o çıplak dağda nasılsa kalmıştı koca ağaç. 

peşipeşine gelen kışları tekbaşına geçirir
ilkbaharlarda yalnızdır
binbir kol yollamıştır toprağa kalbini okutmayan yüz gibidir.
 
Yapraklarını büyütür. Yazları günden güne devrederek artan güneşlerin altında bekler. Ve sonbaharda yapraklarını dökmeye başladığında, hastalığında ve yalnız yatağında kendine ilaç olmaya çabalayan bir ihtiyar gibi iradeli ve yalnızlığın sarhoşluk veren dertleriyle mütesellidir.
 
Her doğan çocukla birlikte vardı bu koca ardıç. Eskilerden bir iki kişi “bizim gençliğimizde gövdesi belki bir iki parmak daha inceydi” demişlerdi, ve kimsenin aklında kalmamıştı bu söz.
 
Bütün civar köylerin hayatında bir yeri vardı bu ağacın. Bulunduğu yöreye onun adını vermişti dedelerinin dedeleri. O civarda ava ve yaylaya giden kentliler de yıllardır biliyorlardı o bölgeyi. Güzlekte, Durnalıda yaylaya gidenlerin çocukları, hasat için ilk defa bağlara girdikleri yedi sekiz yaşlarında, ilk defa onun adını duydukları zaman, kendilerine gösterilmese de neresi olduğunu anlıyorlardı. “Yalnız ardıç” koskoca bir dağın çıplak ve alabildiğine geniş bir yamacının ve çıplak yamacın ortasında duran koca bir ardıç ağacının adıydı.
 
O yörenin köylüleri çok konuşmazlar.
Filozofça söz vururlar kadınlarına
Sıcacık getirilmemişse sofraya çorbaları.
Mutlaka Yalnız Ardıç vardır önlerinde
Nereye olursa olsun yolları
Dağın tabii eğimine göre ağacın birkaç yüz metre altından geçmesi gereken yol, zamanı gelince ona doğru kıvrılır, onun etrafında genişler, yakın toprağı bir köy meydanı gibi çiğnenmiştir.
 
Dağın tabii eğimi, yola izin veren kıvrımı içinde, ağacın birkaç yüz metre altından geçen ikinci bir yol daha vardır. Yazın sıcağının bunaltmadığı, ve yorgun düşülmemiş ya da acele olan yolculuklarda kullanılır. Ama yine de ona uğranmış gibidir.
 
Bir türbenin açığından geçiliyor gibidir.
Orada mesafeyi idrak ederler. Köye Yalnız Ardıç kadar kalmıştır. 
Köylerinden Yalnız Ardıç kadar uzaklaşmışlardır.
 
Köylülerin bizim söylediğimiz gibi Yalnız Ardıç demediklerini belirtelim şimdi. Yalnız kelimesindeki ‘n’ düşmüş, ‘ı’ uzamıştır. Ve bu iki kelime uzayan bu ‘ı’nın yardımı ile birleşmiştir, isim ‘yalîzardıç’ ya da ‘yalıızardıç’ seklini almıştır. Böylece o kavuşturucu eylemine ilkin kendi adından başlamış gibidir. Bu yüzden Yalnız Ardıç üzerine söyleyeceğimiz bir iki cümle daha varsa, onlarda ismini bu şekilde kullanalım.
 
