Evin Bitmeyen İsteği: Necatigil’in “Evlerle Savaş” Şiiri

Behçet Necatigil’in “Evlerle Savaş” şiiri, ilk bakışta ev geçindirme sıkıntısını, bitmek bilmeyen masrafları ve gündelik hayatın yorgunluğunu anlatıyor gibi görünür. Fakat şiirin asıl gücü çok sıradan görünen bu hayatı bir savaş diliyle anlatmasından gelir. Necatigil, evi insanın sığındığı, dinlendiği, güven bulduğu bir mekân olmaktan çıkarıp insanı sürekli dışarı gönderen, ondan emek isteyen, kazancını tüketen ve giderek üzerinde hâkimiyet kuran canlı bir varlığa dönüştürür. Böylece şiirde “ev” yalnızca dört duvar değildir; insanın hayatını kuşatan ekonomik ve gündelik düzenin kendisidir.

Daha ilk iki dizede şiirin bütün atmosferi kurulmaktadır:

“Körükler cılız olmak
Evlerin hiddetini,”

Buradaki “körük”, ateşi harlamak, canlı tutmak için kullanılan araçtır. “Körüklerin cılız olması”, ateşi yeterince harlayacak gücün bulunmamasını düşündürür. Fakat Necatigil burada sözcükleri gerçek anlamlarından hafifçe kaydırarak çok daha geniş bir çağrışım alanı kurar. Normalde körük ateşi harlar; şair ise bu ateşi “evlerin hiddeti” ile ilişkilendirir. Ev, sanki içinde sürekli yanan ve beslenmesi gereken bir ateş taşımaktadır. Körük bu ateşi canlı tutması gereken güçtür; fakat körükler “cılız”dır. Böylece daha şiirin başında, evin bitmek bilmeyen ihtiyaçları karşısında insanın emeğinin ve imkânlarının yetersiz kalışı sezdirilir.

Ardından gelen:

“Evlerle savaşımız
Savaşların çetini.”

dizeleri bu kişileştirmeyi tamamlar. İnsan ile ev arasındaki ilişki artık “yaşamak” değil, savaşmak olarak tanımlanır. Üstelik bu savaş, “savaşların çetini”, yani en çetin savaşlardan biridir. Çünkü bundan kaçmak mümkün değildir. İnsan dışarıdaki savaşlardan uzaklaşabilir; fakat evin ihtiyaçlarından uzaklaşamaz.

Şiirin belki de en ilginç taraflarından biri, evin ihtiyaçlarını isteyen kişilerin bilinçli biçimde görünmezleştirilmesidir. Necatigil, evde yaşayan kadınları, çocukları ya da başka aile bireylerini neredeyse hiç karşımıza çıkarmaz. Bunun yerine onların ihtiyaçlarını doğrudan “ev”in ihtiyaçları hâline getirir:

“Evler her gün yollar bizi dışarı:
– Git, getir!”

Buradaki “Git, getir!” emrinin kime ait olduğu belirsizdir. Bir eş mi söylemektedir bunu, çocuklar mı, ailenin tamamı mı? Şair bunu özellikle açıklamaz. Hatta daha ileri gider: Sanki bu emri veren doğrudan evin kendisidir.

Bu çok bilinçli bir şiirsel tercihtir. Çocuk “ekmek istiyor” değildir; ev ekmek istiyor. Kadın “yağ lazım” dememektedir; evin yağa ihtiyacı vardır. Kimse “sabun bitti” diye karşımıza çıkmaz; sabun biter. Kimse “kış geldi, yakacak almalıyız” demez; oda ateş ister.

Böylece aile bireyleri şiirin sahnesinden çekilir ve onların yerini evin eşyaları ve ihtiyaçları alır. Bu sayede Necatigil, meseleyi “aile içindeki birinin diğerinden fazla istemesi” gibi dar bir çatışmaya dönüştürmez. Kadın suçlanmaz, çocuklar suçlanmaz, aile suçlanmaz. Bütün bu talepler tek bir varlığın, “ev”in talebi hâline gelir.

Bu noktada şiirin biraz ileride söylediği:

“Cansızlarla birlik
Canlılara karşı.”

dizeleri daha da anlamlı hâle gelir. Evdeki bütün cansızlar sanki insanın karşısında birleşmiştir. Tencere, sofra, musluk, cam, kumaş, deri, sabun, şeker, yağ, gaz… Hepsi aynı cephededir. İnsan ise bunların karşısında tek başınadır.

