Senden Bir Gün Boş Kalmış Bir Kalp mi Sanırsın

Senden bir gün boş kalmış bir kalp mi sanırsın,

oysa senin aşkın kaburgaların arasında kök salmıştır.

Senin kitabın, fazilet bakımından kuşatıcı bir denizdir;
incileri hem düğümlenmiş hem de ayrıntılarıyla işlenmiş bir gerdanlık gibi dizer.

Onun cinasları akılları hayrete düşürür;
meyveleri ise olgun ve kolayca devşirilebilir bir bahçeye yaklaştırır.

Bir bahçedir; çiçekleri açılmış, olgunluğa ermiştir;
bir ufuktur; dolunayı parlamış ve kemale ulaşmıştır.

Anlamları, zenginleşmiş anlam hazinelerinden çıkarır;
böylece kurak kalmış her anlayışı zenginleştirir.

Eğer cahil biri daha önce onun benzerini yazdığını söylerse,
gerçekte yanlış yorumlamış ve asılsız söz söylemiştir.

Öyleyse yücelik, senin uğurlu ve parlak kalemlerinin yazdıklarıyla sevinsin;
çünkü onlar yüceliklerin en yücesine doğru ilerler.

Kâğıt da senin ona yüklediğin şeylerle kutlu olsun,
ey soyluların oğlu; şereflerin ve güzelliklerin bütün ziynetleriyle.

Onun üzerine nice seçkin efendiler,
göz alıcı, süslü ve birbirine eklenen övgüler yazdılar.

Ben de kendimi onların eriştiği mertebeler karşısında yetersiz gördüm;
oturdum, sonra da onların arasına davetsiz bir misafir gibi geldim.

Süreyya nerede, toprak nerede; Ülker yıldızı nerede,
yakınlıkla uzaklığı birbirine karıştıran kimse nerede?

Ey dostum, saadetlerin içinde daim ol;
mekân senden yoksun kalmasın, insanlar da seni unutmasın.

İbnü'l-Cebbâs ed-Dimyâtî

Aşkın Kitaba, Kitabın Şöhrete Dönüşmesi

Bu şiirde İbnü'l-Cebbâs ed-Dimyâtî, bir kişiye duyulan hayranlığı yalnızca doğrudan övgüyle dile getirmez; muhatabın kitabını, kalemini, dilini ve ilmî kudretini başlı başına birer estetik varlık hâline getirerek över. Şiirin merkezinde aşk, kitap, belagat, fazilet ve şöhret birbirine bağlanır. Fakat şiirin en dikkat çekici yanı, şairin övgü yükseldikçe kendi konumunu küçültmesidir. Böylece metin, yalnızca bir methiye değil, aynı zamanda hayranlığın karşısında şairin kendi yetersizliğini itiraf ettiği bir tevazu şiiri hâline gelir.

İlk mısra son derece güçlü bir giriş yapar: “Bir gün boş kalmış bir kalp mi sanırsın / oysa senin aşkın kaburgaların arasında kök salmıştır.” Buradaki kalp, geçici bir duygunun mekânı değildir. “Kök salmak” fiili, aşkı bedene yerleşmiş, sökülmesi mümkün olmayan canlı bir varlık gibi gösterir. Aşkın “kaburgaların arasında” bulunması da önemlidir; soyut bir hayranlık, bedenin içinde somutlaşır. Şair sanki “sana duyduğum sevgi gelip geçen bir duygu değil, içime yerleşmiş bir şeydir” demektedir.

Ardından aşkın yöneldiği nesne belirginleşir: kitap. Muhatabın eseri “fazilet bakımından kuşatıcı bir deniz” olarak nitelendirilir. Deniz imgesi burada yalnızca büyüklüğü anlatmaz; aynı zamanda derinlik ve içinde saklı bulunan değerler fikrini taşır. Denizin içindeki inciler, kitabın içinde bulunan incelikli düşünceler ve üstün sözlerdir. İncilerin “düğümlenmiş ve işlenmiş bir gerdanlık” şeklinde dizilmesi ise kitabın rastgele bir bilgi yığını olmadığını gösterir. Bilgi vardır, fakat bunun yanında düzen, işçilik ve estetik kompozisyon da vardır.

Şair daha sonra kitabın diline geçer. “Cinasları akılları hayrete düşürür” ifadesi, eserin yalnızca düşünce bakımından değil, belagat bakımından da üstün olduğunu ortaya koyar. Cinas, ses ve anlam arasındaki oyunuyla klasik Arap belagatının önemli sanatlarından biridir. Burada şair, yazarın dil üzerindeki hâkimiyetini zihinsel bir şaşkınlık meydana getiren ustalık olarak sunar. Kitabın “meyveleri” ise olgun ve kolayca devşirilebilir bir bahçeye benzetilir. Böylece deniz imgesi bahçe imgesiyle tamamlanır: Kitap hem derinliklerinde inci saklayan bir deniz hem de olgun meyveler veren bir bahçedir.

