İbnü'l-Cebbâs ed-Dimyâtî: Narın İçinde Gizlenen Aşk

Yarılmış Nar

كَتَمَتْ هَوًى قَدْ لَجَّ فِي أَشْجَانِهَا
وَحَشَتْ حَشَاهَا مِنْ لَظَى نِيرَانِهَا

İçinde derinleşen bir aşkı gizledi,
bağrını ateşlerinin alevleriyle doldurdu.

فَتَشَقَّقَتْ مِنْ حُبِّهَا عَنْ حَبِّهَا
وَجْدًا وَقَدْ أَبْدَى خَفَا كِتْمَانِهَا

Öyle bir aşkla yarıldı ki,
gizlediğini saklı tutamayan içindeki taneleri ortaya çıktı.

رُمَّانَةٌ تَرْمِي لَهَا أَيْدِي النَّوَى
مِنْ بَعْدِ مَا رُمَّتْ عَلَى أَغْصَانِهَا

Bu, ayrılık ellerinin savurduğu bir nar;
oysa daha önce kendi dalları üzerinde duruyordu.

فَاعْجَبْ وَقَدْ بَكَتِ الدُّمُوعَ عَقَائِقًا
لَا مِنْ مَحَاجِرِهَا وَلَا أَجْفَانِهَا

Şaşılacak şey şu ki,
gözyaşlarını damla damla döktü;
oysa bunlar ne göz çukurlarından ne de kirpiklerinden akıyordu.

İbnü'l-Cebbâs ed-Dimyâtî 

Narın Yarığında Saklı Kalan Aşk

İbnü'l-Cebbâs ed-Dimyâtî’nin bu kısa şiiri, bir narın çatlamasını aşkın açığa çıkmasıyla özdeşleştiren son derece yoğun bir tasvir üzerine kuruludur. Şair narı dışarıdan seyretmekle yetinmez; onun yarılmasını, içindeki tanelerin görünür hâle gelmesini ve narın suyunun dışarı süzülmesini insanın sakladığı aşkın artık gizlenemez oluşuyla birleştirir. Böylece tabiatta gerçekleşen basit bir olay, insan ruhunun hâlini anlatan küçük fakat güçlü bir sahneye dönüşür.

İlk beyitte narın henüz çatlamamış hâli, aşkını gizleyen bir âşığın içine karşılık gelir:

“İçinde derinleşen bir aşkı gizledi,
bağrını ateşlerinin alevleriyle doldurdu.”

Burada aşk sessiz bir duygu değildir. “Lecce” kökünden gelen ifade, aşkın artık kişiyi kuşatacak ve derinleşecek kadar şiddetlendiğini düşündürür. Ardından gelen ateş imgesi bu yoğunluğu artırır. Narın içi, tanelerini taşıyan kapalı bir beden olduğu kadar, içinde aşk ateşini saklayan bir gönül gibidir. Dışarıdan bakıldığında kapalı ve sakin görünen bu varlığın içinde büyük bir hareket vardır.

İkinci beyitte şiirin temel mucizesi gerçekleşir:

“Öyle bir aşkla yarıldı ki,
gizlediğini saklı tutamayan içindeki taneleri ortaya çıktı.”

Buradaki yarılma, şiirin merkezindeki kelimedir. Narın kabuğunun açılması ile âşığın sırrının açığa çıkması aynı harekettir. Nar, aşk yüzünden çatlar; insan da içinde taşıdığı aşkın ağırlığıyla sırrını saklayamaz. Böylece “narın taneleri” ile “gizli aşk” arasında çok zarif bir kelime oyunu oluşur. Dışarı çıkan şey yalnızca narın taneleri değildir; narın içinde sakladığı şey, âşığın içinde sakladığı sır gibi görünür.

Burada şiirin başlığındaki “Yarılmış Nar” da anlamını bulur. Yarık, fiziksel bir kusur değil, gizlinin görünür hâle geldiği yerdir. Narın güzelliği de tam burada ortaya çıkar. Çünkü narın asıl zenginliği kabuğunun altında, dışarıdan görünmeyen tanelerdedir. Kabuğun yarılması bir bakıma gizlenen güzelliğin ortaya çıkmasıdır.

