Yeni Aşk, Eski Yüzey: Behçet Necatigil’in “Astar” Şiirinde Geçmişin Yüzeye Çıkışı

Behçet Necatigil’in “Astar” şiiri, ilk bakışta eski bir tahtanın boyanması üzerine kurulmuş sade bir benzetme gibi görünür. Fakat şiir ilerledikçe tahta, boya, astar, su ve hava kabarcığı gibi gündelik unsurlar insanın duygusal hayatını anlatan güçlü imgelere dönüşür. Şiirin asıl meselesi yalnızca kıskançlık değildir. Daha derinde, insanın yeni bir ilişkiye başlarken eski yaşantılarını da beraberinde taşıması ve geçmişte kalan bazı şeylerin yeni aşkın yüzeyinde yeniden görünür hâle gelmesi vardır.

Şiirin ilk sorusu bütün bu anlamın kapısını açar:

“Siz hiç eski tahtalara yağlı boya yaptınız mı?”

“Eski tahta” burada son derece önemli bir seçimdir. Şair yeni bir tahta demez. Çünkü mesele sıfırdan kurulmuş bir yüzey değildir. Tahtanın daha önceki bir hayatı vardır. Üzerinde eskiden kalmış izler, çatlaklar, lekeler, aşınmalar bulunabilir. Yeni boya bu eski yüzeyi değiştirir; fakat onu geçmişinden bütünüyle koparmaz.

İnsan da yeni bir aşka başladığında böyledir. Yeni ilişki gerçekten yenidir; karşısındaki insan yenidir, yaşanan duygular yenidir, birlikte kurulacak hayat yenidir. Fakat ilişkiye giren insanın kendisi yeni değildir. Önceki ilişkileri, yaşadığı hayal kırıklıkları, öğrendiği davranış biçimleri, korkuları, alışkanlıkları, güven duygusu veya güvensizlikleri onunla birlikte yeni ilişkinin içine girer.

İşte “astar” burada anlam kazanmaya başlar.

“Bütün iş ilk çekilen boyadadır, astarda”

Astar, sonradan görünen boya değildir. Asıl renk değildir. Fakat üstteki boyanın yüzeye tutunmasını sağlayan hazırlıktır. Bu nedenle şiirde astar, insanın görünmeyen tarafına benzetilebilir. Yeni ilişkinin üzerinde görünen aşk, yakınlık, mutluluk ve heyecan bir tür “boya” ise, bunun altında insanın geçmişinden gelen bir zemin vardır.

Üstelik astar düzgün değilse sorun hemen ortaya çıkmaz.

“Astar düzgün değilse tepserir boya
Islak duvarlar gibi dökülür pul pul”

Bu dizelerde zaman önemli hâle gelir. Boya ilk sürüldüğünde güzel görünebilir. Kusur hemen fark edilmeyebilir. Fakat alttaki yüzey ile üstteki boya arasındaki uyumsuzluk zaman içinde kendisini gösterir.

Aşk da böyle olabilir. Yeni bir ilişki başlangıçta son derece güzel yaşanabilir. İnsan geçmişteki ilişkisini gerçekten geride bıraktığını düşünebilir. Karşısındaki kişiye bütün dikkatiyle yönelebilir. Fakat geçmişin bazı unsurları ortadan kalkmamışsa, yeni ilişkinin içinde bir süre sonra görünmeye başlayabilir.

Burada önemli olan, bunun mutlaka büyük bir travma veya büyük bir sorun olması değildir. Geçmişten kalan çok küçük bir ayrıntı bile yeni ilişkinin yüzeyinde bir kabarcık oluşturabilir.

Şiirin ikinci bölümünde bu düşünce birden çok daha somut bir imgeye dönüşür:

“Bir hava kabarcığı alttan doğru yavaş
Taşır bazı şeyleri dipten yüze”

Bence şiirin merkezinde tam olarak bu “hava kabarcığı” vardır.

Kabarcık yüzeyde başlamaz. Alttan gelir.

Dolayısıyla önemli olan yüzeyde görünen şey değil, onun nereden geldiğidir. Yukarı doğru yavaşça ilerleyen kabarcık, görünmeyen bir geçmişin görünür hâle gelmesini temsil eder.

Üstelik şair “bir şeyi” değil, “bazı şeyleri” taşır.

Bu çoğulluk şiiri tek bir yoruma kapatmamızı engeller. O kabarcık kıskançlık olabilir; fakat yalnızca kıskançlık değildir.

Yeni sevgilinin geçmişteki bir ilişkiyi öğrenmesi olabilir. Eski sevgiliden söz edilmesi olabilir. Karşı tarafın zihninde eski sevgiliyle ilgili bir düşüncenin yeniden canlanması olabilir. “Acaba hâlâ onu düşünüyor mu?” sorusu olabilir. Geçmişte yaşanmış bir ihanetin yeni ilişkide yeniden kuşku üretmesi olabilir. Bir insanın önceki ilişkisinden getirdiği alışkanlık olabilir. Terk edilme korkusu olabilir. Eski bir kırgınlık olabilir.

Hatta bazen ortada gerçek bir olay bile bulunmayabilir. Geçmişin kendisi değil, geçmişe ilişkin bir düşünce yeni ilişkinin içine girebilir.

Bu nedenle hava kabarcığı, geçmişin kendisinden çok geçmişin bugünde yeniden hareketlenmesi olarak okunabilir.

Şairin “yavaş” kelimesini iki kez kullanması da önemlidir:

“Alttan doğru yavaş”
“Döner bir zaman yavaş”

Ortaya çıkan şey bir anda patlamaz. Önce diptedir. Sonra yükselir. İnsan belki başlangıçta fark etmez. Fakat bir süre sonra yüzeye ulaşır.

