Ölmedin Ama Diri Değilsin: Cevdet Karal’ın “Cesedi Nereye Gömelim” Şiirinde Aşkın Hatıraya Dönüşmesi

Cevdet Karal’ın “Cesedi Nereye Gömelim” şiiri, ilk bakışta bir ölümün ardından sorulan tuhaf ve ısrarcı bir sorunun etrafında kurulmuş görünür. Fakat şiir ilerledikçe “ceset” sözcüğünün gerçek bir ölü bedenden çok daha geniş bir anlam taşıdığı anlaşılır. Burada gömülmek istenen, yalnızca ölmüş bir beden değildir; bir ilişkinin, bir evin, bir aşkın, bir geçmişin ve artık eskisi gibi sürdürülemeyen bir hayatın geride bıraktığı şeylerdir. Şiirin asıl gücü de ölüm ile yaşam arasındaki sınırı sürekli bozmasından gelir: Ceset gömülmek istenir ama aynı anda her yerde yaşamaya devam eder.

Şiirin başlangıcı bu büyük yıkımı “ev” üzerinden kurar:

“bana bir ev yaptın
şimdi de yıkıyorsun yaptığın evi”

Buradaki ev, yalnızca fiziksel bir yapı değildir. Birlikte kurulmuş hayatın, güvenin, yakınlığın ve ortak geleceğin metaforudur. Birinin “ev yapması”, ötekinin o evin içinde kendisine bir yer bulmasıdır; aynı kişinin şimdi o evi yıkması ise yalnızca ayrılığı değil, kurulmuş olan bütün anlam dünyasının geri alınmasını ifade eder.

Ardından gelen:

“ruhumun her yeri yıldız pencereleri”

dizesi bu evi doğrudan ruhla birleştirir. Ruhun içinde pencereler vardır; fakat bunlar sıradan pencereler değil, yıldızlara açılan pencerelerdir. Yani konuşan kişi, yıkılan evin aslında kendi iç dünyası olduğunu daha ilk bölümde belli eder. Sonra tekrar tekrar gelen:

“evim yok evim yok artık
...
çatım yok çatım yok artık”

sözleri, kaybın kesinliğini bir ağıt ritmiyle duyurur. Tekrar burada yalnızca vurgu yapmak için kullanılmaz; şok hâlindeki zihnin aynı cümleyi yeniden söylemek zorunda kalmasını da taklit eder.

“Evde bir ölü bekleyenim”

Şiirin en çarpıcı dönüşlerinden biri şudur:

“evim yok evim yok artık
evde bir ölü bekleyenim”

Burada konuşan kişi hem evsizdir hem de evin içinde bir ölüyü beklemektedir. Bu paradoks, şiirin tamamına yayılacak olan temel duyguyu kurar. Ev yıkılmıştır ama ölüm henüz tamamlanmamıştır. Bir şey bitmiştir; fakat biten şeyin hatırası hâlâ evin içinde yaşamaktadır.

“Gövdemin çatısı gözlerim” dizesi ise bedeni de eve dönüştürür. Ev → gövde → gözler şeklinde bir iç içelik oluşur. Çatı artık mimari bir unsur değildir; gözlerdir. Çünkü insanın dış dünyayla son bağlantısı bakışlarıdır. Ev yıkıldığında gövde de korunaksız kalır.

Ve hemen ardından şiirin merkez sorusu gelir:

“cesedi nereye gömelim”

Bu soru şiirin nakaratıdır ama her tekrarında başka bir anlam kazanır.

İlk bölümde cesedi incir ağacının altına gömmeyi düşünür şair. Bu seçim son derece anlamlıdır. İncir ağacı kökleriyle toprağın derinliklerine iner; dolayısıyla ölümün toprağa karışması ve yeniden görünmemesi düşüncesini taşır:

“incir ağacının altına derim bir daha dirilmesin”

Fakat hemen sonra şiir ölümün bütünüyle yok oluş olmadığını söyler. Kökler ince bilekleri saracak, saç ile kök birbirine karışacak, gece taşı emzirecektir. Ceset toprağa verilse bile doğa onu dönüştürecektir. Ölüm, şiirin dünyasında imha değil, biçim değiştirmedir.