Bu iki imgenin yan yana getirilmesi şiirin estetik mantığını çok iyi gösterir. Deniz derinliği, bahçe ise bereketi temsil eder. Kitabın değeri yalnızca çok şey barındırmasından kaynaklanmaz; okura ulaşabilecek, devşirilebilecek, kullanılabilecek bir zenginlik sunar. Nitekim hemen ardından gelen “ufuk” ve “dolunay” benzetmeleri de eserin tamamlanmışlığını vurgular. Çiçekleri açmış bahçe, kemale ulaşmış dolunay ve olgun meyveler aynı düşünceyi farklı görüntülerle tekrarlar: Eser artık ham değildir; kemale ermiştir.

“Anlamları, zenginleşmiş anlam hazinelerinden çıkarır” dizesi ise şiirin övgüsünü daha entelektüel bir düzleme taşır. Burada kitabın değeri süslü sözlerden ibaret değildir. Şair, anlamların daha önce birikmiş düşünsel zenginliklerden çıkarıldığını söyler. Bunun sonucunda “kurak kalmış her anlayış” zenginleşir. Kuraklık ile bereket karşıtlığı, eserin okurun zihninde gerçekleştirdiği dönüşümü anlatır. Kitap, bilgi vermekten çok zihni verimli hâle getiren bir kaynak olarak düşünülür.

Şiirin ortasında başkasının benzer bir eser yazdığını iddia etmesi üzerinden gelen bölüm, methiyenin rekabet boyutunu ortaya çıkarır. Şair böyle bir iddiayı doğrudan reddeder; bunu söyleyen kişinin “yanlış yorumladığını” ve “asılsız söz söylediğini” belirtir. Burada muhatabın eseri yalnızca güzel değildir; emsalsizdir. Şair, kitabın üstünlüğünü başka eserlerle kıyaslayarak kesinleştirmek ister.

Ardından kalem öne çıkar: “Yücelik, senin uğurlu ve parlak kalemlerinin yazdıklarıyla sevinsin.” Burada dikkat çekici bir kişileştirme vardır. Normalde insanın bir eserden dolayı sevinmesi beklenirken, bu defa yücelik, kalemin yazdıklarıyla sevinen bir varlığa dönüştürülür. Kalem de sıradan bir yazı aracı olmaktan çıkar; “uğurlu” ve “parlak” bir kudret hâline gelir. Şair böylece muhatabın şahsını doğrudan övmek yerine, onun kaleminin ortaya koyduğu eserleri yücelterek şahsını yükseltir.

“Kâğıt da senin ona yüklediğin şeylerle kutlu olsun” dizesi bu düşünceyi daha da ileri götürür. Kalem ve kâğıt artık sıradan araçlar değildir; yazının değeri onları da kutsallaştırır. Yüce düşünce, üzerine yazıldığı kâğıda bile değer kazandırmaktadır. Bu, klasik methiyelerde sık rastlanan bir büyütme tekniğidir: Övülen kişinin etkisi kendi sınırlarının dışına taşırılır ve çevresindeki her şeyi değerli hâle getirir.

Fakat şiirin en insani bölümü bundan sonra gelir. Şair, muhatabın daha önce övülmüş olduğunu ve seçkin insanların onun üzerine “göz alıcı, süslü” övgüler yazdığını kabul eder. Sonra kendisini onların karşısında yetersiz bulur: “Ben de kendimi onların eriştiği mertebeler karşısında yetersiz gördüm.”

Bu itiraf, şiirin tonunu değiştirir. Şair artık yalnızca “sen büyüksün” dememektedir; “seni övenlerin bile seviyesine ulaşamam” demektedir. Böylece methiye içinde ikinci bir övgü katmanı oluşur. Muhatap yüceltilirken, onu öven diğer şairler de yüceltilir; şair ise kendisini onların gerisinde konumlandırır.

“Davetsiz bir misafir gibi geldim” ifadesi bu tevazuyu çok güzel somutlaştırır. Şair, övgü meclisine sonradan giren ve orada kendisine yer açmaya çalışan bir misafir gibidir. Bu, aslında klasik methiyenin retorik inceliklerinden biridir: Öven kişinin kendi şiirini küçültmesi, övülen kişinin büyüklüğünü daha da görünür kılar.

