İbnü'l-Cebbâs ed-Dimyâtî

İbnü’l-Cebbâs ed-Dimyâtî

Şihâbüddîn Ahmed b. Mansûr b. Sârim b. Estûrâs ed-Dimyâtî, kaynaklarda İbnü’l-Cebbâs (ابن الجبّاس) veya bazı biyografik kayıtlarda İbnü’l-Hebbâs (ابن الحبّاس) adıyla anılan, 8. yüzyıl hicrî başlarında yaşamış Mısırlı bir edip ve şairdir. 653/1255 civarında doğduğu kaydedilir. İbn Hacer onu edebiyatla uğraşan, iyi şiir söyleyen, kıraat bilgisine sahip bir âlim olarak tanıtır.

Hayatının büyük bölümünü Dimyat'ta geçirdi. Kaynaklara göre her cuma el-Verrâde adlı yerde hutbe okuyor, ardından Dimyat'a dönüyordu. Kahire'ye de birçok defa gitti. Şiir yanında kıraat ilmiyle ilgilenmesi, onun yalnızca bir şair değil, dönemin ilmî ve edebî çevreleri içinde yer alan bir isim olduğunu gösterir.

İbnü’l-Cebbâs'ın işitme duyusunu sonradan kaybettiği anlaşılmaktadır. İbn Hacer, “لحقه صمم” diyerek onun sağırlığa maruz kaldığını belirtir. Bu durum, kendi şiirlerinden birinde de doğrudan işlenir. “إن قل سمعي إن لي / فهماً...” diye başlayan şiirinde, işitmesinin azalmasına karşılık anlayışının eksilmediğini söyler ve “sağır mızrak” imgesi üzerinden işitmekle anlamak arasındaki farkı ironik biçimde işler.

Eserleri arasında Esbâbü’l-vifâḳ (أسباب الوفاق) adlı, anlaşma ve uzlaşmanın faziletleri üzerine bir eser zikredilir. Bunun dışında kendisinden günümüze ulaşan veya kaynaklarda kaydedilen çeşitli şiir parçaları vardır. Kaynaklar onun “çok şiiri bulunduğunu” özellikle belirtir.

Onu edebiyat tarihi açısından özellikle önemli kılan şiiri ise muz tasvirine ayrılmış râiyyesidir. İbn Hacer bu şiiri “لا نظير لها” — “eşi benzeri yoktur” sözleriyle över. Şiirin ilk mısraı “كأنّما الموز في عراجنه” (“Sanki muz, salkımlarında…”) şeklindedir.

Bu şiirin ona ait olduğuna ilişkin en güçlü tanıklık, şiiri şairin kendisinden dinleyen Safedî ve Nüveyrî'den gelir. Safedî, Kahire'deki Dîvânü'l-inşâ'da İbnü’l-Cebbâs'la karşılaştığını ve onun kendi muz şiirini kendisine okuduğunu açıkça anlatır. Safedî, bu şiirden daha güzel bir muz tasviri görmediğini de söyler.

Daha da önemlisi, Nüveyrî Nihâyetü’l-ereb'de 713/1313 yılının Zilhicce ayında Şihâbüddîn Ahmed b. Mansûr ed-Dimyâtî'nin, “İbnü’l-Cebbâs diye tanınır” kaydıyla, bu şiiri kendi şiiri olarak bizzat okuduğunu bildirir. Bu tanıklık, şiirin aidiyeti konusunda son derece güçlü bir birincil kaynaktır.

Vefat tarihi konusunda ise kaynaklarda farklılık bulunmaktadır. Modern şiir kataloglarının bir kısmı 733/1333 tarihini verirken, İbn Hacer'e dayanan Muʿcemü’l-müʾellifîn kaydı 742/1341 tarihini verir; ayrıca İbn Hacer'in biyografisinin başka bir aktarımında da 742 tarihi görülmektedir. Bu nedenle akademik bir metinde tek tarihi kesinmiş gibi vermek yerine 653/1255 civarı–742/1341 şeklindeki İbn Hacer merkezli tarihi tercih etmek daha sağlamdır.

Bizim muz şiirimiz açısından en güvenli künyesi:

İbnü’l-Cebbâs ed-Dimyâtî (Şihâbüddîn Ahmed b. Mansûr b. Sârim b. Estûrâs; 653/1255 civarı–742/1341)
Memlük döneminin Dimyatlı edip ve şairi; kıraat âlimi ve hatip. Muz tasvirine dair meşhur râiyye şiirinin şairidir.

Burada özellikle “muz şiirinin şairi” olarak kullanılacak adın İbnü’l-Cebbâs ed-Dimyâtî olması kanaatimce en uygunu; çünkü şiiri bizzat şaire bağlayan Nüveyrî ve Safedî tanıklıkları bu adı kullanıyor. İbn Hacer'deki İbnü’l-Hebbâs biçimini ise biyografik varyant olarak dipnotta belirtmek yeterli.