Burada Karal'ın imgeleri özellikle bedensel ve organiktir. “ince bilekler”, “saç”, “kök”, “süt”, “emzirmek” gibi kelimeler ölümü doğum ve beslenme imgeleriyle yan yana getirir. Ceset toprağa gömülürken aynı zamanda toprağı beslemektedir. Böylece ölümün karşısına yaşamın kendisi çıkar.

Ardından:

“ve uzakta, mezarların orda
ıslıklarıyla mermerleri okuyan
akan heykel gibi bir yılan”

görüntüsü gelir. Bu, şiirin gerçeküstü atmosferini belirginleştirir. Yılan hem ölümün hem de dönüşümün simgesidir. “Akan heykel” tamlaması özellikle güzel bir çelişki yaratır: Heykel hareketsizdir, yılan hareketlidir. Mermer kalıcıdır, yılan değişkendir. Mezarların yanında bile hayat kıpırdamaktadır.

Cesede bile incelikle davranmak

Şairin ölüm karşısındaki tavrı yalnızca hüzünlü değildir; şaşırtıcı biçimde şefkatlidir:

“ama üzmeyelim cesedi
kırmayalım ince belli
beyaz seslerle işlemeli
çay bardakları gibi”

“Ceset” normalde soğuk, ağır, korkutucu bir sözcüktür. Karal ise onu “üzülebilecek”, “kırılabilecek” bir varlık gibi ele alır. Hele “ince belli çay bardakları” benzetmesi ölümün sertliğini bir anda gündelik hayatın kırılganlığına çevirir.

Bu noktada şiirin önemli özelliklerinden biri ortaya çıkar: Ölüm sürekli sıradan hayatın nesneleriyle çevrelenir. Balkon, çiçek, çay bardağı, gömlek, sandalye, anahtar, bilet, zil, parfüm şişesi... Şair ölümün büyük ve görkemli bir olay olmadığını; insanın gündelik hayatındaki küçük ayrıntılara dağıldığını anlatır.

Bu yüzden cesedi balkona gömme düşüncesi de önemlidir:

“balkona derim, gelincik çiçeğinin
toprağını eşeleyelim”

Mezar artık mezarlık değildir. Balkondaki bir saksı bile mezar olabilir. Çünkü hatıra herhangi bir yerde yaşamaya devam edebilir.

Sonra şiir olağanüstü bir düşünceye ulaşır:

“saman yoluna gömelim
görmeyelim ama yaşadığını bilelim”

Burada “gömmek”, yok etmek anlamından tamamen uzaklaşır. Artık amaç cesedi ortadan kaldırmak değil, onu görünmez bir yere yerleştirip yaşamaya devam ettiğini bilmektir. Bu, şiirin ölüm düşüncesindeki en önemli kırılmadır.

İkinci bölüm: Ceset artık beden değildir

İkinci bölüm aynı soruyla açılır:

“cesedi nereye gömelim”

Fakat bu kez şair hemen bedenin ölümünü sorgular:

“daha ilk dakika ilk saniye
hele bak soğumuş mu iyice”

Burada ölümün kesinliği bile ertelenir. Cesedin gerçekten ölü olup olmadığına bakılması istenir. Çünkü şiirde “ceset” ile “yaşayan insan” arasındaki sınır sürekli bulanıktır.

Ardından çok önemli bir cümle gelir:

“hem insan kalbinde taşır
ardında sandığı cesetleri”

Bu iki dize şiirin anahtarlarından biridir. İnsan geçmişini kendi içinde taşır. Yaşadığı her ilişki, her kayıp, her eski benlik kalbin içinde bir çeşit cesede dönüşür. İnsan yalnızca başkalarını değil, kendi geçmişini de içinde taşır.

Bu yüzden cesedi müziklere, aryalar ve ilahilere sarmak önerilir:

“saralım sevdiği müziklere
aryalara örtülere ilahilere”

Bu çok güzel bir fikir: Ölü bedenin üzerine kefen yerine hatıralar örtülür. Müzik, insanın yaşarken sevdiği şeylerin taşıyıcısı olur.