Fakat burada ilginç bir paradoks vardır: Bu cansız nesnelerin her birinin arkasında aslında canlı insanların ihtiyaçları bulunmaktadır. Şair onları da görünmez kılar. İnsanların talepleri eşyaların taleplerine dönüşür; eşyaların talepleri de “ev”in taleplerine. Böylece şiir boyunca karşımızda giderek daha büyük ve kişiliksiz bir güç oluşur: Ev.

Bu tercih şiirin savaş metaforunu da güçlendirir. Eğer şair bize eş ve çocukları tek tek gösterseydi, karşımızda bir aile geçindirme hikâyesi olurdu. Oysa insanlarla ev arasındaki ilişkiyi soyutladığı için şiir çok daha geniş bir anlam kazanır. Buradaki “ev”, yalnızca içinde yaşayan kişileri değil; aile sorumluluğunu, geçimi, gündelik ihtiyaçları, tüketimi ve insanı sürekli çalışmaya zorlayan hayat düzenini temsil eder.

Bu nedenle:

“Evler her gün yollar bizi dışarı:
– Git, getir!”

dizeleri şiirin merkezindedir. Ev insanın sığındığı yerdir ama aynı zamanda onu dışarı gönderen yerdir. İnsan çalışmak için dışarı çıkar; ev ise ondan sürekli bir şey “getirmesini” ister. Ekmeği, yakıtı, giysiyi, sabunu, şekeri, yağı… Ev insanın yaşam alanıdır ama aynı zamanda yaşamını sürdürebilmesi için insanı çalışmaya mecbur bırakan bir ihtiyaç makinesidir.

Bu nedenle “alın terlerimiz” sözü de önem kazanır:

“Alın terlerimiz getirecektir.”

Evde tüketilen şeylerin arkasında insan emeği vardır. Necatigil burada ekonomik bir meseleyi doğrudan ekonomik terimlerle anlatmaz; alın teri üzerinden anlatır. Böylece sofradaki ekmek ile dışarıdaki çalışma arasında görünmez bir bağ kurulur. Evde tüketilen her şey, insanın dışarıda harcadığı zamanın ve emeğin karşılığıdır.

Sonraki bölümde evin fiziksel küçüklüğü ile insan üzerindeki ağırlığı arasında güçlü bir karşıtlık kurulur:

“Evler ezer insanları dağ gibi,
Dışardan küçücük!”

Bir ev dışarıdan küçücük görünebilir; fakat içerideki yükü “dağ gibi”dir. Burada Necatigil’in ironisi belirginleşir. Fiziksel olarak küçük olan mekân, insanın hayatında devasa bir ağırlığa sahiptir. Evin duvarları küçüktür ama ihtiyaçları sınırsızdır.

Ardından gelen:

“Çeker evler boynumuzdaki ipi:
Taşı develerce yük!”

dizelerinde evin kişileştirilmesi artık esaret imgesine dönüşür. “Boynumuzdaki ip” insanın ev karşısındaki özgürlüğünü kaybettiğini düşündürür. Ev, insanın boynuna geçirilmiş bir ipi çeker; insan da “develerce yük” taşır. Böylece çalışan insan yalnızca geçimini sağlayan kişi değildir; evin bitmeyen ihtiyaçlarını sırtında taşıyan bir yük hayvanına dönüşür.

Şairin:

“Nedir anlamıyorum
Evlerdeki hırsı:”

demesi ise şiire şaşkınlık ve mizah katıyor. Çünkü Necatigil burada gerçek anlamda evlerin “hırslı” olduğuna inanmaz; cansız nesnelere insan özellikleri yükleyerek gündelik hayatın saçmalığını görünür kılar. Fakat bu mizahın altında ciddi bir geçim sıkıntısı vardır.

“Cansızlarla birlik
Canlılara karşı.”