Bu, insan ilişkilerinin çok tanıdık bir özelliğidir: Bazı sorunlar yaşandıkları anda değil, zaman içinde anlam kazanır.

Şiirin üçüncü bölümünde ise bu soyut süreç iki insanın arasına girer:

“Daha demin titrek dokuyordu aşkı
Konuşan bakışlar, ince gülüşler
Daha demin vardı”

Buradaki “daha demin” şiirin en önemli zaman ifadelerinden biridir.

Çünkü büyük bir zaman geçmemiştir.

Aşk hâlâ oradadır. Hatta az önce oradadır.

Bakışlar konuşmaktadır. Gülüşler vardır. İki insan arasındaki yakınlık henüz canlıdır.

Sonra bir şey değişir.

Necatigil bu değişimi uzun bir olay örgüsüyle anlatmaz. Bir anda iki insanı sessizliğin içinde bırakır:

“Sustunuz ikiniz de, gözleriniz daldı”

Başlangıçta bakışlar konuşuyordu. Şimdi iki insan susuyor.

Bu küçük karşıtlık şiirin duygusal kırılma noktasıdır. Aşkın tamamen ortadan kalktığını söylemez şair. Daha incelikli bir şey söyler: Aşkın üzerindeki yüzey değişmiştir.

Çünkü bazen bir ilişkiyi bozan şey aşkın bitmesi değildir. Aşk hâlâ vardır; fakat onun içine geçmişten gelen başka bir duygu karışmıştır.

Son iki dize bu nedenle şiirin bütün metaforunu tamamlar:

“Boğdu sevincinizi sularda kıskanç
Bir hava kabarcığı”

Buradaki “kıskanç” elbette şiirin açıkça söylediği bir duygudur. Ancak onu şiirin bütün anlamı yerine koymamak gerekir. Kıskançlık, dipten yüzeye çıkan “şeylerden” yalnızca biri veya şiirde görünür hâle gelen biçimidir.

Daha önemlisi, kıskançlık da dışarıdan büyük bir saldırı gibi gelmez. “Bir hava kabarcığı” olarak gelir. Küçüktür. Fakat küçük olması etkisiz olduğu anlamına gelmez.

Çünkü bazen insanı rahatsız eden şey geçmişte yaşanmış büyük bir olay değil, geçmişe ilişkin küçük bir ayrıntının zihinde büyümesidir.

Bir eski sevgilinin adı.

Bir anı.

Bir karşılaştırma.

Bir suskunluk.

Bir bakış.

Bir soru.

Bir ihtimal.

Bunların herhangi biri, yeni ilişkinin yüzeyinin altında hareket etmeye başlayabilir.

Şiirin su imgesi de bu açıdan önemlidir. Su, yüzeyi ve derinliği aynı anda barındırır. Yüzeyde iki insanın mutluluğu vardır; derinde ise görünmeyen şeyler hareket etmektedir. Hava kabarcığı bu iki alan arasında gidip gelir. Dipte bulunanı yüzeye taşır.

Bu yüzden şiirde “yüzey” yalnızca görünen aşk değildir. Aynı zamanda insanların birbirlerine gösterdikleri, ilişkinin dışarıdan görünen hâlidir. “Dip” ise insanın geçmişi, bilinçaltında kalan yaşantıları ve henüz konuşulmamış duygularıdır.

Necatigil’in başarısı, bunları açıklamak yerine tek bir fiziksel hareketle anlatmasıdır: dipten yüze çıkan bir hava kabarcığı.

Bu açıdan “Astar”ın başlığı da şiirin bütününü yeniden anlamlandırır.

Astar, eski yüzey ile yeni boya arasında bulunur. Yeni ilişkinin altında da insanın eski hayatı vardır. İnsan yeni bir ilişkiye başladığında geçmişini kazıyıp atmaz. Onun üzerine yeni bir hayat kurar.

Bu nedenle şiirin temel sorusu belki de “Aşk neden bozulur?” değildir.

Daha derindeki soru şudur:

Yeni bir aşk gerçekten ne kadar yenidir?

Çünkü aşk yenidir ama âşık olan insan geçmişten gelmektedir.

Yeni ilişki yenidir ama o ilişkiye giren iki insanın daha önce yaşadıkları vardır.

Yeni mutluluk gerçektir ama onun altında eski yaşantıların bıraktığı izler bulunabilir.

İşte “astar” tam olarak bu ara bölgedir.

Şiirin sonundaki hava kabarcığının ne taşıdığını kesin olarak bilmememiz de bu yüzden şiirin bir eksikliği değil, gücüdür. Necatigil bize tek bir cevap vermez. “Kıskançlık” sözcüğü bir kapı açar ama kapıyı kapatmaz. Çünkü insanın geçmişinden bugüne taşıdığı şeylerin sayısı çok daha fazladır.

Sonuçta “Astar”, yeni bir aşkın eski bir insanın içinde başlaması üzerine kurulmuş bir şiir olarak okunabilir. İnsan yeni bir ilişkiye girerken geçmişini silmez; yalnızca onun üzerine yeni bir boya çeker. Başlangıçta bu boya pürüzsüz görünür. Bakışlar konuşur, gülüşler vardır, aşk “titrek” bir biçimde dokunur hayata. Fakat altta kalan yaşantılardan biri zamanla hareketlenir ve küçük bir hava kabarcığı gibi yüzeye çıkar.

Belki de şiirin en hüzünlü tarafı budur: Yüzeye çıkan şey yeni değildir. Yeni olan yalnızca onun ortaya çıktığı ilişkidir.