Rainer Maria Rilke Modern Şiir

Öncelikle sizden hoşgörü ve sabır rica ediyorum. Bir saat boyunca şiir üzerine konuşma dinlemenin kolay şey olmadığının tümüyle bilincindeyim. Eğer bu mesele çoktan gazetelerde yer almış ve çok tatsız biçimde kesinlik kazanmış olmasaydı, sözgelimi Zola ya da Profesör Schenk gibi daha canlı bir şeyler üzerine konuşmak konusunda çabucak ve gizlice anlaşmaya varabilir, çıkarken de dışarıdakileri inandırmak için şöyle lirik olarak aydınlanmış yüz ifadeleri takınabilirdik. Ama bu artık olası değil; biri bizi ele verebilir. O yüzden, üzülerek hoşgörü ve sabır rica etmek zorundayım.

Fakat rahat olun: Başınıza hiçbir şey gelmeyecek ve aslında şu ana dek lirik diye kabul ettiğiniz şey hakkında çok az şey söyleyeceğim. Çok özel fikirlerim var. Bunları ifade ederken bazı şeyleri hararetle vurgulayacak olursam gençliğime verin; bazen Dün’e karşı haksızlık ediyor gibi görünecek olursam, yüceliğini ve görkemliliğini müjdeleyeceğim büyük bir Yeni ile dopdolu olduğum içindir, kusuruma bakmayın.

Yani değişiklik yok. Konumuz: Ultramodern şiir.

Bakınız: Bireyin, yüzeysel olaylar seli altında kendini bulma yönündeki ilk denemelerinden bu yana, günlük şamatanın ortasında varlığının en derin yalnızlıklarına kadar kulak kabartma yönündeki ilk çabasından bu yana Modern Şiir var.

Yani —lütfen ürkmeyiniz— aşağı yukarı 1292 yılından beri. Dante’nin ilk, genç aşkının basit öyküsünü Yeni Hayat (Vitae Nuova) adlı eserinde anlattığı, büyük Rönesans’ın hemen arifesinde bir yıldır bu.

Soyağacından hoşlanan varsa, İlahi Komedya’nın (Divina Commedia) şairini genç şair kuşağımızın atası olarak görebilir ve gönül rahatlığıyla kendisini de bir soylu olarak kabul edebilir. Hoşlanmayanlara ise şunun güvencesini verebilirim: Her sanatçı için, henüz kesinlikle Söylenmemiş Olan’a ve kendisiyle başlayan o Yeni’ye ulaşana kadar varlığının derinliklerine inip kulak kabartması koşuluyla, atası olmayan bir Ok olabilme güvencesinin temelinde bizzat yüce Floransalı yatmaktadır.

Birey ancak okulda edinilmiş bütün alışkanlıkları geride bırakarak ve başkalarının duygularını benimsemeyi aşarak kendi sesinin o en derin temeline kadar indiğinde, ancak o zaman sanatla yakın ve içten bir ilişki kurar: Sanatçı olur.

Tek ölçüt budur. Bunun dışında fırça ya da kalem ya da iskarpela ile uğraşmak; bireyin ve çevresinin, sözgelimi tütün içmek veya boş boş oturmak gibi, kayıtsız kalabileceği veya sıkılacağı kişisel bir alışkanlıktır sadece.

Kabul etmek gerekir ki bu sanat alanlarında büyük beceriye sahip kişiler de var. Ama ne kadar usta olurlarsa olsunlar, yalnızların netliği seven inancı gibi kitlelerin belirsiz dürtüsünün de aynı şekilde özlem duyduğu o büyük ilerlemeye bir katkıları olacağına pek inanmıyorum.

Çünkü unutmayınız ki sanat, amaç değil, sadece bir yoldur. Aksi hâlde dünyaya renk katmak bir ressamın amaçlayacağı en son şey olurdu; müzisyen ise çıkardığı seslerle tını sarayları inşa etmeyi en derin icraatı olarak olumlamak zorunda kalırdı; bu ise sonuçta evrenin uyumunu, büyük bir düzeni bu yetersiz minyatürlerle bozmak ve taklit etmekten başka anlam taşımazdı.