Çıplak dağın ancak çok uzaklardan insan bakışına sığan genişliği içinde Yalıızardıçın karaltısı seçilir. Bu bile yeterlidir başlamak için. Onu ilk defa gören, ona yaklaşan biri de düşünmeye başlar. O güne kadar alışkın olmadığı ve kendindeki mevcudiyetini ömür boyu düşünemiyeceği bir işleyişle düşünmeye başlar. Zira bu tarzın içinde büyük oranda varlık sebebimizle rabıtalı o sıhhatli duygulardan bir kaçı çalışır. İnsan işin mahiyetini kavrıyamaz, kendindeki bu sihirli değişikliğin harmanına girmekte adeta acele de eder. Bir ilkbahar ferahlatması ile karşı karşıya olduğunu zanneder. Kendini dağın ve ağacın içine doğru bırakır. Ve o zaman başlar: Bazılarında hafif bir telaş, bazılarında hafif bir korku meydana gelir. Ama genellikle bir teslimiyet de başlamıştır. Duyguların fevkalade tonlarının iştirak ettiği bu değişiklik ani bir şaşkınlıkla başlar. Buna derhal bir hayranlık çalkantısı katılır. Bu çalkantının içine sevgi bir nehir gibi akmaya başlar. Bunlara derin ve dayanıklı bir yatak gereklidir, bağlanma ve sadakat duygusu dövüldükçe kavileşen çelik gibi yatağını derinleştirmeye o zaman başlar. Ve bunların da üzerine, anaların ancak yavrularına duyduğu cinsten bir merhamet duygusu boşanır. Yalıızardıçla karşı laşan insanlarda, hangi sınıftan olurlarsa olsunlar bu oluşlar sırasiyle gerçekleşir. Bundan sonrası nasiplere göredir.
 
/yüzbindiler
bölük bölük geldiler 
sıralandılar
büyük ova saatlerce onların akışlarını izledi 
muntazam ve sessizdiler.


kartallar o yörede dönmeye başladı 
gelen yerini aldı
gelen yerini aldı
 gelen yerini aldı 
başları dikti
baldırları zinde göğüsleri istekliydiler
yüzbin demek heybetli bir yavru ordu demek imparatorlukta
kaslar tam bir hizada
palalar tam bir hizada
bükülmez bilekler kalın pazulu kollar söğüt dalları gibi sarkmıştır
 her can öteki yüzbin canın aynı anda aynı amaç yoluna
orda oluşunun hikmetine dokunup dururken
ve kendini oradakilerin mevcudundan ibaret tek bir beden gibi idrak etmeye  başlarken
beyaz küheylanının üzerinde Kanuni Sultan Süleyman Han     
gelmeye başlayınca
devasa bir el büyük orduyu havaya kaldırır 
yürekler ve gözpınarları kabarır.
zaman ilerleyince ve Sultan
aynı suda arınan ruhların karşısına ilerledikçe 
kalbler hızlanır
tek bir beden gibi olan mevcut bir tek ‘göz’den ibaret olur
Fetih böyle başlar. İlahi lütfa mazhar oluşta, vasıtaların önemini  
anlıyor muyuz
Sultanların, fetihleri, Şeyh ül İslamların önünde damarların ve kalblerin 
genişlemesi, ışıksız zindanlarda insanlara kapıların açılmasıdır.
Mühim, fakat henüz bir ilk başlangıçtır.
Kapitalist, sosyalist, emperyalist, bütün maddeperest şefleri son merhale 
kabul edenlerin bütün kapıları kapanmıştır.
/Yalıızardıç önünde, havadaki bütün değişmelere rağmen, ebed bir iklim hüküm sürmektedir. O bir tek ağaca dair düşünürken insan başları, ona bakarken, gölgesinde otururken, güneşli günlerde önlerine kattıkları hayvanların arkasında ona doğru yürürken, uzağında ve yakınında düşünürken, içinde fizik ötesi ışıltılar olan davetler edinirler. Ağacı anlamaya çalışırlar. Yorumlarlar.
Onunla başbaşa kalınca içten içe çekiştiler. Ona isyanlarını anlattılar, çektikleri acıları unutmaktan korkanlar, acılarının isimlerini simgelerini ona işlediler. Kazınmış taze isimleri, bu onulmaz görünüşlü derin yaraları iyileştirerek, hafif bir kıvrımla içine alarak koruyuşu karşısında kendilerinden geçtiler, kendilerini hatıralarından başlayarak bir araya getiren gayreti karşısında gizli gizli yaptıklarından utandılar, ve ona daha çok açıldılar.