“Süreyya nerede, toprak nerede; Ülker yıldızı nerede…” diye başlayan bölüm ise şiirin en güçlü kozmik imgesidir. Süreyya ve Ülker gibi göksel varlıklarla toprak arasındaki mesafe, şair ile muhatap arasındaki ulaşılmazlık için kullanılır. Burada “yakınlıkla uzaklığı birbirine karıştırmak” ifadesi de önemlidir. Şair, kendi seviyesini göksel yıldızlarla değil, yerdeki toprakla ilişkilendirerek kendisini aşağıya çeker.

Son iki dizeyle şiir yeniden kişisel ve sıcak bir tona döner: “Ey dostum, saadetlerin içinde daim ol; / mekân senden yoksun kalmasın, insanlar da seni unutmasın.” Bütün sanatlı övgülerin ardından geriye sade bir dilek kalır. Şair, muhatabının yalnızca eserinin değil, varlığının da devam etmesini ister. Mekânın ondan yoksun kalmaması ve insanların onu unutmaması, şiirin sonunu şöhret ve hatırlanma düşüncesine bağlar.

Böylece şiir, kalpte kök salan aşktan başlayıp kitaba, kitaptan dile, dilden kaleme, kalemden şöhrete ve nihayet dostluk duasına ulaşır. İbnü'l-Cebbâs'ın asıl ustalığı ise bütün bunları tek bir övgü zinciri olarak değil, farklı sanat alanlarının imgeleriyle kurmasıdır: deniz, inci, gerdanlık, bahçe, meyve, ufuk, dolunay, kalem, kâğıt ve yıldızlar aynı kişiyi farklı yönlerden büyütür.

Fakat şiirin altında daha derin bir düşünce vardır: Büyük bir eseri övmek, sonunda onu öven kişinin kendi sözünün yetersizliğini fark etmesine yol açar. Şair ne kadar güzel benzetmeler bulursa bulsun, sonunda Süreyya ile toprağın arasındaki mesafeye gelir. Bu yüzden şiirin en etkileyici tarafı, övgünün sonunda ulaştığı paradokstur: Muhatabı yüceltmenin en yüksek noktası, şairin kendi sözünün onun karşısında yetersiz kaldığını kabul etmesidir.

أتطـنّ قلبـاً منـك يومـاً قـد خلا
وهــواك مـا بـين الضـلوع تخلّلا

وكتابـك البحـر المحيـط بفضل مـا
عقــد الجمان معقّداً ومفصّلا

بهــر العقــول جِناسـه فجنـانـه
تُدنـي جَنـاه يانـعاً ومذلّـلا

روضٌ تفتّـق زهـره وتكهّـلا
أفـقٌ تألّـق بـدره فتكمّـلا

يهـدي المعـاني مـن مغانيهـا التـي
غنيـت فأغنـت كـل فهـمٍ أمحـلا

إن قـال غـرٌّ مثلـه فيمـا مضـى
فلقد تأوّل باطلاً وتقـوّلا

فليهنـئ العليـاء مـا تجـري بـه
أقلامـك الغـرّ الميامـن العُـلا

وليهنـئ القرطـاس مـا قلّدتـه
يـا ابـن الكـرام مـن المآثـر والحُـلا

كتبـت عليـه مـن الأفاضـل سـادةٌ
مدحـاً يـروق مدبّجـاً ومسلسـلا

ورأيـت أنّـي عـن مداهـم قـاصـرٌ
فقعـدت ثـم أتيتهـم متطفّـلا

أيـن الثريّـا والثـرى أيـن السُّهـى
ممـن سهـا أنَّ التدانـي والقِـلى

دُم فـي سـعـودك يـا خليـل فـلا خـلا
منـك المكـان ولا سـلا عنـك المـلا

Burada özellikle “جناس / جَناه / جِنانه”, “غنيت / أغنت”, “العلياء / العلا”, “القرطاس / قلّدته” gibi ses ve anlam oyunları çok belirgin. Şiirin asıl amacı sevgiliyi değil, Safedî'nin Cenânü'l-cinâs adlı kitabını ve onun yazarı olan dostunu övmek. Bu yüzden İbnü’l-Cebbâs'ın dil ustalığını görmek açısından nar şiirinden bile daha önemli bir metin.

Kaynaklarda 12 beyit olarak geçen şiirin metnini aşağıya eksiksiz bırakıyorum. Safedî, İbnü’l-Cebbâs’ın bu şiiri kendi kitabı Cenânü’l-cinâs üzerine kendi el yazısıyla yazdığını kaydediyor.