Sanatın kendisini, dış dünyanın (ister idealize edilmiş, ister olabildiğince sadık tekrarı olsun) taklidinde gerçekleştirdiği yönündeki bu talihsiz görüş, sürekli olarak yeniden canlanıyor. Bu batıl inancı dirilten zaman, sanatsal etkinlik ile yaşam arasındaki bu sözde uçurumu da sürekli olarak yeniden yaratıyor. Bunu yaparak da yanılgısının tek olası sonucunu ortaya koyuyor.

Gerçekten: Eğer böyle olsaydı, o zaman sanatçılar çocuklara ya da erkekler silahlarını kuşanırken iskambil kâğıdından evler yapan veya budalaca gülümsemeleri renkli bilyelerin parlaklığına yansıyan aptallara benzerdi. Ama eğer bunların aralarında olgun ve aklı başında biri varsa, sanırım onu, derin bir küçümsemeyle kırbaçlayarak korkakça yattığı pusudan çekip almak gerekirdi.

Sanatçıları büyük hayat yolunun dışlanmışları olarak görmeyi seven bu moda anlayış, sanatı en aşağılayıcı anlamda amatörlükle karıştırdığı için, aslında sanatçılar açısından hiç tehlike arz etmiyor olmalıydı. Yalnız bu yanılgıdan hareketle gerçek sanata kadar ulaşan ve orada, hasara değilse de gecikmelere neden olan yansıma etkileri de var.

Bir örnek: Sanat, ne zaman yine maskesi düşürülmüş ve budalaca bir lüks olduğu ortaya çıkmış gibi algılandığı bir dönemden geçse, hemen ardından şuursuzca, yaşamla yakın ve lüzumlu bağlantısını göstermeye çalışır. Ürkek ürkek günün en çarpıcı güncel olgularına sarılır, bir savaşı, bir kralı yüceltir, evet, hatta küçük siyasal ya da toplumsal parti çıkarlarının hizmetine girer: Taraflı hâle gelir.

Ve böylece tam da yine haklı ve —bırakın serbestçe söyleyelim— faydalı bulunmaya başlandığı an, en az sanat olduğu andır. Çünkü günün yüzeysel, önemsiz olaylarına öfke ya da beğeni tavrıyla eşlik eden bir sanat —istediği kadar yurtsever olsun, şiirli ya da resimli gazeteciliktir. Eğitsel ve kültürel değeri kesinlikle küçümsenmemelidir ama sanat değildir.

Almanya’nın, tam da şiirin böyle eğitsel ve kültürel rol oynadığı, şarkılara düşkün bir dönemi vardı ve o dönemin müzik almanakları bugün edebiyat tarihiyle uğraşanlardan çok toplumsal siyaset ve kültür tarihiyle uğraşanlara ilginç gelir. Fakat o zamandan beri Almanlarla şairlerinin şiiri arasındaki uçurum tekrar büyümüş ve en sonunda süreğenleşmiştir.

Ve bazıları, zaman zaman drama veya roman yazarının mütevazı var olma hakkını tümüyle yadsımama inceliğini gösterse de, şair aslında genel olarak, en iyi olasılıkla gereksinimi olmadığı için şiir yazan, bazen gülünç, köhne ama her durumda lüzumsuz bir kişi sayılır.

Geçenlerde Westfalyalı bir baron ve stajyer yargıcın açtığı dava üzerine, Richard Dehmel’in Kadın ve Dünya (Weib und Welt) kitabından bir sayfanın çıkarılmasına karar verildi. Alman okura büyük haksızlık yapılıyor. Bir şiire sahip olduğunu çoktan unuttu; yani bu bir sayfa onun için hiçbir biçimde tehdit oluşturmaz ve onun ahlâkını bozmaz.

İnanmayacaksınız. Şiirimiz istem dışı yalnızlık yıllarına; alçalmadan, günün modasına yanaşmaya çalışmadan katlandı; ben ise şimdi sizlere şunu söylemek için buradayım: O yaşıyor. Ve size bir şey daha açıklayayım: Kendisi sağlıklı, büyük ve güçlü.