O genç aşık anlayışla karşılandığı bir çevrede ağlıyabilmek için köyünden
 çıktı, kilometrelerce yürüyerek ona gitti.
Onu uzaktan görünce koşmaya başladı
Yanına varınca boylu boyunca dallarının altına yattı 
Artık vicdanların mektebi gibidir
Orda avcılar da konaklar.
Çobanlar için bir merhale
Tepeye tırmanırken bile bir iniş yeri. 
Yalıızardıç büyüktür.
Gölgesine varan insan az sonra onun öteki ağaçlardan farkını anlar.
Az sonra gözün alabildiğine ovaya akan tepelerin, kıvrımların, derelerin ve ovada gümüşî bir parıltıyla yatan nehrin, parlak ufkun ve sessizliğin sebeblerini düşünmeye başlar, Gide gide insanın ufku yüce peygambere götüren bir tabiattır o.
Bir var yine var
Ali Sinan bir de Hasan
Güneş doğar olmadan
Yola koyuldular.
Anaları hamarat kadınlar
Hepsi aynı obayı yuyan
Akşamdan köfteler hazırladılar
Peynirli börek ve bir damacana ayran. 
Ogünler uzak bir köye
Tevatür üzre
Gidiyordu bütün insanlar
Söylendiğine göre
Uzun bembeyaz sakalları 
Yerlere sarkan bir adam
Güzel sözler dağıtıyordu gelenlere. 
Ali Sinan bir de Hasan
Üstlerinde o günün şalvarları bol yelekleri 
Zengin giyinişleri
Ayaklarında meşin yemenilerle 
Geçip azveren taşlı tarlalalardan 
Vardılar
Tandırlık tabir olunur yere. 
Kayalar bütün dere boyunca
Eğimler kıvrımlar şekiller çukurluklar 
Yapıyordu mermer kayganlığında.
 

