinden kurulmayacaktır. Şiirin sonundaki yağmur, yalnızca doğanın yağışı değil, gayretin ve çabanın da sembolüdür. Şairin umudu, acıların içinden geçerek gösterilecek azim ve sebatla ilişkilidir.

Dolayısıyla şiirin sonunda yağmurun yağması, pasif bir bekleyişin değil, yeniden hayat kurma iradesinin işaretidir.

Bir çocuğun annesi ile bir ülkenin geleceği

Şiirin başındaki çocukla sonundaki Irak’ı yan yana getirdiğimizde Yağmurun Şarkısı daha da büyük bir anlam kazanır.

Çocuk annesini bekler.

Irak da yağmuru bekler.

Çocuk kendisine “annen yarından sonra dönecek” denmesine inanır.

Irak’ın insanları da hayatın yeniden kurulabileceğine inanmak zorundadır.

Fakat çocuk için trajik bir gerçek vardır:

Anne geri dönmeyecektir.

Bu nedenle şiirin umudu basit değildir. Seyyâb kaybedilmiş olanı geri getireceğini söylemez.

Onun umudu başka bir yerdedir:

Hayat, kaybedilenlerin ardından yeniden başlayabilir.

Anne dönmez.

Ama yağmur yağar.

Ölü geri gelmez.

Ama toprak yeşerir.

Geçmiş değişmez.

Ama gelecek değişebilir.

İşte şiirin asıl hareketi budur.

Yağmurun Şarkısı neden bugün de duyuluyor?

Yağmurun Şarkısı yazıldığı dönemin Irak’ına aittir. Şiirin işaret ettiği yoksulluk, dış müdahale, sömürü, göç ve toplumsal adaletsizlik belirli bir tarihsel dünyanın ürünüdür. Bu tarihsel bağlamı kaybetmeden şiiri bugüne taşımak gerekir.

Fakat büyük şiirlerin gücü tam burada başlar.

Seyyâb’ın “Irak’ta açlık var” cümlesini bugün okuyan biri, kendi ülkesinde yoksulluğun nedenlerini düşünmeye başlayabilir.

Bir ülkede toprak yeşerirken insanların aç kalması; üretim sürerken emeğin karşılığının alınamaması; ülkenin kaynakları varken insanların yoksullukla yaşaması; zenginlik ile hayat arasındaki bağın kopması, farklı zamanlarda farklı toplumların karşılaştığı sorulardır.

Bugünün Türkiye’sinde bu şiiri okurken yoksullukla birlikte kaynakların nasıl dağıtıldığı, kamu imkânlarının nasıl kullanıldığı, israf ve yolsuzluk iddialarının toplum üzerindeki etkisi gibi meselelerin hatırlanması da bu nedenle şiirin toplumsal damarından doğan bir çağrışım olarak görülebilir.

Fakat Seyyâb’ın Irak’ı ile bugünün Türkiye’sini birbirinin yerine koymak şiirin tarihsel özgüllüğünü zayıflatır.

Şiirin bize bıraktığı daha evrensel soru şudur:

Bir ülkenin toprağı yeşerirken insanı neden aç kalır?

Ve belki de bu soru, “Yağmur ne zaman yağacak?” sorusundan daha önemlidir.

Çünkü yağmur zaten yağmaktadır.

Asıl mesele, yağmurun bereketinin insana ulaşıp ulaşmadığıdır.

Son söz: Bir çocuğun gözyaşından bir ülkenin yağmuruna

Yağmurun Şarkısı’nın başlangıcında iki göz vardır.

Sonra bir çocuk gelir.

Çocuk annesini bekler.

Anne gelmez.

Balıkçı ağını toplar.

Haliç boğulanların kemiklerini kıyıya taşır.

Irak’ta açlık vardır.

Toprak yine yeşerir.

Yağmur yağar.

Ve şiir, bütün bu ölümün içinden yeniden doğuma doğru yürür.

Seyyâb’ın başarısı, kişisel acıyı toplumsal acının karşısına koymamasıdır. Tam tersine, ikisini aynı yağmurda birleştirir. Annesini bekleyen çocuk ile açlık içindeki Irak aynı şiirin çocuklarıdır. Biri annesini, diğeri hayatı beklemektedir.

Bu yüzden şiirin en dokunaklı tarafı belki de yağmurun kendisi değildir.

Yağmurun altında bekleyenlerdir.

Annesinin dönmesini bekleyen çocuk.

Denizden eli dolu dönmeyi bekleyen balıkçı.

Toprağın kendisine hayat vermesini bekleyen yoksul.

Ülkesinin yeniden ayağa kalkmasını bekleyen insan.

Ve bütün bunların üzerinde yağan yağmur…

Seyyâb bize şunu hatırlatır:

Bazı kayıplar geri dönmez.

Bazı ölüler yeniden yaşamaz.

Fakat insan yine de yağmura bakar.

Çünkü yağmur, ölüleri geri getirmese bile toprağa yeni bir hayat verebilir.

Ve belki şiirin sonundaki umut tam olarak budur:

Geçmişi geri getirmek değil; geçmişin acısının içinden geleceği yeniden kurabilmek.

Ama bunun için yalnızca yağmuru beklemek yetmez.

Çünkü Seyyâb’ın şiirinde yağmur, sonunda gayretin, çabanın, direnişin ve yeniden hayat kurma iradesinin de adı olur.

Yağmur yağacaktır.

Fakat insan da yağmurun altında ayağa kalkmalıdır.