Bu iki dize şiirin düşünsel merkezlerinden biridir. İnsan artık yalnızca evle değil, evin içindeki bütün cansızlarla savaşmaktadır. Üstelik az önce gördüğümüz gibi, canlıların kendileri bile şiirde görünmez hâle getirilmiştir. Onların ihtiyaçları tencereye, sofraya, musluğa, giysiye, erzağa aktarılmıştır. Böylece şair, insanı çevreleyen gündelik hayatı neredeyse bütünüyle cansız nesnelerden oluşan bir düşman ordusu gibi gösterir.

Özellikle tencerenin kişileştirilmesi çok başarılıdır:

“Tencerenin azgınlığı başta,
Sofralarla beraber: – Getir!”

Tencere normalde insanın beslenmesini sağlayan bir eşyadır. Fakat burada tam tersine insanı tüketen bir varlığa dönüşür. Tencere boş kaldıkça insanın çalışması gerekir. Sofra kuruldukça yeni ihtiyaçlar doğar. Bu yüzden:

“Dünya durdukça
Tencere pişirecek, sofra eritecektir.”

Buradaki “pişirmek” ve “eritmek” fiilleri şiirin ekonomik boyutunu yoğunlaştırır. Tencere yiyeceği pişirirken sofra parayı, emeği ve insanın kazancını eritir. Yemek yemek hayatın devamı için zorunludur; fakat bu zorunluluk aynı zamanda bitmeyen bir masraf döngüsüdür.

Necatigil’in mizahı, şiirin giderek daha küçük ayrıntılara inmesiyle güçlenir. Musluğun kopması, camın kırılması gibi sıradan ev kazaları bile bu savaşın cephesine dönüşür:

“Kopar musluk, kırılır cam
Hiç yoktan bir masraf.”

“Hiç yoktan” sözü burada çok gündeliktir ve tam da bu nedenle etkilidir. Büyük ekonomik krizlerden değil, insanın bütçesini sessizce aşındıran küçük masraflardan söz edilmektedir. Musluk bozulur, cam kırılır; bunların her biri emeğin karşılığından biraz daha götürür.

Giysiler de aynı cepheye katılır:

“Geri mi kalır kumaş, deri
Onlar da zalim, kalleş.
Alalı kaç gün oldu
Eskir üst baş.”

Burada şiirin kişileştirme oyunu daha da ileri gider. Kumaş ve deri bile “zalim” ve “kalleş”tir. İnsan bir şeyi satın aldığında rahatlayacağını düşünür; fakat eşya kısa süre sonra eskir ve yeniden satın alma ihtiyacı doğar. Böylece tüketim döngüsü kendisini sürekli yeniden üretir. Necatigil bunu ekonomik bir kavramla açıklamak yerine son derece sıradan bir yakınmayla verir:

“Alalı kaç gün oldu
Eskir üst baş.”

Erzak bölümünde ise şiirin mizahı neredeyse kara mizaha dönüşür:

“Erzaklar halimizden anlasa ya,
Anlamaz.”

İnsan artık evdeki yiyeceklerden merhamet beklemektedir. Fakat erzakların “anlamaması”, ihtiyaçların insanın maddi durumuna göre kendiliğinden azalmayacağını anlatır:

“Biter sabun, biter şeker, biter yağ
Biter gaz.”

“Biter” kelimesinin art arda tekrarlanması, bitmeyen ihtiyaçların ironisini yaratır. Bir şey alınır ve biter; yeniden alınır ve yeniden biter. İnsan kazandıkça ihtiyaçlar da yeniden ortaya çıkar. Şiirdeki savaşın asıl çaresizliği buradadır: Düşman bir kez yenildiğinde savaş bitmez.

Son bölümde evin ihtiyaçları daha da temel bir düzeye iner. Oda:

“Bir yılan güneşlerde uyanmış
Ateş yak, der oda.”

diyerek insanı yeniden bir zorunluluğa iter. Dışarıda:

“karakış”

vardır. Dolayısıyla ısınmak zorunludur. Fakat şairin:

“İstersen yakma.”

demesi şiirin en acı ironilerinden biridir. Çünkü görünüşte bir seçim vardır, gerçekte ise yoktur. Ateş yakmazsan üşürsün. Yakarsan yakıt masrafı çıkar. Ev burada insanı iki seçeneksiz seçenek arasında bırakır. Yaşamak bile masraf üretmektedir.