Orada sular berrak tatlı 
Daima içilebilir
Ve küçük oynak balıklarla dolu. 
Bizimkiler mola verdiler
Güneş tandır vadisinde
Dilini bastırmış ısıtıyordu taşları. 
Ali en güçlüleri
Sinan en akıllıları
Hasan en zeki içlerinde.
Üç ülke gibiydi bu üç arkadaş
 Herbiri ayrı bir tabiattan 
Arkalarında oymakları.
Tandırlık tatlı eğimli duvarları 
Bir masal diyarı gibiydi
Kır hayvanlarını andırır büklümleri.
 Bir yerde kahraman
Bir cengaver gibiydi kaya toparlanışları 
Uzantılar.
Bir elinde ileriye uzanan bir sopa 
Ötekinde bir paçavra
Heybetle ama cansız mazlum bakışan figürler. 
Daha ilerde sürüsünü otlatan
Kırkbeş yaşında bir çoban 
Sulara eğilmiş duruyordu taştan. 
Ve daha yüzlerce şekil
Kimi insanı kimi hayvanı andıran. 
Ali bir sıçrayışta
Kalın bileklerini doladı
Suya kırık taşa eriştirdi onları. 
Gelişigüzel parçalamanın zevkiyle 
Eğlendiler bir süre.
‘Kadınların Yurdu’ derler yüksek yaylalığa 
Tırmanmaya başlamadan
İri kayalar yuvarladılar dik yamaçlardan.
 Tandırlığın içini dolanıp
Yankılarla dalgalanıp yükselen 
Türküler söylediler
Avazları çalkalanıp vadide kendilerine dönerken 
Çıkıyor gibiydi sanki sesleri
Kaya döşeli ağızlarından devlerin.
Yolu yüksek yaylalığa vurdular
Akşamın serinliği ve gecenin çekip çöküp 
Susturmasıyla susarak
Nefeslerini sıkıştırdılar.
Herbir ağaç akla zor gelen bir gölge 
Herbir pınar
Adımların altına koşan bir çevrek.
Böcekler ormanı biner yürür sürükler götürür 
Uğultudan durulmaz haykırışlara dayanılmaz. 
Ve aradabir herşey susunca
Ayaklar büsbütün dermansızlaşır. 
Vaktaki yolu da kaybettiler 
Varırız umudundan olup
Mola verdiler:
molada alinin rüyası 
büyük bir ekmek görüyorum 
görüyorum ha görüyorum 
anne anne anne anne
büyük bir ekmek daha görüyorum 
görüyorum da görüyorum
anne ha anne anne anne
pazularımı avuçlarıma aldım oturdum
 rüzgar etimi soyuyordu
kemiklerim kaçıyordu elimden
 anne anne ha anne anne 
molada hasanın rüyası 
karanlık bir eşikmiş başım 
gelen esinti giden esintiyle
hoş kokular çıplak gövdeler fısıltılar uğrayanım 
devasa bir duygu göründü
beni buldu yendi 
hummalandı alnım
çık dışarı kan uğrağı gözlerim
çık dışarı çık çık boyun kemiklerim
(ve gözbebeklerim şeffaf eşiklerine çevrili) 
fırtına kuşları gibi savruldu
kolay kelimeler ne kolay ana oluşlar 
yağmalar
giyinmesi kolay 
derken azarlandım
korktum
uyandım
molada sinanın rüyası
bir seda var bir ses bir sessiz ses 
cimri güç diyor bana yumulu yürek
ve uyanamıyorum bir türlü uyanamıyorum
 ikram et demiyorsun dilin lağvolmuş
ikram olunsa sana menzil dayanmaz 
sendeyim ben
gözlerini çevir bak 
geçeceğim her menzil ben 
ve ben varacağın son durak 
ananın memesinde kaldın 
polat gittin Allah sakladı
açıl uykudan korkuyla otur heybetle oku 
Mola biter o sabah rüzgar doğarken 
Ağaçlar erler kalkarken
Her yan melek dokuyuşuna kanarken 
Ve ruhlar kalkarken
(Dondurucu bir ayaz
Her yanı kesici bir bıçak gibi 
Yabanî ve tutup bir kaça bölerkenDolanırken sıyırırken hayvanları
Akarken çiğ taneleri tutulmaz gerginliklerde 
Evet O durdurur ancak
O’nunla dayanılır ancak 
Ve O
Ancak O’nunla
Öteye kapımız açılır varılamaz anlara varılır.) 
Hasan kalbinde ağır rikkatle kalktı
Ali ağır rikkatle 
Sinan rikkatle kalktı. 
Akmak
Merhamet duymak gözü yaş durmak 
Sinan bir kahramandır elinde
Ali bir kahramandır dilinde 
Hasan bir kahramandır fikrinde 
Uyku rüyalar ve sabah
Beyaz ipliğin siyahından farkedilmediği vakitte 
Allahın adıyla çağırdı Sinan

Cahit Zarifoğlu 

Cahit Zarifoğlu'nun Maraş 1960'ı: Yalnız Ardıç ve Bir Şairin İç Dünyası

Yalnız Ardıç: Bir ağacın ötesinde bir insan portresi

Maraş 1960, Cahit Zarifoğlu'nun en dikkat çekici metinlerinden biridir. Şiir, deneme, hatıra ve tasavvufî tefekkürün iç içe geçtiği bu eser, ilk bakışta Maraş'ın dağlarında tek başına duran bir ardıcı anlatıyor gibi görünür. Ancak metin ilerledikçe okur, Yalıızardıç'ın yalnızca bir ağaç olmadığını, insan ruhunun ve özellikle de Zarifoğlu'nun iç dünyasının sembolüne dönüştüğünü fark eder.

Metin, "O çıplak dağda nasılsa kalmıştı koca ağaç." cümlesiyle başlar. Buradaki "nasılsa kalmıştı" ifadesi son derece önemlidir. Ağaç, sanki kendi iradesiyle değil de kaderin bir cilvesiyle oraya bırakılmıştır. Çevresinde başka hiçbir ağaç yoktur; her mevsimi tek başına karşılar. Zarifoğlu özellikle "ilkbaharlarda yalnızdır" diyerek dikkat çekici bir ayrıntı verir. Çünkü ilkbahar, tabiatın çoğalma ve yeniden doğuş mevsimidir. Her şey canlanırken onun yalnız kalması, sıradan bir fizikî durumu değil, varoluşsal bir yalnızlığı anlatır.