Bu nedenle, bana öyle geliyor ki, önce size ve sizin şahsınızda Alman okuruna bu kalıcı ve uzun süreli ilgisizlik için içten teşekkür etmeliyim. Çünkü bunun şöyle sonuçları olmuştur: İzlenmeyen alanda her türlü sanatın özü en saf hâlde korunmakla kalmayıp, bu dinginlik içinde Yeni, uygulamalı sanatlar yoluyla gizli gizli ve fark edilmeden size yaklaşan yeni biçim doğmuştur.

Bunun karşısında büyük kalabalığın, kendi isimlerinin fazla ses getirmediğini düşünen birkaç genç insanın, iyi şiirler yerine —ki bunlardan kimsenin haberi olmayacaktı— kötü dramalar ve öyküler yazmış olmasından ibaret tutumunun eksileri ise önemsizdir.

Yukarıda söylediğim gibi, şiir içinde sanatsal çabanın doğası kendisini öylesine sahtelikten uzak ve saf hâlde korumuştur ki, genel anlamda sanatın, yeni sanatın tanımını, deyim yerindeyse oradan ödünç alabilirim. Sizlerden ise çok rica ediyorum, bunu en azından şu an için kabul etme inceliğini gösteriniz, çünkü aşağıda anlatacağım her şey bu tanımla yaşam bulacak ya da bulmayacak.

Sanat bana bireyin, dar ve karanlık olanı aşarak en küçüğünden en büyüğüne her şeyle iletişim kurma ve bu tür sürekli karşılıklı konuşmalar içinde bütün yaşamın sessiz kalmış son kaynaklarına yaklaşma çabası olarak görünüyor.

Şeylerin sırları bireyin içinde, en derin duygularıyla kaynaşır ve seslerini sanki onun özlemleriymiş gibi yükseltirler. Bu samimî itirafların zengin dili güzelliktir.

Yani gördüğünüz gibi, sanatçı sadece yaşamdan dışlanmış biri olmamakla kalmaz, tersine, sanat daha ziyade, sanatçının en sessiz sedasız şeylere bile yalvaran sorularıyla yaklaşıp hiçbir yanıtla tatmin bulmayarak sürekli yoluna devam etmek zorunda oluşuyla, daha hareketli —bence daha burnu havada— bir yaşam biçimini temsil eder.

Eğer bütün sanatlar güzellik dilinin birer lehçesiyse, o zaman söz konusu duyguların en incelikli dışa vurumu, konusunu duygularda bulan sanatta, yani şiirde en açık biçimde görülecektir.

Ama ister bir gün batımı ister bir ilkbahar manzarası olsun, bu duygu konusunun kendisi bile bana, akşamüstü veya çiçekli gün ile hiçbir ilgisi olmayan, ama fırsattan istifade ruhta çözülen ve serbest kalan daha hassas, çok kişisel itiraflar için sadece bahane olarak görünüyor.

Yani inanın bana, eğer herhangi bir yerde böyle şiir aracılığıyla zamanımızın en derin ve en gizli umutlarına kulak misafiri olabiliyorsak, tam da orada sanat bahanesinin arkasındaki saf sanat niyeti, bu bahanenin önünde diğer sanatlarda olduğundan daha fazla geçtiği içindir.

Bu olabiliyor, çünkü bana daima konu olarak görünen bahane, burada bütün diğer sanatlarda olduğundan çok daha saydam, daha hareketli ve değiştirilebilirdir.

Ressamda, örneğin resimdeki manzara konusunun, en derinlerdeki belli duygulardan kurtulma fırsatı olarak ortaya çıkmasına karşın, şair için, ruhunun alacakaranlığından gelen çeşitli özel duyguların izdüşümü olan geniş, soluk bir manzara duygusu söz konusudur.

Fakat belirli araçlarla çalışan ressam, artık bu manzaraya bağlıyken, yani bütün itiraflarını söz konusu manzara tarafından verili ve sınırlanmış kendine has mekân içine yerleştirmek zorundayken, şairde, başlangıçtaki duygu alanının, eklenen tek tek duyguların yoğunluğu veya gücüyle kaplanması, örtülmesi ve dönüşmesi mümkün olabilir; örneğin o en hassas ve içten duygu anlarının etkisi altında mevcut manzara duygusu bir akşam atmosferine veya deniz gibi bir genel duyguya dönebilir.