Sonra güvercin gelir:

“tan vaktini bir ekmek kırıntısı gibi
balkona taşıyan güvercinlere”

Burada sabahın kendisi “ekmek kırıntısı” gibi balkona taşınır. Şair, çok büyük zaman dilimlerini küçük ev içi görüntülere indirger. Sabah, güvercin, balkon, ekmek... Hayatın devam ettiğini gösteren küçücük işaretlerdir bunlar.

Fakat asıl büyük bölüm bundan sonra başlar. Şair cesedin nerede yaşayabileceğini sıralar:

“pervazda bir çiçeğin açma sesinde
leylakta iskemlede bir gömleğin renginde
bir sokağın isminde bir yolculuk biletinde”

Ceset artık bir bedenden tamamen çıkar ve hatıranın kendisine dönüşür.

Bir insan öldüğünde ya da bir ilişki sona erdiğinde, o insanın kendisi ortadan kalkabilir; fakat onunla ilişkili nesneler yaşamaya devam eder. Bir gömleğin rengi, bir sokak adı, bir bilet, bir çiçeğin açışı, bir parfüm kokusu... Bunların her biri öleni yeniden çağırabilir.

Bu açıdan şiir, hafızanın çalışma biçimine çok yakındır. Hafıza büyük olaylardan çok ayrıntılarla çalışır. Bir koku bir insanı geri getirir. Bir sokak adı geçmişteki bir günü açar. Bir bilet unutulmuş bir yolculuğu yeniden canlandırır.

Şairin sıraladığı nesneler ilerledikçe daha da rastlantısal görünür:

“jetonların turnikeye düşmesindeki sevinçte
koşarak çıkılan merdivende
isim yazmayan zilde”

Bu ayrıntılar özellikle önemlidir. Çünkü hatıra yalnızca değerli ve romantik nesnelerde bulunmaz. Bir metro turnikesinin sesi bile bir insanın cesedine dönüşebilir. Gündelik hayatın önemsiz görünen ayrıntıları kişisel hafızanın mezar taşları hâline gelir.

Sonra:

“kilise kelimesinde açılıp kapanan perdelerde
parfüm şişesinde ahşap örgü sepette
bir anahtarda kapı numarasında”

Şiir burada neredeyse bir hafıza kataloğuna dönüşür. Fakat kataloglama duygusal bir düzen içinde yapılmaz; çağrışımlar birbirini doğurur. Bu nedenle şiirin ritmi de düşüncenin akışına benzer.

En sonunda:

“çiçeklerle mızrakların tutuştuğu savaşta”

gibi çok daha büyük bir imge gelir. Çiçek ile mızrak aynı savaş alanına konur. Sevgi ile şiddet, güzellik ile yıkım aynı dünyada karşılaşır. Böylece özel bir kayıp, insanlık tarihinin daha büyük şiddet deneyimlerine doğru genişler.

Üçüncü bölüm: Cinayet soruşturmasından aşkın mezarına

Üçüncü bölümde şiir bir anda polisiye bir atmosfer kazanır:

“varsa katili parmak izi saç teli
bir kelimenin dönüşü olmayan sesi”

Burada “katil” sözcüğü ilk kez açıkça ortaya çıkar. Demek ki yıkılan ev yalnızca doğal olarak çökmemiştir; bir cinayet ihtimali vardır. Fakat bu cinayet fiziksel olmak zorunda değildir. Bir kelime, bir cümle, bir karar, bir terk ediş de bir şeyi öldürmüş olabilir.

“Bir kelimenin dönüşü olmayan sesi” özellikle güçlüdür. Çünkü bazı sözler söylendikten sonra geri alınamaz. İnsan bazen tek bir cümleyle bir ilişkiyi öldürebilir. Şiirde katilin parmak izi kadar, söylenmiş bir kelimenin sesi de suç delilidir.