“Bir yılan güneşlerde uyanmış” dizesi de bu bağlamda dikkat çekicidir. Yılan, sıcaklıkla ve ateşle ilişkilendirilen bir imge olarak odanın içindeki ateş ihtiyacını canlılaştırır. Fakat aynı zamanda şiirin başından beri sürdürülen cansızları canlılaştırma eğilimine de uyar: Ev, tencere, sofra, musluk, cam, kumaş, deri, erzak ve oda artık kendi iradeleri varmış gibi davranmaktadır.

Şiirin sonunda ilk kıtaya dönülmesi ise bütün bu küçük ayrıntıları yeniden büyük bir çerçeveye yerleştirir:

“Körükler cılız olmak
Evlerin hiddetini,
Evlerle savaşımız
Savaşların çetini.”

Bu tekrar yalnızca biçimsel bir kapanış değildir. Şiir boyunca sayılan ekmek, tencere, sofra, musluk, cam, giysi, sabun, şeker, yağ, gaz gibi küçük ihtiyaçların aslında tek tek önemsiz görünmesine rağmen bir araya geldiklerinde insanın hayatını kuşatan büyük bir baskı oluşturduğunu gösterir.

Necatigil’in başarısı, büyük toplumsal meseleleri doğrudan sloganlaştırmadan ev ekonomisinin küçücük ayrıntıları içinde görünür hâle getirmesidir. Şiirde yoksulluk, geçim sıkıntısı, çalışma zorunluluğu ve tüketim döngüsü vardır; fakat bunların hiçbiri didaktik bir dille anlatılmaz. Şair, bunları “evlerle savaş” biçiminde fantastik ve mizahi bir ilişkiye dönüştürür.

Üstelik şiirin mizahı, meselenin ağırlığını hafifletmekten çok ağırlığını daha görünür kılar. Okur önce “evlerin hiddeti”, “tencerenin azgınlığı”, “erzakların anlamaması” gibi ifadelerde gülümser; fakat şiir ilerledikçe bu gülümsemenin altında çok tanıdık bir hayat gerçeği belirir: İnsan çalışır, kazanır, eve getirir; ev tüketir; ihtiyaç yeniden doğar; insan yeniden dışarı çıkar. Bu döngü sona ermez.

Burada şiirin başındaki görünmez aile bireylerine yeniden dönmek gerekir. Çünkü Necatigil’in yaptığı şey, onları şiirden basitçe çıkarmak değildir. Onların varlığını evin içine eriterek daha büyük bir kavram yaratmaktır. Kadın, çocuk, aile artık tek tek konuşan kişiler olarak değil; evin bitmek bilmeyen ihtiyaçları içinde var olurlar. Bu yüzden şiirde insanın karşısına çıkan “ev”, aslında yalnızca bir yapı değildir; insanın sevdiği, sorumluluk duyduğu ve uğruna çalıştığı bütün bir hayatın adıdır.

Bu bakımdan “Evlerle Savaş”, Necatigil’in “ev” kavramını yalnızca aile ve yuva anlamında değil, insanın hayatını belirleyen sorumluluklar, zorunluluklar, geçim kaygısı ve gündelik tüketim düzeni olarak ele aldığı güçlü şiirlerden biridir. Ev insanın sığınağıdır; ama aynı zamanda onun sırtındaki yüktür. İnsanı korur, fakat onu çalışmaya mecbur eder. İçeride huzur vaat ederken dışarıda emek ister. Şiirin ironik trajedisi tam da buradadır: İnsan evi geçindirdiğini sanırken, bir bakıma ev de insanı geçindiriyormuş gibi görünerek onu bütün hayatı boyunca çalıştırır.

Ve Necatigil’in “ev” dünyasında asıl savaş belki de ev ile insan arasında değil, insanın yaşamak için yapmak zorunda oldukları ile yaşamak için sahip olduğu zaman ve güç arasındadır. Şairin evin içindeki gerçek kişileri görünmezleştirip onların yerine konuşan bir “ev” yaratması da bu yüzden şiirin en güçlü buluşlarından biridir. Ev artık insanların yaşadığı pasif bir mekân değildir; isteyen, emreden, eskiten, tüketen, masraf çıkaran, ısınmak isteyen, kısacası insanın emeğiyle sürekli beslenmesi gereken canlı bir organizmadır. İnsan ise onun karşısında, “Git, getir!” emrini her gün yeniden duyan kişidir.