Görünmeyen kökler ve görünür dallar

"Binbir kol yollamıştır toprağa, kalbini okutmayan yüz gibidir." cümlesi, metnin en güçlü metaforlarından biridir. Ağacın asıl emeği görünmeyen köklerindedir. İnsanlar dallarını ve gövdesini görür; oysa onu ayakta tutan şey toprağın altında gizlidir. Zarifoğlu'nun şiir anlayışı da böyledir. Şiirlerinde dikkat çeken imgelerin altında güçlü bir iman, derin bir tefekkür ve uzun bir iç hesaplaşma vardır. Dışarıdan sade görünen hayatının arkasında, köklerini derinlere salmış bir ruh yaşamaktadır.

Bu nedenle Yalıızardıç, yalnız olduğu kadar güçlüdür. Gücünü kalabalıklardan değil, görünmeyen köklerinden alır.

İnsan neden bu ağaca bağlanır?

Metindeki en dikkat çekici bölümlerden biri, ağacı ilk kez gören insanların yaşadığı psikolojik değişimin anlatıldığı sayfalardır. Zarifoğlu, insanın önce şaşırdığını, sonra hafif bir korku duyduğunu, ardından teslimiyet, hayranlık, sevgi, sadakat ve nihayet merhamet hissettiğini söyler. Bu sıralama rastgele kurulmuş değildir. Tasavvuf geleneğinde hakikatle karşılaşan insanın yaşadığı ruh hâllerini hatırlatır. Önce hayret gelir; ardından benlik çözülmeye başlar. Teslimiyet doğar, sevgi derinleşir ve sonunda merhamet ortaya çıkar.

Burada ağaç, tabiatın bir parçası olmaktan çıkar; insanın kendisiyle yüzleştiği bir aynaya dönüşür. Zarifoğlu'nun "Bir türbenin açığından geçiliyor gibidir." cümlesi de bu yüzden önemlidir. Ağacın kutsal oluşu, insanların ona yüklediği anlamdan kaynaklanır. O artık sadece gölge veren bir ağaç değil, hafızayı, sadakati ve emaneti temsil eden canlı bir varlıktır.

Yaraları içine alan ağaç

İnsanlar gövdesine isimlerini kazır, kabuğunu yaralar. Normalde bu davranış bir tahriptir. Fakat Zarifoğlu'nun bakışında ağaç, bu yaraları öfkeyle taşımaz. Aksine zamanla onları içine alır, iyileştirir ve korur. Bu sahne, metnin en dokunaklı bölümlerinden biridir. İnsan incitir; hakiki dost ise incinmeyi bile merhamete dönüştürür. Burada Yalıızardıç, anne şefkatini, tasavvuftaki mürşidi ve hatta Allah'ın kusurları örten "Settar" ismini çağrıştıran sembolik bir hüviyete bürünür.

Kanuni ve fetih bölümü neden metnin içindedir?

İlk bakışta Kanuni Sultan Süleyman'ın ve yüz bin kişilik ordunun anlatıldığı bölüm, Yalıızardıç hikâyesinden kopukmuş gibi görünebilir. Oysa metnin bütünlüğü içinde önemli bir yere sahiptir. Zarifoğlu, bireyin ruhuyla milletin ruhunu aynı çizgide düşünür. Yalıızardıç tek insanın yalnızlığını temsil ederken, fetih sahnesi ortak ideal etrafında birleşmiş bir topluluğun ruhunu anlatır. Ordunun tek beden hâline gelişi, tasavvufta insanın hakikatte benliğini aşmasına benzer bir birlik fikrini yansıtır.

