Zarifoğlu’nun “Daralan Vakitler” Şiirinde Ateş Bulutu En Bildik Yerde

Cahit Zarifoğlu’nun “Daralan Vakitler” şiirini bugün yeniden okuduğumuzda, insanın zihninde ister istemez bugünün para, servet ve yolsuzluk haberleri beliriyor. Siyasetçilerin milyarlık servet iddiaları, fon şirketleri etrafındaki soruşturmalar, lüks araçlar, milyon dolarlar, karmaşık para transferleri… Haberlerin rakamları büyüdükçe insanın şaşırma kabiliyeti de tuhaf biçimde küçülüyor. Dün milyon denilen şey bugün sıradan bir haber ayrıntısı, milyar denilen şey ise birkaç saatlik gündem maddesi olabiliyor.

Zarifoğlu’nun şiiri tam da bu alışma hâline saldırıyor.

Şiir daha ilk soruda bizi uzağa bakmaktan vazgeçiriyor:

“Bu ateş bulutu hangi kavmin üzerinde?”

Sanki şair uzak bir coğrafyadaki felaketi anlatacak. Oysa birkaç dize sonra ateşin yerini gösteriyor:

“Bir ateş bulutu var en bildik yerde,
En emin yerde.”

Asıl sarsıcı olan budur. Çünkü kötülüğü hep uzaklarda aramak kolaydır. Başka ülkelerdeki savaşlara, başka toplumların yolsuzluklarına, başka insanların zulmüne bakıp öfkelenmek kolaydır. Fakat ateş bulutunun “en bildik yerde” olduğunu kabul etmek çok daha zordur.

Bugünün gündeminde de mesele yalnızca bazı insanların ne kadar para biriktirdiği değildir. Mesele, bu servetlerin nasıl oluştuğu sorusunun etrafında beliren ahlâkî sessizliktir. Milyon dolarların arabalardan, kasalardan, hesaplardan çıkması; yüz milyonlarca liralık varlıkların el değiştirmesi; servet ile siyasal güç arasındaki ilişkilerin soruşturma konusu olması, tek başına bir ekonomik hikâye değildir. Bunların her biri toplumun adalet duygusunu sınayan olaylardır.

Zarifoğlu tam burada soruyor:

“Ve bak, asıl ölen yaylalar, villalar, tok karınlar
Hissiz dudaklar, gayretsiz kalpler,
Asla değil kavruk çölde yatan kadavralar.”

Bu dizeler bugün belki şiirin yazıldığı dönemden bile daha ağır bir anlam taşıyor.

Çünkü “villalar” burada yalnızca zenginliğin sembolü değildir. Servetin insanı çevresindeki yoksulluktan, adaletsizlikten ve haksızlıktan koparan konforuna işaret eder. “Tok karınlar” ise yalnızca yemek yemiş insanları değil, artık hiçbir şeyden rahatsız olmayanları düşündürür. Asıl ölüm, insanın yaşarken başkasının hakkının yenmesine bakıp hiçbir şey hissetmemesidir.

Ve “hissiz dudaklar, gayretsiz kalpler”…

Bugünün bütün rakamlarından daha ağır bir ifade bu.

Çünkü bir ülkede yolsuzluk iddiaları ne kadar büyürse büyüsün, asıl tehlike yalnızca paranın büyüklüğü değildir. Asıl tehlike, toplumun buna karşı ahlâkî bağışıklık geliştirmesidir. Önce şaşırırsınız. Sonra alışılır. Sonra konuşulur. Sonra unutulur. En sonunda milyarlar bile insanın zihninde yalnızca bir haber başlığına dönüşür.

Zarifoğlu’nun “hissiz dudakları” tam da bu noktada karşımıza çıkar.

Şair ardından daha da acımasızlaşır:

“Farzet körsün, olabilir,
Elele tut,
Taş al ve at,
Kafiri bulur.”

Buradaki körlük artık gözlerin görmemesi değildir. Görüp de görmemektir.

Bugün bir yolsuzluk dosyasının bütün ayrıntılarını anlamayabilirsiniz. Finansal tabloları okuyamayabilirsiniz. Fonların nasıl kurulduğunu, şirketler arasındaki ilişkilerin nasıl işlediğini bilmiyor olabilirsiniz. Fakat insanın adalet duygusu için bütün bunları bilmek şart değildir.

Bazen ortada o kadar büyük bir servet hareketi vardır ki taş atmak için hedef aramaya gerek kalmaz.

Şiirin hemen ardından gelen sorusu bu yüzden daha da serttir:

“Hani ceylanların,
Hani cihat marşın?”