Kabaca söylersek, ressamın ölüdoğa olarak başladığı bir resmi, çalışmanın seyrinde manzaraya dönüştürmesi ve nihayet aynı tuvali izlenimci bir portre olarak bitirmesiyle eşdeğer sayılabilecek bir şeydir bu.

Olağanüstü tuhaf duyuluyor ama ressamların bu tecrübeyi yaşadıklarını biliyorum ve bu durumdan, resmin çerçevesi içinde eklemelere yer verme, yani en azından belirli sanatsal kısaltmalar ve şekillerle yaratım esnasında başka bir motife yönelik ortaya çıkan ve giderek güçlenen eğilim ve gereksinimleri not etme gereğini çıkarıyorum.

Esas sorun konunun kendisi değil, bu gereksinimlerin derindeki nedenleri ve kişiye ait özel duygular olduğu için, onlara konunun sınırlarının ötesinde bir yerlerde de kendini ifade etme hak ve olanağı sağlanmak zorundadır.

Ama şimdi bu serbestliğe bütünüyle izin veren ve içinde motifin sınırsız değişiminin sessizce tekrar tekrar gerçekleştiği bir sanatın üstün yanlarını kabul ve tek bir sanat eserinin, şiirin mekânında ne kadar çok kişisel itirafın dillendirilebileceğini takdir etmeniz gerekir.

Arka plandaki yaygın duygu ise yaklaşık olarak, akıp giden “laterna magica” görüntüleriyle karşılaştırılabilir ki bu arada içsel duygu itirafları, görüntüye eşlik eden müziğe denk düşecektir.

Fakat bu karşılaştırmada doğru olan sadece işin en yüzeysel yanıdır. Görüntü ile sesin gizli, derin, nedensel bağıntısı, ikisinin birbirini ateşlemesi ve armağanlara boğması hiçbir kıyaslamayla açıklanamaz veya kanıtlanamaz.

Şiirin büyük, belki de en güçlü öneminin, yaratıcıya kendisi ve dünyayla ilişkisi hakkında sınırsız itiraflarda bulunma olanağı sağlamasından ibaret olduğu, sadece bir şeyler itiraf etme isteğini hisseden bir çağ tarafından anlaşılabilir.

Bunu yapabilen, dönemlerin ne ortası ne sonudur, yüreğini dilinde taşıyan zengin başlangıçlardır daima. Çünkü dönemlerin ortası bir yandan fazla rahat öte yandan çok şey anlatamayacak kadar meşguldür, sonlar ise bunun için fazla yaşlanmış ve yorgundur; sadece genç başlangıçların itiraf edecek şeyi vardır ve sadece başlangıçlar dürüstçe ve ikiyüzlülüğe düşmeden ruh hâlini ele vermeye yetecek kadar da güven doludur.

Dante büyük Rönesans’ın eşiğinde duruyor ve ben sizlerden bugün; sözü edilen bu zengin genç şair kuşağının pek çok anlamda yeni bir çağın kıyısında nasıl güzel ve nasıl güçlü beklediğini ve tıpkı İlahi Komedya’nın kehanetlerinde yüksek Rönesans’ın [Cinquecento] harika günlerinin önceden sezilmiş olması gibi, gelecekteki hedefleriyle ilgili önsezilerinin şiirlerinde nasıl güçlü işitildiğini hepinizin duyumsamasını istiyorum.

Şiirin bu anlamını Yeni’lerden hangisinin önce bilerek ya da istemsizce kanıtladığını söyleyebilecek durumda değilim ama hepsinin bu görevin bilincine anında vardıklarını ve kendilerini yeni bir çağın sesi olarak duyumsadıklarını biliyorum; diğerlerinden daha iyimser oldukları için değil, sanatları sayesinde yaşamda daha sessiz ve kulak kabartarak durdukları ve yaşamın fırtınaları içinde uzaktan çalan bayram çanlarının sesini çağdaşlarından daha önce duydukları için.