Ardından rüyaya geçilir:

“rüyamda bir gök gördüm pazartesi
yıldız gibi saçılmıştı yıldız gibi
bir cinayetin izleri”

“Pazartesi” gibi sıradan, gündelik bir gün ile gökyüzü ve cinayet izleri yan yana getirilir. Bu da şiirin dünyasında travmanın sıradan zamanın içine nasıl yayıldığını gösterir. Cinayet özel bir gecede kalmamıştır; pazartesi sabahına da sızmıştır.

Bahçeye gömme düşüncesiyle birlikte doğa yeniden devreye girer. Fakat bu kez şair, gömülen şeyin yeniden ortaya çıkmasından korkar:

“fışkırır mı tekrar dal uçlarından
yağmur kokusundan biberiye sesinden”

Buradaki soru şiirin en temel düşüncesini açık eder: Öldü sandığımız şey yeniden hayat bulabilir mi?

Cevap kesin değildir. Şair bir yandan gömmek ister, bir yandan gömdüğünün yeniden filizlenmesinden korkar. Çünkü aşk, hatıra ve geçmiş tamamen toprağa gömülemeyecek şeylerdir.

Metro neden önemli?

Tam burada beklenmedik bir düşünce gelir:

“metroyu niçin düşünmedim ki
yerin altı sürdürür belki bu sonsuz gidip gelişi”

Metro, şiirin bütün “gömme” düşüncesini modern bir biçime taşır. Yeraltı artık mezarlık değildir; hareketin sürdüğü bir dünyadır.

Bu çok güzel bir dönüşümdür. Yeraltına gömülen ceset normalde hareketsiz kalır. Metro ise yeraltında hareket eder. Dolayısıyla “yerin altı”, ölümün değil, bitmeyen dolaşımın mekânına dönüşür.

Şairin “sonsuz gidip geliş” demesi de şiirdeki ilişkiyi düşündürür: İnsan bir şeyi unutmaya çalışırken ona tekrar tekrar döner. Hatıra gider, geri gelir; kişi uzaklaşır, yeniden düşünür. Metro bu zihinsel hareketin somut karşılığı gibidir.

Cesedin modern dünyanın içine dağılması

Şiirin son kısmı özellikle dikkat çekici çünkü önceki doğal ve ev içi imgelerden uzaklaşıp modern hayatın teknik ve bürokratik diline geçer:

“kızarmış peteğine mi akciğerin
raporların içine özeti arge verilerinin
fazın kararttığı yüzüne bankazedelerin
çapraz sorularına mı anketlerin”

Bir anda “rapor”, “AR-GE”, “bankazede”, “anket” gibi kelimeler şiire girer. Bu, bilinçli bir estetik tercihtir. Çünkü şair cesedi yalnızca doğada ya da evde aramaz; modern hayatın bütün kurumlarının içinde arar.

“Akciğerin peteği” bedenin iç dünyasını hatırlatırken, “AR-GE verileri” bilimsel ve kurumsal dünyanın soğukluğunu getirir. “Bankazedeler” ekonomik hayatın mağdurlarını, “anketlerin çapraz soruları” ise insan deneyiminin sayısallaştırılmasını çağrıştırır.

Burada “ceset” artık tek bir insanın kaybı olmaktan çıkar. Modern hayatın içinde canlılığını kaybeden her şey için kullanılan bir metafora dönüşür.

Şairin daha sonra sıraladığı:

“tarihçesine mi bazı kelimelerin
dolmakalem tüplerine enjektörüne mi iğnelerin
düğme iliklerine süzülüşüne mi tüllerin”

gibi görüntüler, şiirin dünyasını iyice genişletir. Bir kelimenin tarihçesi bile bir mezar olabilir. Bir dolmakalem, bir enjektör, bir düğme, bir tül... Her şey geçmişten bir parçayı saklayabilir.

Bu nedenle şiirdeki “gömme” eylemi fiziksel bir eylem olmaktan çok hatırayı nereye yerleştireceğimizi bilememe hâlidir.

“İzin versek de yaşayadursa bizimle”

Şiirin belki de en önemli önerisi burada ortaya çıkar:

“izin versek de yaşayadursa bizimle
bir üçüncü kişi gibi kendi halinde”

Başlangıçta cesedi gömmek isteyen ses, sonunda onu yaşatmayı düşünür.