Yani nerede o büyük ahlâkî sözler?

Nerede adalet?

Nerede mazlumdan yana olma iddiası?

Nerede haksızlığa karşı çıkma cesareti?

Uzaklardaki kötülükler karşısında yüksek sesle konuşup kendi çevresindeki para ve güç ilişkileri karşısında susan insanın bütün o büyük sözleri, Zarifoğlu’nun şiirinde bir anda sorgulanabilir hâle geliyor.

Ardından gelen dizeler bugünün insanına neredeyse doğrudan söylenmiş gibidir:

“Bir yumruk harbinden nasıl kaçtın?
En arka safta bile kalmadın,
Cengi attın, dünyaya daldın,
Tezeğe konan sinekler gibi.”

“Dünyaya daldın.”

Belki bugünün gündemi açısından şiirin en önemli ifadelerinden biri bu. Çünkü insanı susturan her zaman korku değildir; bazen çıkar susturur. Makam, para, ilişki, kariyer, çevre, konfor… İnsan kendi küçük dünyasını korumak için büyük dünyanın ahlâkî meselelerinden uzaklaşabilir.

Böylece “cenk” terk edilir, “dünya” seçilir.

Ve insan, başkasının hakkının yenmesine sessiz kalırken kendi konforunun etrafında dönüp durmaya başlar.

Şiirin son bölümündeki “burgaç” ise bugün daha da ürpertici:

“Dönüyor burgaç,
Dünya üstten, yanlardan daralıyor.”

Bir yolsuzluk iddiası ortaya çıkar, ardından başka bir isim, başka bir şirket, başka bir hesap, başka bir araç, başka bir para hareketi konuşulmaya başlanır. Dosyalar büyür, ilişkiler görünür hâle gelir, dün birbirinden kopuk görünen olaylar bugün aynı resmin parçaları gibi okunmaya başlanır. İnsan bir süre sonra haberleri yalnızca tek tek olaylar olarak değil, daralan bir çember olarak izlemeye başlar.

Ama Zarifoğlu’nun asıl meselesi soruşturmaların kendisi değildir. O, insanın bundan kaçamayacağını söyler:

“Bir gün ister istemez,
Karşısında olacaksın kaçtıklarının.”

Bu dizeyi bugün okurken insanın aklına yalnızca yolsuzluk yapanlar gelmemeli. Susup seyredenler de gelmeli.

Çünkü adalet yalnızca haksızlık yapanın değil, haksızlık karşısında ne yaptığının da meselesidir.

Ve son:

“Dua et,
O gün henüz mahşer olmasın...”

Belki de şiirin bütün sertliği burada toplanıyor. Zarifoğlu dünyadaki hesaplaşmayı mahşerin öncesine koyuyor. Henüz mahşer değilse, hâlâ bir şeyler düzeltilebilir. Hakkı yenmiş olanın hakkı verilebilir. Çalınmış olan geri alınabilir. Yalan ortaya çıkarılabilir. İnsan utanabilir. Toplum hatırlayabilir.

Ama mahşerse artık hiçbir servetin, hiçbir makamın, hiçbir bağlantının, hiçbir kasanın ve hiçbir lüks arabanın arkasına saklanacak yer yoktur.

Şiirin yazıldığı dönemin siyasal ve toplumsal tartışmalarını bugün yaşananlarla yan yana koyduğumuzda, o günün birçok meselesi bugünün milyarlık rakamlarının yanında neredeyse devede kulak kalıyor. Zarifoğlu’nun kendi döneminde gördüğü kötülükler karşısında bile dili bu kadar sertleşiyorsa, bugün yaşanan servet gösterisini, para trafiğini, siyaset–sermaye ilişkilerini ve normalleşen şaşkınlığı görseydi ne yazardı, insan gerçekten merak ediyor.

Belki de iyi ki görmedi.

Çünkü “ateş bulutu” dediği şeyin bugün ne kadar büyüdüğünü görseydi, “Daralan Vakitler” belki artık yalnızca bir şiir değil, başlı başına bir ithamname olurdu.

Ve yine de şiirin en büyük hedefi hırsızın kendisi değildir.

Hırsızlık yapanın hesabı bir gün sorulabilir.

Asıl korkunç olan, toplumun bir noktadan sonra hırsızlığın büyüklüğüne şaşırmamaya başlamasıdır.

Çünkü o zaman gerçekten “asıl ölen” şey ortaya çıkar:

Para değil.
Mal değil.
Mülk değil.

Vicdan.