Elektrik etkisi başka herhangi bir yerde fark edilmeden önce en küçük elektrik miktarının altın elektroskopunun yalıtılmış yaprakçığında kanıtlanabilmesi gibi, yeni çağın soluğu da kalabalıklar akımı hissetmeden çok önce, ilkin bazı soyutlanmış yalnız insanların derinliklerini hareketlendirir.

Kitle sonrasında da düşmanca ve olumsuz tavır sergilerken, yalnız olan kişi ilk vahiyleri özlemle beklemeye çoktan başlamıştır ve eğer ses çıkarmasına izin verilirse onun sadık, güvenilir müjdecisi olabilir.

Bu ilk habercileri fark etme yetisine sahip olan sadece sanatçılar değildir. Din adamları veya siyasetçiler de bu yetiye sahiptir ama onlar habercilerin çağrışım sonrasında da kolaylıkla yanlış anlayabilir, alçak sesle dile getirdikleri niyetlerini layığıyla ifade edemeyebilirler.

Modern şair ise tarihsel olarak özellikle iyi eğitilmiştir. Geçmiş on yılların nesnel gerçekçiliği onu doğa ve yaşamla ilişkiye sokmuş ve gözlerini şeylerin boyutlarını görebilecek biçimde eğitmiştir.

Gerçekçilik doğalcılığın içinde yok olduğu sırada gerilerde kalan nesnellik idealizmi, örtbas edici tavrıyla duygusal bir çocukluk anısı gibi içeri etki etmekteydi ve yavaş yavaş şeyler’den konuşmak yerine şeyler’le konuşulmaya başlanmasını, yani öznel olunmasını sağladı.

Ardından da öznelcilik içinde, zamanında nesnel dış dünya bilgisindekine koşut bir gelişme yaşandı. Nasıl eskiden dış çevre incelendiyse, kişiler kendi ruhlarını incelemeyi öğrendi; burada da eskiden dış olaylar karşısında olunduğu gibi mahrem, içsel duygular karşısında gerçekçi ve doğalcı olundu ve kişi eskiden dünyayı tanıdığı gibi, şimdi de aynı titizlikle kendi ruhunu tanımayı öğrendi.

Yani kişi nesnel okul döneminde kendi kişiliğinin dışında aradığı her şeyi, kendi içinde daha zengin ve daha çok yönlü olarak yeniden buldu.

Hiç beklenmedik biçimde, Tanrı kavramıyla giderek daha çok özdeşleşme eğiliminde olunan bir tür panteizme ulaşıldı.

Bu büyümenin, bu birden her yere uzanmanın, bu her şey ve hepsi olmanın olağanüstü bir kurtuluş, yüce, fırtınalı bir zafer anlamına geldiğini ve kendini büyük, şamatalı bir coşkunun içinde ifade etmeye çalıştığını anlayacaksınızdır.

Her beklenmedik başarının ardından olduğu gibi, tepkiler, hayal kırıklıkları ve kuşkular geldi ama en azından bu bariyerlerin yıkıldığı duygusu bütün yaratıcı etkinlik için esas ruh hâli olarak kaldı ve bugün de hâlâ öyledir.

Böylece öznelciliğin olgunluğunun zirvesine erişti çünkü herkes kendini dünyadaki tüm olgularla yekvücut hissettiğinden bu yana, aynı zamanda yanında kimseyi kabul etmemesi gereken tek-varolan, yalnız-olan hâline de geldi.

Yalnızlık ise insanı sessiz sedasız ve kulak kabartan biri yaptığından, bu evrensel münzevi, şimdiye kadar kimsenin duymadığı birçok şeyi duydu.

Dolayısıyla da kulak kabartmak ve yalnız olmak, yeni şairlerin ortak temel özellikleriymiş gibi geliyor bana.

5 Mart 1898, Prag’da yapılmış konuşma. “Moderne Lyrik”. Rainer Maria Rilke: Sämtliche Werke, Band V (Bütün Eserler, Cilt V). Insel Verlag, 1965, s. 360–394.