Bu nedenle metnin sonunda kapitalizm, sosyalizm ve emperyalizm gibi modern ideolojilere yönelttiği eleştiri de tesadüf değildir. Zarifoğlu'na göre insanı yalnızca maddî varlık olarak gören anlayışlar, ruhun en temel ihtiyacını göremezler. Fetih de yalnızca askerî bir başarı değil, önce insanın kendi içinde gerçekleştirdiği bir dönüşümdür.

Ali, Hasan ve Sinan: İnsan ruhunun üç yönü

Metnin son bölümlerinde karşımıza çıkan Ali, Hasan ve Sinan üç sıradan genç değildir. Zarifoğlu onları bilinçli olarak farklı özelliklerle tanımlar: Ali güçlüdür, Hasan zekidir, Sinan ise akıllıdır. Üçünün gördüğü rüyalar da bu karakterleri tamamlar. Ali'nin ekmek görmesi hayatın ve bedenin ihtiyaçlarını; Hasan'ın imgelerle dolu rüyası duyguları ve hayal gücünü; Sinan'ın işittiği gizemli ses ise hakikate yönelen aklı temsil eder.

Bu üçlü birlikte düşünüldüğünde insanın beden, gönül ve akıl tarafları aynı yolculuğa çıkmış gibidir. Sabah olduğunda Sinan'ın "Allah'ın adıyla" yola devam etmesi, bütün bu yolculuğun nihai istikametini gösterir. Zarifoğlu'na göre insanın gerçek yürüyüşü, ancak ilahî hakikate yöneldiğinde tamamlanır.

"Yalnızım." diyen iki şair

Bu metni Zarifoğlu'nun hayatından bağımsız okumak mümkün değildir. Yaşamak adlı eserinde, Necip Fazıl'ın bir otel lobisinde kendisine "Yalnızım." dediğini aktarır ve ardından "Korkuyor insan." cümlesini yazar. Güçlü, etkili ve kalabalıkların önünde duran bir şairin ağzından bu sözü duymak onda derin bir sarsıntı uyandırmıştır.

Yıllar sonra aynı cümleyi bu kez Zarifoğlu, Rasim Özdenören'e söyleyecektir: "Rasim, yalnızım." İşte o zaman Maraş 1960 bambaşka bir anlam kazanır. Yalıızardıç artık yalnızca Maraş dağlarında duran bir ağaç değildir; dostlarıyla çevrili görünmesine rağmen içinde derin bir yalnızlık taşıyan Cahit Zarifoğlu'nun kendisidir. Bu yüzden ağacı böylesine içeriden anlatabilmiştir; çünkü yıllardır onunla birlikte yaşamaktadır.

Ölüm, çiçekler ve ardıç

Pankreas kanseri nedeniyle ömrünün son aylarını yatağında geçiren Zarifoğlu, dostlarının yanında acısını belli etmemeye çalışır. Çocuklara gülümser, Rasim Özdenören'den fıkralar anlatmasını ister. Fakat bir gün Erdem Bayazıt'ın elini tutarak "Kırlarda çiçekler artık bensiz açacak." der. Bu cümle, Maraş 1960'ın ilk satırlarıyla birlikte düşünüldüğünde daha da derinleşir. İlkbaharları tek başına karşılayan Yalıızardıç gibi, Zarifoğlu da tabiatın kendisinden sonra devam edeceğini sakin bir kabullenişle dile getirir.

Bu sözde isyan değil, kaderle barışmış bir insanın hüznü vardır. Çiçekler yine açacaktır; yollar yine Yalıızardıç'ın yanından geçecektir; insanlar yine gövdesine yaslanacaktır. Fakat ağaç bir gün olmayacaktır. Zarifoğlu'nun edebiyatı da tam bu noktada kendi kaderiyle birleşir. Maraş 1960, yalnız bir ağacın hikâyesi değil; köklerini görünmeyene salmış, yaraları merhametle taşıyan ve hayatı boyunca içindeki yalnızlığı sessizce muhafaza eden büyük bir şairin ruh haritasıdır.