Üstelik ceset artık bir “üçüncü kişi”dir.

Bu ifade, şiirin ilişki boyutunu da açar. İki kişi arasındaki aşk bitmiştir ama ilişkinin geçmişi ortadan kalkmamıştır. Artık onların arasında görünmez bir üçüncü kişi gibi durmaktadır. Bu üçüncü kişi gerçek bir insan değil; yaşanmışlığın kendisidir.

Bir aşk bittikten sonra iki insan yeniden yalnız kalamaz. Çünkü aralarında yaşadıkları şey vardır. Geçmiş, ilişkinin içinde üçüncü bir varlığa dönüşür.

Bu yüzden şiirin başındaki “ev” de artık yalnızca iki kişinin evi değildir. Yıkılmış evin enkazında geçmiş yaşamaya devam eder.

Son: “Ölmedin ama diri değilsin”

Şiirin son iki dizesi bütün metni yeniden yorumlamamızı sağlar:

“kaldırdığı tozun altına mı şu cümlenin
ey aşk
ölmedin ama diri değilsin içinde senelerin”

Buradaki “ey aşk” hitabı, şiirin bütün ceset metaforunun aslında neye yöneldiğini açığa çıkarır.

Ceset aşktır.

Ama aşk tam anlamıyla ölmüş değildir:

“ölmedin ama diri değilsin”

Bu, şiirin bütün paradoksunu tek cümlede toplar. Aşk vardır ama eskisi gibi yaşamıyordur. Bitmiştir ama yok olmamıştır. Gömülmek istenir ama her yerde yeniden belirir. Bir şarkıda, bir sokak isminde, bir gömleğin renginde, bir bilette, bir anahtarda, bir cümlede...

“İçinde senelerin” sözü de çok önemlidir. Aşkın diri olmamasının sebebi onun yok olması değil, içinde yılların birikmiş olmasıdır. Yıllar bir ilişkiyi canlı bir varlıktan hatıraya dönüştürür. Fakat hatıra da ölüm değildir.

Bu nedenle şiirin sonundaki “ceset”, aslında ölmüş aşkın canlı kalıntısıdır.

Şiirin dili ve yapısı

Karal’ın şiirdeki en belirgin başarısı, “cesedi nereye gömelim” cümlesini her seferinde başka bir bağlama taşımasıdır. İlkinde ev ve toprak, ikincisinde hatıra ve gündelik nesneler, üçüncüsünde cinayet, doğa, metro, bilim, ekonomi ve sonunda aşk devreye girer.

Böylece tek bir soru giderek büyür:

Bir şeyi gerçekten nereye gömebiliriz?

Toprağa gömersek köklerden çıkabilir.
Eşyaya gömersek hatırlanabilir.
Şarkıya gömersek yeniden duyulabilir.
Bir sokağa gömersek oradan her geçişimizde karşımıza çıkabilir.
Bir cümleye gömersek cümlenin içinde yaşamaya devam edebilir.

Sonunda anlaşılır ki bazı şeyler gömülemez. Çünkü onların mezarı dışarıda değil, insanın hafızasındadır.

Bu bakımdan “Cesedi Nereye Gömelim”, ölüm üzerine yazılmış bir şiirden çok, bitmiş bir aşkın insanın içinde nasıl yaşamaya devam ettiğini anlatan bir hafıza şiiridir. Şair, “ölüm” sözcüğünün karşısına doğrudan “hayat”ı koymaz. Onun yerine üçüncü bir hâl yaratır: diri olmayan ama ölü de olmayan şeylerin hâli.

Şiirin en dokunaklı tarafı da budur. Çünkü insan bazı şeyleri kaybettikten sonra onların yok olmasını değil, nerede yaşayacaklarını düşünmeye başlar. Karal'ın şiirindeki bütün “gömelim mi?” soruları, sonunda başka bir soruya dönüşür:

Onu nereye koyarsak, bizimle yaşamaya devam edebilir?

Ve şiirin sonundaki aşk, tam da böyle bir yerde durur: ölmemiştir; ama artık hayatın içinde değil, yılların içinde yaşamaktadır.