Üçüncü beyitte şair bu defa narı ayrılığa uğramış bir sevgili gibi tasvir eder:

“Bu, ayrılık ellerinin savurduğu bir nar;
oysa daha önce kendi dalları üzerinde duruyordu.”

Buradaki “ayrılık elleri” son derece güzel bir kişileştirmedir. Ayrılık soyut bir hâl olmaktan çıkar ve narı dalından koparan bir el hâline gelir. Narın daldan ayrılması ile sevgiliden ayrılmak arasında doğrudan bir paralellik kurulur. Bir zamanlar dalına bağlı olan nar şimdi oradan koparılmıştır.

Bu beyit aynı zamanda önceki beyitteki yarılmanın nedenini de duygusal bir zemine taşır. Nar yalnızca olgunlaştığı için çatlayan bir meyve değildir; ayrılığın eline düşmüş bir varlıktır. Böylece narın tabiat hâli, insanın kader hâline çevrilir.

Son beyitte ise şiirin en incelikli hayali gelir:

“Şaşılacak şey şu ki,
gözyaşlarını damla damla döktü;
oysa bunlar ne göz çukurlarından ne de kirpiklerinden akıyordu.”

Narın içinden çıkan su, gözyaşına dönüştürülür. Fakat şair hemen şaşırtıcı bir düzeltme yapar: Bunlar gözlerden akmayan gözyaşlarıdır. Böylece nar artık yalnızca ağlayan bir insan değildir; gözleri olmayan bir varlık gözyaşı dökmektedir.

Bu hayal, şiirin tamamındaki dönüşümü tamamlar. İlk beyitte narın içinde aşk vardır; ikinci beyitte aşk narı yarar; üçüncüde ayrılık onu dalından koparır; son beyitte ise nar ağlar. Yani narın fiziksel serüveni adım adım âşığın duygusal serüvenine dönüşür.

Şiirin güzelliği biraz da bu dönüşümün hiç açıklanmadan gerçekleştirilmesindedir. Şair “nar âşığa benzer” demekle yetinmez. Narın kapanmasını suskunluğa, içindeki ateşi aşka, çatlamasını sırrın açığa çıkmasına, daldan kopmasını ayrılığa, suyunu da gözyaşına dönüştürür. Böylece tek bir meyvenin bütün fiziksel özellikleri aşkın dili hâline gelir.

Ayrıca narın seçilmesi tesadüf değildir. Narın dış kabuğu kapalı ve sade görünür; içindeyse çok sayıda parlak tane saklıdır. Bu yapı, içinde büyük bir sır taşıyan insan için doğal bir metafordur. Âşık da dışarıdan suskun görünür, fakat içinde sayısız duygu taşır. Nar çatladığında içindeki taneler nasıl saklanamaz hâle gelirse, aşk da şiddetlendiğinde artık gönülde kapalı tutulamaz.

Şiirin sonundaki şaşkınlık bu yüzden yalnızca estetik bir hayret değildir. Şair, tabiatın insanın duygularını taklit edebileceği fikrini şaşırtıcı bir biçimde kurar. Gözleri olmayan nar ağlar; dili olmayan nar sırrını açığa çıkarır; insan olmayan nar ayrılığa uğrar. Tabiat, âşığın yerine konuşmaya başlar.

Bu dört beyitlik şiirde en etkileyici düşünce belki de şudur: Bazı şeyler gizlendikçe büyür ve sonunda gizlenemeyecek kadar görünür hâle gelir. Narın yarılması bunun maddî görüntüsüdür; aşkın açığa çıkması ise onun insan ruhundaki karşılığıdır. Şair, narın çatlamasını yalnızca bir meyvenin olgunlaşması olarak değil, içeride taşınan aşkın kabuğu aşması olarak görür. Bu yüzden şiirin sonunda karşımızda artık yalnızca yarılmış bir nar değil, ayrılığın elinden geçmiş, sırrını açığa vurmuş ve gözleri olmadığı hâlde ağlayan bir âşık vardır.